Phương pháp dạy học nêu vấn đề

Nhằm nâng cao chất lượng dạy học, làm cho lịch sử trở về vị trí xứng đáng của nó, nước ta đã tiến hành đổi mới, cải cách giáo dục với nội dung là vận dụng các phương pháp dạy học nhằm giúp học sinh lĩnh hội kiến thức, phát huy tính tích cực trong học tập, tạo hứng thú cho học sinh nâng cao hiệu quả bài học, trong đó vận dụng dạy học nêu vấn đề là một trong những nội dung quan trọng của quá trình dạy học lịch sử ở trường phổ thông, không có một giờ học lịch sử nào lại không vận dụng nguyên tắc này.

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Có lẽ không có một quốc gia nào, không một đất nước nào lại cọi nhẹ giáo dục Giáo dục chính là nền tảng hàng đầu cho sự phát triển của một đất nước Nhận thức được điều đó, Đảng và Nhà nước luôn cọi trọng việc giáo dục thế hệ trẻ trong

tương lại, cọi “ giáo dục là quốc sách hàng đầu” Đặc biệt, trong công cuộc đổi

mới nhằm hướng tới mục tiêu dân giàu nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ văn minh thì giáo dục càng được coi trọng Trong đó giáo dục phổ thông phải đổi mới

để đào tạo nên những con người toàn diện, tích cực phục vụ sự nghiệp đổi mới đất nước.

Đổi mới giáo dục là đổi mới toàn diện về phương pháp, nội dung chương trình môn học một cách có hệ thống, lộ trình Trong đó, môn Lịch sử đang rất được chú ý để nâng cao hiệu quả bài học lịch sử Có thể nói rằng, Lịch sử là một môn học nền tảng, là một môn học căn bản để hướng tới xây dựng con người Chủ tịch

Bởi vậy, không có một lí lẽ nào có thể phủ nhận tầm quan trọng của lịch sử, giáo dục lịch sử cho thế hệ trẻ Một dân tộc văn minh không thể không hiểu biết lịch sử, một dân tộc phát triển không thể yếu kém lịch sử về chính nước mình.

Muốn bộ môn lịch sử phát huy được hết những tác dụng của mình, thì việc đổi mới và áp dụng các phương pháp dạy học phù hợp là một trong những biện pháp rất hữu hiệu, việc cải tiến phương pháp dạy học lịch sử ở trường phổ thông đang được đặt ra hết sức cấp thiết.

Tuy nhiên, thực tiễn dạy học lịch sử ở trường phổ thông hiện nay vẫn còn mang nhiều bất cập, chất lượng dạy học lịch sử đang có chiều hướng đi xuống, học không thích học lịch sử, kết quả thi cử giảm sút điều này đang được dư luận quan tâm trong những năm gần đây Sở dĩ có tình trạng này là do trong một thời gian khá dài, trong xã hội vẫn tồn tại quan điểm không đúng, coi lịch sử là môn phụ, nên không có sự đầu tư đúng mức Bên cạnh đó, cơ chế thị trường đã hiện nay đã làm cho nhiều người chỉ coi trọng làm kinh tế, học các mon học để làm giàu Cơ sở vật chất trang bị cho giáo dục phổ thông hiện nay còn nhiều yếu kém Việc đào tạo giáo viên lịch sử hiện nay lại không đồng nhất, có nhiều trường sư phạm nhưng lại chưa có một chương trình chuẩn mực để đào tạo giáo viên, cho nên việc giảng dạy còn nhiều bất cập Có thể nói, có rất nhiều nguyên nhân làm cho chất lượng dạy học lịch sử đi xuống, tuy nhiên có một nguyên nhân được nhiều người quan tâm là phương pháp dạy học của thầy chưa phù hợp, chưa phát huy được tính tích cực đọc lập trong nhận thức của học sinh.

Nhằm nâng cao chất lượng dạy học, làm cho lịch sử trở về vị trí xứng đáng của nó, nước ta đã tiến hành đổi mới, cải cách giáo dục với nội dung là vận dụng các phương pháp dạy học nhằm giúp học sinh lĩnh hội kiến thức, phát huy tính tích cực trong học tập, tạo hứng thú cho học sinh nâng cao hiệu quả bài học, trong đó vận dụng dạy học nêu vấn đề là một trong những nội dung quan trọng của quá trình dạy học lịch sử ở trường phổ thông, không có một giờ học lịch sử nào lại không vận dụng nguyên tắc này.

Song, thực tế hiện nay vẫn còn rất nhiều giáo viên chưa hiểu rõ thế nào là dạy học nêu vấn đề và cách vận dụng như thế nào để phát huy được hiệu quả Nhiều giáo viên chưa vận dụng đúng nguyên tắc nên không đem đến hiệu quả cáo trong quá trình giảng dạy.

Chính vì vậy em đã chọn bài 26, chương trình sách giáo khoa lớp 10 “ Tình hình xã hội ở nửa đầu thế kỉ XIX và phong trào đấu tranh của nhân dân” để

có những nhận thức sâu sắc hơn về dạy học nêu vấn đề.

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Trong cuốn “ Những cơ sở dạy học nêu vấn đề” của V.Ôkôn, Nhà xuất bản

Giáo dục, Hà Nội, năm 1976 đã đúc kết những cơ sở, bản chất dạy học nêu vấn đề, các biện pháp tiến hành một giờ học nêu vấn đề, ông cũng cho thấy kết quả tích cực của chương trình thực nghiệm dạy học nêu vấn đề trên các lĩnh vực giáo dục, kích thích học sinh tích cực suy nghĩ, tìm tòi và chủ động giải quyết vấn đề và đạt được kiến thức một cách vững chắc và sâu sắc.

Tiến sĩ N.G.Ddairri, nhà giáo dục lịch sử Liên Xô, trong quyển “ Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế nào?”, Nhà xuất bản Giáo dục, năm 1973 đã trình bày

những nguyên tắc cơ bản của giờ học lịch sử ở trường phổ thông Ông cũng nêu ra các bước chuẩn bị cho môt giờ học đạt hiệu quả, ông cho rằng để có một giờ học đạt hiệu quả cao ngoài việc chuẩn bị tốt giáo án, giáo viên cần sử dụng hợp lí sách giáo khoa, các nguồn tài liệu, vận dụng linh hoạt các phương pháp dạy học…Ông nhấn mạnh đến việc dạy học nêu vấn đề, nhằm rèn luyện năng lực nhận thức, phát huy tính tích cực, độc lập suy nghĩ của học sinh, góp phần nâng cao chất lượng dạy học lịch sử.

Các tác giả Phan Ngọc Liên, Trần Văn Trị với cuốn “ Phương pháp dạy học lịch sử” tập 1, tập 2, NXB Giáo dục, tái bản năm 2000 đã nhấn mạnh nhiệm vụ

dạy học bộ môn lịch sử gồm các mặt giáo dục giáo dưỡng và phát triển Các ông còn khẳng đinh dạy học nêu vấn đề là một nguyên tăc trong dạy học lịch sử và nêu

rõ các biện pháp để thực hiện dạy học nêu vấn đề.

Các nhà giáo dục lịch sử Phan Ngọc Liên, Trịnh Đình Tùng, Nguyễn Thị

Côi, trong cuốn “ Phương pháp dạy học lịch sử” tập 1, tập 2, NXB Đại học sư

phạm Hà Nội, 2002 đã xác định tầm quan trọng của nguyên tắc dạy học nêu vấn đề.

GS TS Nguyễn Thị Côi trong cuốn “ Con đường biện pháp nâng cao hiệu quả bài học lịch sử ở trường phổ thông”, Nhà xuất bản Đại học sư phạm Hà Nội,

2006, đã khẳng định hiệu quả bài học lịch sử cần phải được đánh giá trên tất cả ba

mặt: giáo dục, giáo dưỡng, phát triển Tác giả chỉ rõ con đường, biện pháp để nâng cao hiệu quả bài học lịch sử ở trường phổ thông, trong đó cũng đi sâu nghiên cứu

về dạy học nêu vấn đề, tác giả đưa ra định nghĩa, các bước dạy học nêu vấn đề, cách thức xây dựng và vận dụng dạy học nêu vấn đề nhằm tổ chức cho học sinh lĩnh hội kiến thức và nâng cao hiệu quả bài học.

