Chí Phèo (Nam Cao)

- Dấu vết của tâm hồn đầy mơ mộng ấy đợc thể hiện khi thì qua những trang viếtthấm đẫm cảm xúc LM về “một mối tình trong trẻo và cảm động buổi xuân đời”, khithì qua “một mối tình u ẩn” m

Nam cao

I Tiểu sử và con ng ời

Tiểu sử:

- Nam Cao tên thật Trần Hữu Tri sinh năm 1915 tại làng Đại Hoàng, phủ Lý Nhân

tỉnh Hà Nam trong một gia đình nông dân Quê Nam Cao xa kia thuộc vùng chiêmtrũng nên quanh năm nghèo đói Nam Cao học hết bậc Thành trung (cấp II) nhng khôngtìm đợc việc làm phải kiếm sống bằng nhiều nghề Nghề gắn bó cả đời của ông là nghềviết văn

- Nam Cao bắt đầu cầm bút từ khoảng 1936 Khi mới bớc vào làng văn, Nam Caosáng tác theo khuynh hớng LM

- Cũng nh bao thanh niên hồi đó, NC cũng ấp ủ những ớc mơ đợc hấp thụ quanhững sách báo đơng thời Không chấp nhận cuộc sống quanh quẩn tù túng, NC cũngkhao khát xê dịch, thích “phiêu lu giang hồ” say mê đến những miền đất hứa

- Dấu vết của tâm hồn đầy mơ mộng ấy đợc thể hiện khi thì qua những trang viếtthấm đẫm cảm xúc LM về “một mối tình trong trẻo và cảm động buổi xuân đời”, khithì qua “một mối tình u ẩn” mà “nồng nàn tha thiết” (Những cánh hoa tàn), khi lại thểhiện qua những mảnh tâm trạng buồn vơ vẩn, thầm yêu trộm nhớ:

Tâm hồn tan tác làm trăm mảnhVơng vấn theo ai bốn góc trờiRồi để một chiều theo gió thổiBay lên thành những mảnh mây trôi

- Tất nhiên những sáng tác theo khuynh hớng này của ông không thành công.Chính vì thế ông đã chuyển sang khuynh hớng hiện thực và với khuynh hớng này ông

đã gặt hái đợc rất nhiều thành công bất ngờ

- Năm 1943 NC tham gia hội văn hoá cứu quốc do ĐCS tổ chức và lãnh đạo,tham gia cớp chính quyền địa phơng Sau CM ông tham gia nhiều công tác khác nhau:công tác ở hội văn hoá cứu quốc, Nam tiến, làm tuyên truyền, tham gia chiến dịch biêngiới

- Tháng 11 năm 1951 NC đã bị địch phục kích và bắt đợc trên đờng vào công tácvùng sau lng địch thuộc liên khu III và bị chúng bắn chết ở gần Hoàng Đan thuộc tỉnhNinh Bình.

- Con ng ời:

- Trớc CM Nam Cao mang nặng nặng tâm sự u uất của một ngời trí thức giàu tâmhuyết phải chịu cảnh bị xã hội bóp nghẹt sự sống của con ngời Ông luôn giữ cho mìnhmột tấm lòng đôn hậu, chan chứa yêu thơng, đặc biệt là những ngời nông dân nghèokhổ Tất nhiên là một trí thức, NC đôi lúc không tránh khỏi việc ảnh hởng việc bị ảnh h-ởng lối sống của tầng lớp TTS, nhng ông luôn nghiêm khắc tự đấu tranh với bản thân đểvợt qua những cám dỗ của lối sống thoát li hởng lạc, tầm thờng nhỏ nhen

II.Sự nghiệp sáng tác

- Tr ớc CM : Sáng tác của NC tập trung vào hai mảng đề tài chính:

+ Cuộc sống của ngời TTS nghèo + Cuộc sống của ngời nông dân+ Bi kịch bị tha hóa của những ngời LĐ đặc biệt là nông dân (Nửa đêm; ChíPhèo; T cách mõ; Một bữa no…) ở đề tài này nhà văn quan tâm trớc hết tới cuộc sốngtối tăm thê thảm của những số phận hẩm hiu bị đè nén, áp bức Nam Cao thờng đi sâuvào những trờng hợp vì nghèo đói khốn cùng nên ngời nông dân đã bị lăng nhục mộtcách tàn nhẫn, bất công Ông đã kiên quyết đứng về phía những con ngời thấp cổ béhọng này để đòi quyền sống và nhân phẩm cho họ Viết về quá trình nông dân bị lumanh hóa trong những năm dới ách của thực dân Pháp và phát xít Nhật, Nam Cao đã tốcáo xã hội tàn bạo hủy diệt cả thể xác lẫn linh hồn của ngời nông dân, đồng thời, nhàvăn cũng trân trọng phát hiện những phẩm chất cao đẹp của họ, cho dù họ bị tàn phá cảhình ngời lẫn tính ngời Điều này chứng tỏ chiều sâu hiện thực và ngòi bút nhân đạocủa Nam Cao

+ Bi kịch đời thừa, bi kịch sống mòn của tầng lớp trí thức tiểu t sản (Sóng mòn; Đờithừa; Truyện ngời hàng xóm) Còn ở loại đề tài này, Nam Cao thờng lấy chính mìnhlàm nguyên mẫu để viết Chính vì vậy ông đã khắc họa nổi bật tấn bi kịch tinh thần củanhững giáo khổ trờng t, những viên chức nghèo, những nhà văn nghèo Họ có hoài bão

đẹp, khao khát đợc phát triển nhân cách, đợc khẳng định cá nhân mình trớc cuộc đời.Thế nhng họ đã bị xã hội bất công và đời sống đói nghèo ghì sát đất Những ớc mơ đẹp

đẽ bị dập tắt phũ phàng Qua đó nhà văn lên án xã hội vô nhân đạo bóp nghẹt sự sống,

tàn phá cuộc đời con ngời Mặt khác ông cũng thể hiện niềm khát khao vơn tới cuộcsống cao đẹp, ở đó con ngời có cơ hội phát triển tâm đức, tài trí của mình để xứng đángvới danh hiệu cao quý là CON NGƯờI Có thể nói, trong lịch sử văn học Việt Nam cha

có cây bút nào viết về trí thức vừa chân thực, dũng cảm vừa sâu sắc nh Nam Cao

- Sau CM: NC là cây bút tiêu biểu nhất của chặng đầu nền văn học mới Sau CM

NC sáng tác để phục vụ cuộc kháng chiến Truyện ngắn Đôi mắt (1948), Nhật ký ởrừng(1948),và tập bút ký Chuyện biên giới (1950) là những sáng tác thành công của NCgóp phần vào thành công của nền văn học mới sau CM tháng T8

III Vị trí của Nam Cao trong dòng văn học HTPP

- Khi NC ra đời – với t cách một nhà văn - thì trong xu hớng VHHTPP 1930 –

1945 đã có biết bao cây bút nổi danh Viết về ngời nông dân ? Đã có Chị Dậu của NgôTất Tố, anh Pha của Nguyễn Công Hoan, Thị Mịch của Vũ Trọng Phụng… Viết về ngờiTTS trí thức ? Thì văn học hợp pháp thời ấy có vô số tác phẩm… Viết về cuộc sống langthang vất vởng bên hè phố ? đã có Tám Bính trong Bỉ vỏ của Nguyên Hồng…