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC VẬN DỤNG DẠY HỌC NÊU VẤN ĐỀ ĐỂ TỔ CHỨC CHO HỌC SINH LĨNH HỘI KIẾN THỨC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG

1.1.Cơ sở lí luận

1.1.1.Mục tiêu môn học

Trong giáo dục, mục tiêu là yếu tố cơ bản và quan trọng để điều chỉnh và bổ sung các chương trình về đào tạo thế hệ trẻ nhằm cung cấp nguồn nhân lực cho đất nước Ở tất cả các nước trên thế giới, mục tiêu giáo dục đều được đặt ra nhằm phục

vụ cho sự phát triển của mỗi nước Đúc rút những thành quả mà giáo dục đã đạt được ở thế kỉ XX, UNESCO đã nêu ra “ 4 trụ cột” mà giáo dục trong thời đại mới

phải làm được là: “học để biết, học để làm, học để chung sống và học để tự khẳng định mình” Những nguyên lí nêu trên là động lực to lớn cho sự phát triển của giáo

dục nói chung, song việc nhận thức và thực hiện “4 cột trụ”, ở mỗi nước là không giống nhau, do chế độ chính trị, quan điểm hay tư tưởng…khác nhau Bởi vì, mục tiêu giáo dục gắn liền với tính chính trị, tính giai cấp.

Trên cơ sở đúc rút mục tiêu giáo dục chung của thế giới, trong công cuộc đổi mới đất nước ta hiện nay, giáo dục cũng phải xác định những mục tiêu cụ thể nhằm đáp ứng các yêu cầu của thực tiễn xã hội, thúc đẩy quá trình công nghiệp hóa – hiện đại hóa của đất nước Luật gióa dục được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ

nghĩa Việt Nam cũng nêu rõ “ Mục tiêu của giáo dục phổ thông là giúp học sinh phát triển toàn diện về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mĩ và các kĩ năng cơ bản, phát triển năng lực cá nhân, tính năng động và sáng tạo, hình thành nhân cách con người Việt Nam Xã hội chủ nghĩa, xây dựng tư các trách nhiệm công dân, chuẩn bị cho học sinh tiếp tục học lên hoặc đi vào cuộc sống lao động , tham gia xây dựng và bảo vệ tổ quốc” [5; 7,8]

Các nhà giáo dục quan niệm: Mục tiêu giáo dục nói chung, ở các cấp trung học phổ thông là cái “ đích” phải nhằm tới để đạt được nhưng kết quả trong sự hình thành, phát triển nhân cách học sinh bao gồm các mặt trí dục, đức dục, thể dục, mỹ dục…Nó phải được xây dựng trên những cơ sở lí luận và thực tiễn, tuân thủ nguyên tắc: đáp ứng mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, xuất phát từ vị trí, chức năng, nhiệm vụ của các bậc, các cấp giáo dục, kế thừa di sản giáo dục dân tộc

và nhân loại, làm cơ sở định hướng để xây dựng kế hoạch dạy học, xây dựng chương trình, sách giáo khoa và các phương pháp dạy học phù hợp.

Bộ môn lịch sử ở trường phổ thông với tư cách là một bộ phận trong nền giáo dục cũng phải nhằm thực hiện những mục tiêu chung ấy Mục tiêu bộ môn

lịch sử ở trường phổ thông được xác định trên cơ sở lí luận và thực tiễn, căn cứ vào mục tiêu giáo dục của cấp học, quan điểm, đường lối của Đảng về sử học và giáo dục, căn cứ vào nội dung, đặc trưng của hiện thực lịch sử và nhận thức lịch sử, yêu cầu và nhiệm vụ cách mạng hiện nay.

Một cách cụ thể, mục tiêu bộ môn lịch sử ở trường phổ thông phải đạt những mục tiêu sau đây:

Về mặt nhận thức:

Học tập lịch sử ở trường trung học phổ thông giúp học sinh có biểu tượng chân thật về quá khứ Nhận thức được những kiến thức cơ bản như sự kiện lịch sử, không gian, thời gian, nhân vật tiêu biểu,…qua đó hình thành khái niệm, rút ra quy luật và bài học lịch sử là những khâu của quá trình dạy học, có quan hệ chặt chẽ với nhau Trên cơ sở nắm được nhưng sự kiện cơ bản với những biểu tượng chân thật học sinh sẽ hiểu được bản chất của sự kiện lịch sử, những mối liên hệ bên trong hay ngoài sự kiện, thông qua các hoạt động tư duy, học sinh sẽ không dừng lại ở biết mà phải hiểu lịch sử, hiểu biết về quan điểm lý luận sơ giản, những vấn

đề về phương pháp nghiên cứu học tập.

Giáo dục lòng yêu tổ quốc xã hội chủ nghĩa, lòng yêu quê hương – biểu tượng của lòng yêu nước chân chính, trong lao động cũng như trong đấu tranh bảo

vệ tổ quốc.

Tinh thần đoàn kết quốc tế, hữu nghị với các dân tộc, đấu tranh cho độc lập,

tự do, văn minh, tiến bộ xã hội, hòa bình dân chủ.

Niềm tin vào sự phát triển hợp quy luật của xã hội loài người và dân tộc, dù trong tiến trình lịch sử có những bước quanh co, khúc khủy.

Có ý thức làm nghĩa công dân, sẵn sàng thực hiện nghĩa vụ quốc tế Góp phần tạo nên những phẩm chất cần thiết trong cuộc sống cộng đồng Có ý thức bảo

vệ và phát huy truyền thống văn hóa của dân tộc.

Mục tiêu về phát triển

Dạy học lịch sử nhằm rèn luyện năng lực tư duy biện chứng trong nhận thức

và hành động, hình thành khả năng nhận thức tích cực độc lập sáng tạo, biết phân tích, đánh giá, liên hệ…Kỹ năng học tập và thực hành bộ môn Biết vận dụng những kiến thức đã học vào cuộc sống.

Như vậy, mục tiêu bộ môn lịch sử ở trường phổ thông là cung cấp kiến thức

cơ bản có hệ thống và lịch sử phát triển hợp quy luật của dân tộc và xã hội loài người Trên cơ sở đó, giáo dục tư tưởng, tình cảm, lòng yêu nước, tự hào dân tộc, lí tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, rèn luyện năng lực tư duy và thực hành Thực hiện hoàn chỉnh các nhiệm vụ giáo dục, giáo dưỡng và phát triển.

Việc nhận thức mục tiêu của bộ môn lịch sử ở trường phổ thông không chỉ dừng lại ở mặt lí luận mà còn được quán triệt trong nội dung và phương pháp dạy học Trong đó, vận dụng dạy học nêu vấn đề trong giảng dạy là một trong những

biện pháp rất hữu hiệu trong hệ thống phương pháp dạy học lịch sử thực hiện những mục tiêu nêu trên.

1.1.2 Khái niệm quá trình dạy học ở trường phổ thông

Trước đây, tồn tại quan niệm phiến diện cho rằng: quá trình dạy học là người thầy nắm vai trò chính trong hoạt động dạy học còn học sinh chỉ là người tiếp thu kiến thức một cách thụ động, ít phải tư duy Quan niệm này là hoàn toàn sai lầm, không phản ánh được bản chất của quá trình dạy học.

Dạy học là quá trình nhận thức đặc thù, trong đó giáo viên tổ chức, điều khiển, lãnh đạo hoạt động của học sinh có mục đích, có kế hoạch để đạt được các yêu cầu về giáo dưỡng, giáo dục và phát triển đã đặt ra.

Trong quá trình dạy học mọi sự tác động đều được phát huy thông qua nội dung giảng dạy nhất định Giáo viên, học sinh, nội dung và phương pháp dạy học tạo thành những nhân tố cơ bản của quá trình dạy học Mỗi nhân tố này có vị trí riêng trong quá trình dạy học, song lại có quan hệ mật thiết với nhau với tư cách là một bộ phận của chỉnh thể Mối liên hệ, tác động qua lại giữa các nhân tố đó tạo thành hệ thống dạy học hoàn chỉnh Trong các nhân tố đó thì hoạt động dạy của giáo viên và hoạt động học của học sinh là hai nhân tố trung tâm, hai hoạt động này có quan hệ thống nhất và không thể tách rời nhau, thiếu một trong hai thì không thể có quá trình dạy học Trong đó giáo viên có vai trò chủ đạo, đảm bảo việc dạy học được tiến hành theo những mục đích và nội dung quy định, còn học sinh là chủ thể của việc học tập.

Nội dung dạy học là những thông tin kiến thức chủ yếu của giáo viên đưa đến cho học sinh bằng nhiều cách Môi trường và hoàn cảnh dạy học là điều kiện

để giáo viên có thể truyền thụ một cách tốt nhất những thông tin cho học sinh, qua

đó thực hiện nhiệm vụ giáo dục về tư tưởng, tình cảm, đạo đức và phát triển toàn diện các em.

Từ những luận điểm trên, có thể đi đến kết luận: Dạy học là quá trình thống nhất giữa hai hoạt động giảng dạy của giáo viên và học tập của học sinh Hai hoạt động dạy và học có tác động và ảnh hưởng lẫn nhau Quá trình này là quá trình truyền thụ và nhận thức các sự kiện, khái niệm, quy luật và rút ra bài học kinh nghiệm của lịch sử đối với hiện tại.

Theo các nhà giáo dục học, bản chất của quá trình dạy học là một quá trình nhận thức của học sinh Môn lịch sử, xuất phát từ lí luận chung và từ mục tiêu, đặc trưng, chức năng, nhiệm vụ của bộ môn, các nhà giáo dục lịch sử khẳng định: bản chất của quá trình dạy học lịch sử là:

Dạy học lịch sử cũng là một quá trình nhận thức đặc thù và có những đặc điểm riêng, đó là phải xuất phát từ sự kiện, tri giác tài liệu, giáo viên hướng dẫn cho học sinh tạo biểu tượng, nắm khái niêm, rút quy luật – bài học kinh nghiệm để vận dụng vào cuộc sống – phục vụ hiện tại.

1.1.3 Lí luận về dạy học nêu vấn đề

1.1.3.1.Dạy học nêu vấn đề là gì?

Hiểu thế nào là dạy học nêu vấn đề? Là vấn đề được rất nhiều nhà giáo dục, giáo dục lịch sử quan tâm nghiên cứu Mỗi người đều đưa ra những quan niệm của riêng mình về vấn đề này Song tất cả đều cho rằng đây là một biện pháp hữu hiệu

để khắc phục tình trạng dạy học nhồi nhét kiến thức, phát huy được tính tích cực chủ động của học sinh trong tư duy và nhận thức.

Nhà giáo dục Ba Lan là B Ôkôn trong cuốn sách: “ Những cơ sở của việc dạy học nêu vấn đề” đã đưa ra những định nghĩa về dạy học nều vấn đề Ông kết

luận: “ Dạy học nêu vấn đề dưới dạng chung nhất là toàn bộ các hành động như tổ chức các tình huống có vấn đề, biểu đạt các vấn đề ( tập cho học sinh quen dần để

tự làm lấy công việc này), chú ý cách giải quyết đó và cuối cùng là lãnh đạo quá trình hệ thống hóa và cũng cố các kiến thức đã thu được.”[8;103]

T.V.Cuđriapxep sau khi nghiên cứu về dạy học nêu vấn đề đã rút ra: dạy học nêu vấn đề bao gồm việc tạo ra trước học sinh những tình huống có vấn đề bao gồm việc tạo ra trước học sinh những tình huống có vấn đề làm cho các em ý thức được, thừa nhận và giải quyết tình huống này trong quá trình hoạt động chung của giáo viên và học sinh với tính tích cực cao nhất của học sinh và dưới sự chỉ đạo chung của giáo viên Ông nhấn mạnh đến vai trò của hoạt động nhận thức của học sinh trong quá trình dạy học đó là để tạo ra tình huống có vấn đề thì bản thân người học sinh phải ý thức được một cách đầy đủ tình huống đề ra, nhận thức rõ mâu thuẫn trong tình huống, có nhu cầu giải quyết khó khăn và tiếp tục tìm tòi suy nghĩ

để giải quyết vấn đề Tất nhiên quá trình tìm tòi suy nghĩ học sinh phải đạt dưới sự hướng dẫn, gợi ý, tổ chức của người giáo viên, xong yếu tố mang tính chất quyết định trong quá trình dạy học nêu vấn đề là tính tích cực nhận thức của học sinh.

Còn, I.Ia Lecne đi đến khái niệm: “ Dạy học nêu vấn đề có nội dung là trong quá trình học sinh giải quyết một cách sáng sáng tạo các vấn đề và bài toán có vấn đề trong một hệ thống nhất định thì diễn ra sự lĩnh hội sáng tạo các tri thức và

kĩ năng, sự nắm kinh nghiệm hoạt động sáng tạo mà xã hội tích lũy được, sự hình thành nhân cách có tính tích cực công dân, có trình độ phát triển cao và có ý thức

tự giác…”[4;81]

1.1.3.2.Bản chất của dạy học nêu vấn đề

I.Ia lecne – nhà lí luận giáo dục Liên Xô trước đây đã có nhiều cống hiến quan trọng đối với lí luận dạy học nêu vấn đề, thì ý nghĩa của dạy học nêu vấn đề

là: “ Nó giúp học sinh làm quen không những với cách thức giải quyết vấn đề, với bản chất của chúng, với lĩnh vực và biện pháp ứng dụng giống như khi tiến hành phương pháp giải thích, minh họa và con giúp tìm hiểu cả loogic, đôi khi nó chứa đựng mâu thuẫn của sự tìm tòi của cách giải quyết” [4; 35]

I.Ia Lecne quan niệm bản chất của dạy học nêu vấn đề chính bởi ý nghĩa của kiểu dạy học này đưa lại những kết quả tốt đẹp cho người học Đó là sự biến đổi trong tư duy, trong nhận thức của người học, trong cách suy nghĩ, lập luận loogic

để tìm ra cách giải quyết vấn đề.

Trong phần “ giải các bài toán có vấn đề là một hình thức biểu hiện tư duy sáng tạo”, Lecne chỉ ra: Tư duy sản sinh và phát triển khi cần khắc phục những

khăn bằng các phương tiện trí óc Khó khăn này, người ta gọi là tình huống có vấn

đề, đó là khái niệm chủ yếu và khởi đầu của quan niệm dạy học nêu vấn đề Theo ông, tình huống có vấn đề là đặc trưng cho thái độ của chủ thể đối với trở ngại nảy sinh ra trong lĩnh vực hoạt động thực hành trí óc, nhưng đó là thái độ mà trong đó chủ thể chưa biết cách khắc phục trở ngại và tìm tòi cách khắc phục Nếu không ý thức được khó khăn thì không nảy ra nhu cầu tìm tòi và không có nhu cầu tìm tòi thì không có tư duy sáng tạo.

Tiếp đó, Lecne nêu ra các chức năng quan trọng nhất của dạy học nêu vấn đề: là chuẩn bị cho thế hệ trẻ tham gia lao động sáng tạo, biểu lộ tiềm lực sáng tạo trong tất cả các lĩnh vực hoạt động mai sau Dạy học nêu vấn đề gồm có 2 dạng mỗi dạng đặc trưng bởi những hệ thống hành động của giáo viên và học sinh riêng, tức là bởi những phương pháp dạy học riêng Cụ thể:

Dạng trình bày nêu vấn đề:

Tức là sau khi tạo ra tình huống vấn đề, giáo viên không những lời giải cuối cùng mà còn vạch rõ logic của quá trình đi đến lời giải với những mâu thuẫn,

những lệch lạc của nó, còn nêu nguồn gốc phát sinh những mâu thuẫn, lệch lạc đó

và nêu luận cớ củng cố cho mỗi bước tiến tới lời giải cuối cùng.

Dạng thứ hai của dạy học nêu vấn đề:

Ở dạng này học sinh giải quyết vấn đề và bài toán có vấn đề với sự giúp đỡ nào đó của giáo viên Giáo viên có thể gợi ý bước thứ nhất hay một bước khó tiếp theo, các bước còn lại tự học sinh suy nghĩ lấy, giáo viên có thể lập kế hoạch giải còn việc thực hiện kế hoạch thì giao cho học sinh.

Dạng dạy học nêu vấn đề trong đó học sinh sẽ phải giải quyết một cách hệ thống các vấn đề và bài toán có vấn đề thuộc những kiểu và quy mô khác nhau thông qua các phương pháp nghiên cứu.

Trong cuốn “ Phương pháp dạy học lịch sử” của Phan Ngọc Liên và Trần

Văn Trị đã nghiên cứu về dạy học nêu vấn đề và kết luận: “ Về bản chất, việc dạy học nêu vấn đề không phải là một phương pháp dạy học riêng rẽ mà được thể hiện qua thực hiện các phương pháp dạy học khác Nó là một hình thức tổ chức sự tìm tòi trí tuệ khi thu nhận tri thức thông qua cách giải quyết vấn đề.” [ 10; 121]

1.1.3.3.Nội dung của dạy học nêu vấn đề:

Dạy học nêu vấn đề gồm có 3 thành tố:

Trình bày nêu vấn đề:

Theo I.Ia.Lecne: “ Thực chất của trình bày nêu vấn đề là: sau khi tạo ra tình huống có vấn đề, giáo viên hay tác giả sách giáo khoa chẳng những nêu lời giải cuối cùng mà còn vạch rõ loogic của quá trình đi đến lời giải đó với những mâu thuẫn, những lệch lạc đó và nêu luận cứ củng cố cho mỗi bước tiến đến lời giải cuối cùng Các xây dựng bài trình bay như vậy có thể áp dụng cả cho tài liệu lịch

sử khoa học, cũng như trình bay có những chứng minh các lý giải hiện đại đối với vấn đề này hay vấn đề khác.”[4;48] Cách trình bày như vậy khơi gợi ở học sinh

nhu cầu “ không chủ định” theo dõi lôgic của bài trình bày, kiểm tra từng bước xem có đúng không Tác dụng của bài trình bạy, kiểm tra từng bước xem có đúng không Tác dụng của bài trình bạy còn ở tính chất “ dự kiến” của nó, tức là trong quá trình nghe giảng, học sinh có thể dự đoán được bước nghiên cứu tiếp theo.

Lecne cũng nhấn mạnh rằng: không phải chỉ đối với những tình huống có vấn đề không vừa sức học sinh mới cần vận dụng trình bày nêu vấn đề Nếu tình huống có vấn đề tuy cũng vừa sức học sinh, nhưng vì nó thuận tiện để giới thiệu với học sinh một mẫu mực về tư duy nghiêm túc, tiết kiệm…thì vẫn có thể dùng tình huống đó mà xây dựng bài trình bày nêu vấn đề.

Trình bày nêu vấn đề cũng giống như các dạng trình bày khác là phải đảm bảo yêu cầu về tính khoa học, tính Đảng, tính hình ảnh và ngôn ngữ trong sáng Song, bên cạnh đó trình bày nêu vấn đề có cách thành phân đặc biệt khác như khơi gợi và quyết định hoạt động tư duy độc lập của học sinh Khi trình bày nêu vấn đề, giáo viên cần đặt học sinh trước tình huống cần giải quyết một điều mới chưa biết, đồng thời giúp học sinh tự tìm ra bản chất các sự kiện, hiện tượng và độc lập rút ra kết luận cần thiết dựa trên cơ sở bài trình bay của thầy, cung cấp kiến thức, rèn luyện kĩ năng, kĩ xảo, vốn sống của các em.

Trình bày nêu vấn đề hoàn toàn khác với thông báo tài liệu sự kiện Cụ thể: nếu trình bày thông báo yêu cầu học sinh chỉ cần nhớ, nhắc lại những kết luận có sẵn của thầy, không cần suy nghĩ, thì trình bày nêu vấn đề yêu cầu học sinh phải chọn lựa, đánh giá tìm ra những kết luận cần thiết.

Trình bày nêu vấn đề còn khác với phương pháp thuyết trình cổ điển ở chỗ: vấn đề được đưa ra cho học sinh tìm hiểu khi các em đang ở trong tình trạng chưa

biết ( trở ngại về trí óc) muốn biết kết quả cũng như quá trình giảng dạy, đôi khi có thể dự đoán được một bước giải quyết tiếp theo Kết quả là các em sẽ hứng thú trong học tập, nhớ lâu hơn và ở chừng mực nào đó sẽ hiểu sâu sắc vấn đề.

Tình huống có vấn đề:

Trong cuốn: “ Những cơ sở của việc dạy học nêu vấn đề”, B.Ôkôn viết: “

Nét bản chất của dạy và học nêu vấn đề không phải là sự đặt ra những câu hỏi mà

là tạo ra các tình huống có vấn đề và các biện pháp giải quyết nó tạo nên cơ sở của việc dạy học nêu vấn đề [8;102]

Vậy hiểu thế nào là tình huống có vấn đề?

Về vấn đề này, các nhà giáo dục trong và ngoài nước đều đưa ra những định nghĩa tình huống có vấn đề.

I.Ia Lecne cho rằng: “ Tư duy nảy sinh và phát triển khi cần khắc phục những khó khăn bằng những phương tiện trí óc Khó khăn này người ta gọi là tình huống có vấn đề.”[4;25]

Tình huống có vấn đề là một khó khăn được chủ thể ý thức rõ ràng hay mơ

hồ mà ta muốn khắc phục thì phải tìm tòi những tri thức mới, phương thức hành động mới Tức là tình huống có vấn đề có tác dụng kích thích tư duy nảy sinh và thúc đẩy nó phát triển Tình huống có vấn đề buộc con người phải suy nghĩ, động não tạo nên những vận động tích cực bên trong của trí tuệ con người.

Theo I.F.Kharlamôp, tình huống có vấn đề luôn phải chứa đựng “ một cái gì chưa biết” bên cạnh cái gì đã biết, tình huống có vấn đề phải bao hàm trong bản thân nó một yếu tố tâm lí nào đó thể hiện tính mới lạ và tính rõ ràng của các sự kiện, ở tính không bình thường của bài tập nhận thức…nhằm kích thích hứng thú

và lòng khao khát tìm tòi ở học sinh.

Theo M.I.Macmutôp: Đó là những trở ngại về trí tuệ của con người, xuất hiện khi anh ta chưa biết cách giải thích hiện tượng, sự kiện, quy trình của thực tế, khi chưa thể đạt tới mục đích bằng cách thức hành động quen thuộc Tình huống này kích thích con người tìm tòi cách giải thích hay hành động mới Tình huống có vấn đề là quy luật của hoạt động nhận thức sáng tạo, có hiệu quả.

Như vậy, tình huống có vấn đề là những điều kiện sư phạm khi học sinh đứng trước sự cần thiết phải tìm ra cái mới, cái chưa biết và tìm ra cái đó chính trong kết quả hoạt động của tư duy Có thể tạo tình huống cho toàn bộ bài học, giờ học và từng đơn vị kiến thức học tập.

Tình huống có vấn đề là tình huống chứa đựng mâu thuẫn bản chất giữa cái

đã biết và cái chưa biết, nó kích thích được tư duy học sinh, bắt buộc học sinh phải suy nghĩ, phải tự phân tích tổng hợp khái quát, để giải quyết vấn đề thông qua đó học sinh thu nhận được kiến thưc, phát triển các kỹ năng, kỹ xảo học tập, làm nền tảng để nghiên cứu kiến thức mới.

Trong dạy học lịch sử, tình huống có vấn đề được hình thành trong các trường hợp sau:

+ Khi giáo viên đưa ra các yêu cầu khác nhau để học sinh tự phân tích, đánh giá và tìm ra ý kiến đứng.

+ Khi giáo viên hướng dẫn học sinh nêu ra mâu thuẫn, xung đột về kiến thức

để các em tự tìm ra con đường giải quyết.

Ngoài ra, trong sự vận động của lịch sử bản thân nó đã có những tình huống diễn ra, người học cần phải giải thích để hiểu được: tại sao tình huống này xảy ra nhưng tình huống kia lại không diễn ra? Vì sao lịch sử lại diễn ra theo hướng này?

Bài tập nêu vấn đề:

Khi vận dụng lý luận dạy học nêu vấn đề vào bài giảng lịch sử ngoài việc trình bày nêu vân đề, tạo tình huống có vấn đề thì bài tập nêu vấn đề còn gọi là bài tập nhận thức, câu hỏi nêu vấn đề) là một trong những yếu tố rất quan trọng Bài tập nêu vấn đề là bài tập xác định một cách rõ ràng phương hướng hoạt động của

tư duy Cho phép phối hợp khâu trình bày nêu vấn đề của giáo viên với bài tập nêu vấn đề ( bài tập nhận thức) Quy định một cách đúng đắn, phù hợp những bài tập cho học sinh khi nghiên cứu tài liệu đầu tiên, khi học tập ở nhà, khi kiểm tra kiến thức, khi ôn tập.

Bài tập nhận thức theo I.Ia.Lecne là : “ bài tập mà việc độc lập giải quyết nó

sẽ dẫn đến chỗ tạo ra sự hiểu biết mới về lịch sử xã hội bằng những phương thức giải quyết mới mà trước đó học sinh chưa biết”[4;29]

Đồng thời ông cũng khẳng định nội dung của bất kỳ bài tập nhận thức nào cũng là một vấn đề, thể hiện sự mâu thuẫn giữa điều đã biết với những điều chưa biết và vấn đề này được giải quyết bằng toàn bộ những thao tác phán đoán về trí tuệ và thực tiễn có tính chất trung gian giữa câu hỏi và câu hỏi của bài tập.

Theo N.G Ddairri: bài tập nhận thức còn được gọi là bài tập tư duy, bài tập chỉ dẫn, bài tập logic, bài tập nêu vấn đề…tuy khác nhau về cách gọi, nhưng theo Ddairri, các thuật ngữ này thông thường đều chỉ một hiện tượng sư phạm đồng

nhất Đối với loại bài tập này “ nhấn mạng đến điều chủ yếu tức là việc học sinh chế biến lại các tài liệu cảm thụ một cách tự lập logic và tự lập chuyển từ nhận thức cảm tính sang nhận thức logic trong giải quyết vấn đề.” [3;98]

Bài tập nhận thức – bài tập nêu vấn đề thường được diễn đạt dưới dạng câu hỏi hoặc có những ý kiến khác nhau mà giáo viên đưa ra cho học sinh đánh giá Nhưng không phải bất cứ câu hỏi nào cũng chứa đựng bài tập nhận thức cũng xứng đáng là bài tập nhận thức.

Như vậy, Bài tập nhận thức – bài tập nêu vấn đề trong dạy học lịch sử lại là bài tập mà học sinh độc lập giải quyết, giúp các em có hiểu biết mới về lịch sử xã hội bằng những phương thức đã biết hoặc tạo ra những phương thức giải quyết mới

mà học sinh chưa biết.

Chức năng của bài tập nêu vấn đề: là rèn luyện năng lực tích cực, độc lập suy nghĩ khi giải quyết vấn đề nhằm phát triển tư duy cho học sinh trong quá trình học tập Bài tập nhận thức có khả năng nâng cao trình độ tư duy, phát triển khả năng lập luận, lí giải cho học sinh Do đó, không chỉ giúp học sinh khôi phục hình ảnh quá khứ mà còn đi sâu vào nhận thức bản chất của sự kiện lịch sử.

Các dạng bài tập nêu vấn đề - bài tập nhận thức có thể xây dựng và sử dụng trong học tập lịch sử ở trường phổ thông:

+ Dạng bài tập nhằm hình thành khả năng xác định bản chất của sự kiện, hiện tượng lịch sử.

Loại bài tập này yêu cầu học sinh phải gạt bỏ các yếu tố ngẫu nhiên, hình thức bên ngoài để tìm ra được nét đặc trưng, bản chất các sự kiện, hiện tượng lịch

sử, hình thành hệ thống khái niệm Qua đó, học sinh phân biệt được các sự kiện cùng loại, khác loại, phân biệt cái chung, cái riêng, cái phổ biến, cái đặc thù…trong quá trình lịch sử phức tạp phong phú của loài người.

Dạng bài tập này liên quan tới các vấn đề:

Xác định đặc trưng, bản chất của sự kiện lịch sử

Nêu mối liên hệ nhân quả giữa các sự kiện – hiện tượng lịch sử nhằm góp phần phát triển ở học sinh khả năng phân tích, tổng hợp để tìm ra nguyên nhân, ý nghĩa của sự kiện, hiện tượng lịch sử, phát hiện ra mối quan hệ, sự tương tác lịch

sử để thấy rõ bản chất của chúng.

Xác định bản chất của sự kiện, hiện tượng mới trên cơ sở những kiên thức đã học cho học sinh.

Nêu lên tính kế thừa giữa các sự kiện, giai đoạn thời kì lịch sử để giữa học sinh hiểu rõ quá trình phát triển liên tục, thống nhất và tính phong phú đa dạng, cụ thể của lịch sử.

Tìm hiểu khuynh hướng phát triển của một sự kiện, một thời đại hay xã hội nói chung, giúp học sinh nắm bắt được phương pháp tư duy biện chứng để đoán định sự phát triển tương lai trên cơ sở hiểu rõ về quá khứ và hiện tại.

+ Dạng bài tập yêu cầu học sinh phân tích, lí giải, nhận xét nhằm hình thành hoạt động đánh giá của các em Cụ thể như đánh giá về hoạt động, hành vi của con người, chẳng hạn như vai trò của quần chúng, giai cấp lãnh đạo, cá nhân trong lịch

sử, trong đó chủ yếu nói lên tính cách, công lao của họ và lòng biết ơn của người đời sau…

Đánh giá sự kiện lịch sử gồm việc phân tích, nhận xét nội dung, nêu ý nghĩa, bài học kinh nghiệm của sự kiện.

Đánh giá về các hoạt động sản xuất, vận dụng khoa học kỹ thuật, trên cơ sở

đó giúp học sinh tìm ra cách đánh giá, tác động của những thành tựu ấy đối với kinh tế - xã hội với loài người.

+ Dạng bài tập nhằm phát triển các năng lực nhận thức lịch sử của học sinh: như tri giác tài liệu, nhớ, hình dung tưởng tượng và tư duy…

Bài tập loại này là những câu hỏi yêu cầu khôi phục lại quá khứ lịch sử qua các sự kiện, hiện tượng diễn ra trong một bối cảnh không gian và thời gian nhất định, có sự phát sinh, phát triển và kết thúc Việc trả lời các bài tập này có vai trò quan trọng, là giai đoạn đầu tiên, làm nền tảng cho các thao tác tư duy để nắm

vững, hiểu sâu sắc về lịch sử Trả lời bài tập này học sinh cần khôi phục bức tranh quá khứ lịch sử để từ đó phân tích, so sánh, tổng hợp…

+ Dạng bài tập nhằm rèn luyện vận dụng những kiến thức đã học để nêu lên kiến thức mới.

Vận dụng kiến thức trong dạy học lịch sử có vai trò quan trọng tạo ra chất lượng mới trong việc nắm vững kiến thức của học sinh, hiểu và vận dụng được thì

sẽ củng cố và là công cụ phát triển, công cụ giáo dục và thu nhận kiến thức mới ở học sinh.

Qua việc trình bày lí luận chng về dạy học nêu vấn đề trên cơ sở tham khảo các tài liệu của các nhà nghiên cứu lịch sử trong và ngoài nước về việc áp dụng dạy học nêu vấn đề vào tổ chức cho học sinh lĩnh hội kiến thức ở trường phổ thông có một ý nghĩa thực tiễn lớn trong việc nâng cao chất lượng và phát triển tư duy cho học sinh như khả năng phân tích, so sánh, khái quát,,,gây được hứng thú cho học sinh trong học tập lịch sử.

1.1.3.4.Nguyên tắc của dạy học nêu vấn đề

Việc dạy học nói chung được tiến hành trên cơ sở những nguyên tắc của lí luận dạy học, tức là những quan điểm cơ bản chỉ đạo mọi hoạt động của giáo viên

và học sinh, theo các quy luật cơ bản của quá trình dạy học Tính nguyên tắc đảm bảo cho việc dạy học được thực hiện theo những quy trình khoa học nhằm thực hiện mục tiêu giáo dục Tính nguyên tắc của việc dạy học không hề làm giảm, thủ tiêu sự sáng tạo của thầy và trò trong quá trình giáo dục, ngược lại nó tạo điều kiện

để phát huy tính sáng tạo của công việc giáo dục Các nhà giáo dục từ xưa đến nay

đã đề ra những nguyên tắc dạy học khác nhau, tùy theo quan niệm về giáo dục, mục tiêu đào tạo, thể hiện tính chất thời đại và tính giai cấp của giáo dục Trên cơ

sở của chủ nghĩa Mác – Leenin, tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục, xuất phát từ

tình hình nhiệm vụ cách mạng nước ta, Đảng đề ra phương châm, nguyên lí giáo

dục được tập trung ở 3 điểm: “ học đi đôi với hành, giáo dục kết hợp với gia đình

và xã hội.”[2;8]

Những phương châm, nguyên lí giáo dục này chỉ đạo việc xây dựng hệ thống nguyên tắc dạy học của nước ta cho phù hợp với yêu cầu xây dựng đất nước trong thời kì hiện nay.

Từ những nguyên tắc chung về dạy học, các nhà giáo dục lịch sử đã xác định một số nguyên tắc dạy học lịch sử phù hợp với nội dung, đặc trưng môn học trong

đó có nguyên tắc dạy học nêu vấn đề.

Dạy học vấn đề không phải là một phương pháp dạy học cụ thể mà là một nguyên tắc chỉ đạo việc tiến hành của nhiều phương pháp dạy học với nhau, tức là các phương pháp dạy học được thực hiện tuân theo những quan điểm cơ bản chỉ đạo hoạt động của giáo viên và học sinh nhằm tổ chức cho học sinh lĩnh hội kiến thức nâng cao hiệu quả bài học Các phương pháp dạy học thực hiện dưới sự chỉ đạo của nguyên tắc dạy học nêu vấn đề sẽ đảm bảo việc dạy học lịch sử được thực hiện theo những quy trình khoa học góp phần thực hiện nhiệm vụ bộ môn lịch sử.

1.1.3.5.Cấu trúc một giờ dạy học nêu vấn đề

Muốn tổ chức một giờ học đạt hiệu quả, người giáo viên cần thiết phải vận dụng cấu trúc bài học mềm dẻo – cấu trúc bài học nêu vấn đề nhằm tổ chức cho học sinh lĩnh hội kiến thức có hiệu quả và phát triển toàn diện học sinh.

Vận dụng lí luận dạy học nêu vấn đề vào một bài học lịch sử cụ thể phải tuân thủ các bước sau:

Đặt mục đích học tập trước khi cho học sinh nghiên cứu kiến thức mới:

Công việc này có tác dụng thu hút sự chú ý, huy động những kiến thức đã có của học sinh và kích thích hoạt động trí tuệ, hứng thú của các em đối với vấn đề sẽ nghiên cứu, đồng thời còn có ý nghĩa định hướng cho học sinh những nội dung chính cần nắm khi nghiên cứu bài mới Thực hiện khâu này cho phép kết hợp với kiểm tra kiến thức cũ của học sinh Vì vậy, giáo viên sẽ tiết kiệm được thời gian trong tiết học.

Có nhiều cách đặt mục đích học tập trước khi nghiên cứu tình huống mới Song, phương pháp hiệu quả nhất là tạo tình huống có vấn đề và đưa ra bài tập nhận thức.

Trình bày nêu vấn đề, tổ chức trao đổi đàm thoại,…

Bài học có hiệu quả đòi hỏi phải hình thành kiến thức trên cơ sở hoạt động

tư duy độc lập của học sinh Muốn vậy, giáo viên cần phải kết hợp khéo léo việc tổ chức hoạt động nhận thức tích cực, độc lập của học sinh với thông báo kiến thức khoa học, phong phú Mối quan hệ trong hoạt động dạy của người thầy và hoạt động nhận thức tích cự của trò ở khâu này thực hiện qua các công việc.

Giáo viên đưa ra các câu hỏi gợi mở mang nội dung tìm kiếm từng phần, hoặc so sánh, phân tích, đánh giá, lựa chọn sự kiện, hiện tượng lịch sử và căn cứ vào nội dung từng câu hỏi tìm thời điểm đưa ra cho thích hợp Nếu là câu hỏi mang nội dung tìm kiếm từng phần, đồng thời là kiến thức cơ bản của một mục nào đó và

là ý cần tìm của câu hỏi nêu vấn đề ở đầu giờ thì có thể đưa ra ở đầu mục.

Giáo viên nêu phương pháp tiếp nhận thông tin kiến thức để giúp học sinh tìm ý trả lời câu hỏi Ở đây, việc kết hợp chặt chẽ giữa trình bày nêu vấn đề với phương pháp nghiên cứu học tập có ý nghĩa rất lớn Nó sẽ đảm bảo cho học sinh có nguồn dữ liệu phong phú để rút ra được kết luận chính xác.

Tổ chức cho học sinh trao đổi, tìm ý, rút ra kết luận trả lời bài tập nhận thức đã nêu ở đầu mục, đầu giờ.

Đây là việc làm rất quan trọng vì nó không chỉ giúp các em nắm kiến thức lịch sử, mà còn rèn luyện cho học sinh khả năng nhận thức, phương pháp lịch sử nghiên cứu các sự kiện, hiện tượng Do đó, sau khi trình bày dữ kiện hoặc tổ chức cho học sinh tìm nguồn kiến thức thông qua nguồn khác Giáo viên cần tạo điều kiện để học sinh phát biểu ý kiến của mình có sự bổ sung, nhận xét của bạn và của thầy Ở đây, người thầy phải đặc biệt chú ý tới gợi mở, động viên hoạt động nhận thức của các em qua việc đánh giá đúng, công bằng, cần thiết thì có thể cho điểm

và sau đó chốt lại ý kiến đúng nhất.

Việc nêu và giải quyết vấn đề đòi hỏi học sinh phải nhận thức có vấn đề cần tìm hiểu, có nhu cầu nhận thức, có kinh nghiệm và ý chí nhận thức Một cách cụ thể, các bước dạy học nêu vấn đề được tiến hành trong dạy học lịch sử như sau:

Khi nêu một sự kiện lịch sử làm này sinh vấn đề giải quyết, cần nêu rõ hoàn cảnh, không gian ra đời, phát triển của sự kiện.

Khi tìm hiểu nội dung vấn đề, cần hướng học sinh tìm hiểu bản chất của nó bằng các biện pháp:

+ Nêu những nét cơ bản chủ yếu của sự kiện, đặc trưng của nó so với các sự kiện khác

+ Nêu những mặt đối lập, những mâu thuẫn trong sự kiện, quy luật phát triển của xã hội ở đây như thế nào, nguyên nhân xuất hiện của sự kiện.

+ Nêu những mối liên hệ quan trọng nhất của sự kiện.

+ Các giai đoạn phát triển chủ yếu của sự kiện, triển vọng của nó.

+ Đánh giá sự kiện

+ Liên hệ thực tế, rút ra bài học, kinh nghiệm lịch sử phục vụ cho việc tiếp thu kiến thức mới và hoạt động thực tiễn.

Kiểm tra hoạt động nhận thức của học sinh:

Công việc này nhằm tìm hiểu múc độ lĩnh hội tài liệu nghiên cứu, trình độ hiểu biết, kiến thức và kết quả hoạt động nhận thức độc lập của học sinh qua bài học Không chỉ có vậy, tổ chức tốt công việc kiểm tra hoạt động nhận thức còn giúp giào viên thấy được hiệu quả của các phương pháp sư phạm của mình và cách điều chỉnh nó nếu cần.

Nội dung các câu hỏi kiểm tra có thể là những câu hỏi đã đặt ra ở đầu giờ học, hoặc có thể đưa ra một số câu hỏi mới, thể hiện nội dung cơ bản của bài Giáo viên có thể trao đổi miệng hoặc kiểm tra viết từ 5 đến 10 phút Việc chọn thời điểm kiểm tra tùy thuộc vào sự sáng tạo của giáo viên Có thể kiểm tra các giai đoạn khác nhau của quá trình dạy học, nhưng thông thường kiểm tra ở cuối giờ học là thuận tiện nhất.

tập về nhà để phát triển hoạt động nhận thức độc lập của học sinh nhằm nâng cao hiệu quả bài học:

+ Bài tập dưới dạng một câu hỏi tổng hợp

+ Bài tập rèn luyện kĩ năng thực hành, hệ thống hóa và vận dụng kiến thức + Bài tập niên biểu giúp học sinh hệ thống hóa kiến thức, ghi nhớ, so sánh các sự kiện để rút ra những dấu hiệu bản chất, sự khác biệt giữa chúng.

+ Bài tập vẽ lược đồ, bản đồ nhằm khắc sâu kiến thức, xác định không gian, thời gian.

+ Bài tập vẽ đồ thị, sơ đồ,…nhằm củng cố, khái quát, khắc sâu kiến thức và phát huy trình độ tư duy của học sinh trong học tập lịch sử Tuân thủ theo các bước nêu trên trong quá trình dạy học lịch sử dẽ đảm bảo mục tiêu bài học.

1.1.3.6.Vai trò và ý nghĩa của việc vận dụng dạy học nêu vấn đề trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông.

Vai trò:

Từ thực tiễn dạy học lịch sử ở trường phổ thông, khi dạy học nêu vấn đề vào bài học lịch sử, chúng ta thấy rõ ràng dạy học nêu vấn đề có vai trò vô cùng quan trọng đối với hoạt động dạy và học nhằm tổ chức cho học sinh lĩnh hội kiến thức lịch sử, có ý nghĩa quan trọng đối với hiệu quả bài học lịch sử.

Đối với người giáo viên:

Khi hiểu đúng, sâu sắc về lý luận dạy học nêu vấn đề, người thầy sẽ vận dụng tốt hơn vào quá trình dạy học nhằm cung cấp kiến thức, làm cho học sinh không chỉ biết mà còn hiểu bản chất của các nội dung lịch sử, rút ra được khái niệm, nêu quy luật, bài học và biết vận dụng, không những thế còn giáo dục tư

tưởng, đạo đức tình cảm, phát triển các năng lực tích cực nhận thức và các kĩ năng

bộ môn cho học sinh Khi vận dụng dạy học nêu vấn đề, giáo viên vận dụng một cách kinh hoạt các phương pháp dạy học khác nhau dưới sự chỉ đạo của nguyên tắc dạy học nêu vấn đề, nêu ra những tình huống, những câu hỏi, bài tập nhận thức sẽ khơi gợi được học sinh suy nghĩ, trong giờ học, giáo viên không chỉ đóng vai trò trọng tài quan sát mà còn phải là người tìm tòi, phát hiện Như thế, qua vạn dụng dạy học nêu vấn đề, giáo viên đã từng bước hoàn thành được mục tiêu bài học, nâng cao được trình độ của bản thân, rút ra những kinh nghiệm hữu ích cho công việc giảng dạy của mình.

Đối với học sinh:

Dạy học nêu vấn đề có tác dụng tích cực trong việc tổ chức cho học sinh lĩnh hội kiến thức có sẵn đến cung cấp cho học sinh Nếu người ta đem những kiến thức

có sẵn đến cung cấp cho học sinh mà học sinh chỉ việc ngồi nghe, ghi nhớ, không cần suy nghĩ, động não thì tất yếu học sinh sẽ chỉ có thể biết được sự kiện, hiện tượng chứ không thể nắm vững và hiểu được bản chất quy luật của hiện tượng, của quá trình lịch sử.

Những phương pháp dạy học truyền thống trước đây thường ít có khả năng

tổ chức cho học sinh lĩnh hội kiến thức một cách tích cực và đạt hiệu quả trên cơ sở

tư duy sáng tạo, tích cực của học sinh A.M.Macschiuskin cho rằng: “ trong một chục năm trời ở trường phổ thông, sẽ dẫn đến kết quả là học sinh thụ động về mặt trí tuệ, không biết cách nào tiến lên một bước mới trong quá trình lĩnh hội, làm cho đứa tre hễ gặp điều gì phải suy nghĩ hơi khó một chút là tìm cách lẩn tránh, tìm cách nhờ vả người lớn hay bạn bè.”[6;42]

Điều này khẳng định vai trò to lớn của việc truyền đạt kiến thức cho học sinh theo kiểu dạy học nêu vấn đề Trong dạy học, nếu giáo viên chủ động khơi gợi

học sinh đặt vấn đề, chủ động trong việc tìm tòi lời giải, sau đó trong quá trình giáo viên hướng dẫn học sinh tìm cách giải quyết vấn đề, tiếp thu và củng cố kiến thức mới sẽ phát huy tính tích cực chủ động nhận thức của các em Một trong những đặc trưng cơ bản của việc phát triển tư duy cho học sinh là phát huy năng lực độc lập học tập, phát triển trí thông minh, óc sáng tạo của các em trong việc đặt vấn đề và giải quyết vấn đề dưới sự hướng dẫn của giáo viên và trao đổi với bạn học của mình, bồi dưỡng cho học sinh hứng thú tìm tòi, nghiên cứu lịch sử, được tập luyện với các phương pháp nghiên cứu lịch sử, qua đó nâng cao chất lượng bộ môn.

Ngoài ra, nếu sử dụng nguyên tắc dạy học nêu vấn đề thì các phương pháp dạy học sẽ được sử dụng hợp lý, sáng tạo, tạo sự hứng thú trong việc dạy và học, tạo nên không khí học tập tích cực và thoải mái trong giờ học.

Ý nghĩa:

Các nhà giáo dục khẳng đinh: Dạy học nêu vấn đề không phải là biện pháp duy nhất để nâng cao chất lượng học tập, có tác dụng đối với học sinh trong bất cứ điều kiện, hoàn cảnh nào Ngoài dạy học nêu vấn đề ra thì còn rất nhiều điều kiện, phương pháp và nguyên tắc dạy học khác nhau ảnh hưởng đến chất lượng dạy học Nhưng phải khẳng định rằng dạy học nêu vấn đề có ý nghĩa rất lớn trong việc tổ chức cho học sinh lĩnh hội kiến thức lịch sử ở trường phổ thông Ý nghĩa được thể hện trên cả ba mặt: giáo dưỡng, giáo duc, phát triển.

Giáo dưỡng:

Vận dụng dạy học nêu vấn đề tổ chức cho học sinh lĩnh hội kiến thức lịch sử

sẽ giúp các em nắm vững, nhớ lâu và hiểu những kiến thức cơ bản, đó là những sự kiện, biểu tượng, không gian, thời gian, nhân vật, quy luật lịch sử…Trong đó, trình bày nêu vấn đề có tác dụng trong việc khơi gợi tư duy của học sinh, giáo viên không chỉ trình bày mà còn nêu ra những vấn đề mà học sinh suy nghĩ và tìm lời

giải trong bài giảng của giáo viên giúp các em có biểu tượng chính xác về các sự kiện – hiện tượng, nhân vật, thời gian, không gian, quá trình lịch sử.

Khi vận dụng vào dạy học nêu vấn đề vào bài giảng, giáo viên đã tạo cho học sinh một kĩ năng, cách thức tư duy độc lập, suy nghĩ và tìm ra bản chất mối liên hệ của các sự kiện theo ý kiến của mình thông qua nguồn kiến thức được cung cấp Qua đó, học sinh sẽ nắm bắt được bản chất, hình thành được khái niệm, quy luật, bài học.

Về giáo dục:

Dạy học nêu vấn đề không chỉ cung cấp cho học sinh những biểu tượng chính xác, giúp các em hiểu lịch sủ mà thông qua đó nó còn khơi dậy trong học sinh những xúc cảm lịch sử, là cơ sở để hình thành, giáo dục đạo đức, tư tưởng tình cảm cho học sinh, đó có thể là tình thần yêu hòa binh, yêu quê hương đất nước, nhớ ơn các vị anh hùng, tự hào về truyền thống dân tộc, hay thái độ ủng hộ những hành động chính nghĩa, phản đối chiến tranh, hình thành cho các em những cách sống, cách ứng xử đúng đắn.

Về phát triển:

Bên cạnh ý nghĩa về giáo dục, giáo dưỡng, giờ học nêu vấn đề góp phần nâng cao một cách rõ rệt sức mạnh giáo dục và khả năng tư duy cũng như kĩ năng học tập bộ môn của học sinh trong học tập lịch sử, học sinh tự mình chủ động nắm kiến thức, tự mình rút ra những kết luận sau khi đã suy nghĩ, phân tích, so sánh… dưới sự chỉ đạo của giáo viên Nhờ vậy, năng lực nhận thức của học sinh được rèn luyện và cả tính năng nổ tìm tòi kiến thức cũng được hình thành, kết quả đạt được

là các em đã biết vận dụng linh hoạt những kiến thức và kĩ năng đã được rèn luyện vào học tập kiến thức mới và phục vụ thực tiễn.

Tóm lại, dạy học nêu vấn đề có một ý nghĩa to lớn trong việc hình thành tư duy, kỹ năng, kỹ xảo học tập lịch sử cho học sinh, góp phần nâng cao hiệu quả bài học, bồi dưỡng cho học sinh khả năng quan sát, nhớ, tư duy và kỹ năng hình dung tưởng tượng, hứng thú tìm tòi nghiên cứu lịch sử.

Nghiên cứu và vận dụng lý luận dạy học nêu vấn đề vào tổ chức cho học sinh lĩnh hội kiến thức, nâng cao hiệu quả bài học lịch sử là yêu cầu cấp bách thiết thực, đáp ứng xu thế phát triển của thời đại, đáp ứng yêu cầu mục tiêu của đất nước.

1.2 Cơ sở thực tiễn của việc vận dụng dạy học nêu vấn đề.

Hiện nay chúng ta thấy trong quá trình dạy học có hai thực tiễn chủ yếu:

Tích cực:

Một số giáo viên giỏi, tâm huyết với nghề, có sự đầu tư chuyên môn nắm vững kiến thức và lí luận bộ môn, biết sử dụng linh hoạt các phương pháp dạy học phù hợp nội dung và thời lượng của một giờ học Cho nên khi tiến hành bài học lịch sử đã lôi cuốn được học sinh Kết quả là học sinh nắm vững kiến thức cơ bản, yêu thích môn học.

Trpmg quá trình đó, giáo viên đã sử dụng dạy học nêu vấn đề yêu cầu học sinh tìm tòi, suy nghĩ và phát hiện ra câu trả lời cho câu hỏi mà giáo viên đề ra thì những giờ học như vậy học sinh hiểu bài được nhanh hơn, nhớ lâu kiến thưc, không khí học tập sôi nổi.

Tiêu cực:

Hiện nay, có rất nhiều giáo viên khi giảng bài chỉ tóm tắt nội dung sách giáo khoa hay phát thanh lại y nguyên sách giáo khoa mà không hề có sự đầu tư chuyên

môn, không hiểu và không nắm được lí luận bộ môn Khi giảng bài không chú ý đến phát huy năng lực tư duy nhận thức độc lập của học sinh, không vận dụng phương pháp dạy học vào làm cho giờ học nhàm chán, học sinh chỉ thụ động nghe – ghi – nhớ mà không cần động não, dẫn đến tình trạng lười suy nghĩ, học vẹt mà không hiểu bản chất của vấn đề, chỉ nhớ bề nổi bề mặt sự kiện – hiện tượng, gây ảnh hưởng xấu đến chất lượng dạy học mà không hoàn thành được mục tiêu của bộ môn.

Phần lớn giáo viên bộ môn lịch sử nói riêng và giáo viên phổ thông nói chung không hiểu rõ về lý luận dạy học nêu vấn đề, không vận dụng được vào bài học, họ chỉ quen với cách dạy thầy đọc, trò chép, tức là chỉ thông báo kiến thức mà không chú ý tới đối tượng học sinh Cả giờ học chỉ có thầy độc thoại, trò có nhiệm

vụ nghe, ghi Hậu quả là làm cho học sinh rất thụ động kĩ năng thực hành và vận dụng kiến thức, năng lực tư duy kém.

Cũng có một số giáo viên trong giờ dạy của mình đã sử dụng những câu hỏi phát vấn yêu cầu học sinh trả lời Tuy nhiên, những câu hỏi chỉ mang tính hình thức mà không yêu cầu học sinh phải suy nghĩ, tìm tòi sáng tạo khi trả lời, nếu có trả lời thì nhắc lại ý thầy vừa giảng.

Hiện nay nhiều giáo viên ở trường phổ thông hiểu biết về phương pháp dạy học nói chung, dạy học nêu vấn đề nói riêng chưa sâu sắc Họ ít quan tâm đến việc tìm tòi nghiên cứu phương pháp giảng dạy, không có sự sáng tạo nâng cao hiệu quả bài học Do vậy, chất lượng giờ học không cao, học sinh không thích học lịch sử

Đây là mối lo ngại với chất lượng giảng dạy ở trường phỏ thông, cải tiến phương pháp dạy học lịch sử, vận dụng dạy học nêu vấn đề là một yêu cầu cấp thiết trong quá trình dạy học lịch sử.

CHƯƠNG 2: VẬN DỤNG DẠY HỌC NÊU VẤN ĐỀ VÀO TỔ CHỨC CHO HỌC SINH LĨNH HỘI KIẾN THỨC QUA BÀI 26: “ TÌNH HÌNH XÃ HỘI Ở NỬA ĐẦU THẾ KỈ XIX VÀ PHONG TRÀO ĐẤU TRANH CỦA

NHÂN DÂN”, LỚP 10 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

( CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN) 2.1 Một số yêu cầu cơ bản khi vận dụng dạy học nêu vấn đề vào dạy học lịch sử

Trong quá trình dạy học lịch sử, muốn vận dụng dạy học nêu vấn đề vào tổ chức cho học sinh lĩnh hội kiến thức đạt kết quả cao, giáo viên cần tuân thủ một số yêu cầu cơ bản sau:

Dạy học nêu vấn đề là nguyên tắc chỉ đạo nhiều phương pháp dạy học khác nhau, nên dạy học nêu vấn đề có thể được áp dụng trong khi học bài mới và cả bài