- Phải thừa nhận đúng là về thời gian Nam Cao là ngời đến muộn Nhng có lẽchính vì đến muộn Nam Cao lại có dịp để phát huy mạnh mẽ bản sắc độc đáo của mình.Khi Tắt đèn của Ngô Tất Tố và Bớc đờng cùng của Nguyễn Công Hoan ra đời ít ai nghĩrằng thân phận ngời nông dân dới ách đế quốc Phong kiến lại có thể có một nỗi khổ nàohơn nỗi khổ của chị Dậu và Anh Pha, hay, Tám Bính Nhng đúng nh nhà nghiên cứuNguyễn Đăng Mạnh nhận xét: “Khi Chí Phèo ngật ngỡng bớc ra từ những trang sáchcủa Nam Cao, thì ngời ta liền nhận ra rằng đây mới là hiện thân đầy đủ những gì làkhốn khổ, tủi nhục nhất của ngời nông dân cùng ở một nớc thuộc địa bị giày đạp, bị cào

xé, bị huỷ hoại từ nhân tính đến nhân hình.” (Chị Dậu bán con, bán chó, bán sữa…

nh-ng chị còn đợc làm nh-ngời Chí Phèo phải bán cả linh hồn và diện mạo của mình để trởthành con quỷ giữ của làng Vũ Đại…

- Cho nên bức tranh rộng lớn của VH phản ánh xã hội, đất nớc những năm 30 –

45 chắc chắn sẽ không đợc toàn diện nếu thiếu cây bút sắc sảo của NC Cùng với nhữngtác phẩm mang giá trị đặc sắc của mình, NC xứng đáng đợc đánh giá ở vị trí một nhàvăn lớn trong dòng VH HTPP 30 – 45 nói riêng trong nền văn xuôi hiện đại VN nóichung

4 Quan điểm sáng tác

- Nam Cao là một trong những nhà văn HTPP (1930 – 1945) có ý thức nhất vềQĐNT của mình Những QĐ đó rất ít khi đợc phát biểu trực tiếp dới dạng lý luận màthờng đợc bộc lộ qua những sáng tác và hình tợng nghệ thuật của ông.

- Trớc CM T8, quan điểm của NC thể hiện ở một số nét lớn sau:

*Quan điểm phủ nhận nghệ thuật LM thoát ly: NC khẳng định NT chân chính

phải là NT hiện thực gắn bó với đời sống, phản ánh chân thực đời sống Ngời cầm bútkhông đợc trốn tránh sự thực, dù cho sự thực ấy chẳng nên thơ chút nào

(Trong Giăng sáng (1942), NC viết: “Chao ôi! NT không cần phải là ánh trănglừa dối, không nên là ánh trăng lừa dối, nghệ thuật chỉ có thể là tiếng đau khổ kia thoát

đáng

* Quan điểm hiện thực và nhân đạo: Nhân đạo là một trong những t tởng lớn

chi phối sâu sắc quá trình sáng tạo của Nam Cao Nhiều ngời cho rằng: Chủ nghĩa hiệnthực của ông đợc xây dựng trên nền tảng vững chắc của chủ nghĩa nhân đạo

-T tởng nhân đạo khi viết về đề tài ngời nông dân:

- Cùng với Ngô Tất Tố, Nam Cao đợc đánh giá là một trong những nhà văn củanhững ngời nông dân bất hạnh, nhà văn của những ngời khốn khổ, tủi nhục nhất trongxã hội thực dân-phong kiến

- Thứ nhất: Nam Cao đã bộc lộ sự cảm thông lạ lùng của một trái tim nhân đạo

lớn Với ông, thế giới, cuộc đời, con ngời, mối quan hệ giữa những con ngời đợc nhìnnhận bằng những con mắt của chính họ Nhà văn trong những đánh giá và nhận xét, đãxuất phát từ lợi ích và yêu cầu của chính những con ngời cùng khổ nhất, không cóquyền bị xã hội áp bức chà đạp xuống tận bùn đen

- Thứ hai: nh GS Nguyễn Đăng Mạnh nhận xét: “Nam Cao là ngời hay bănkhoăn về vấn đề nhân phẩm,về thái độ kính trọng đối với con ngời Anh thờng dễ bất bình trớc tình trạng con ngời bị lăng nhục chỉ vì bị đầy đoạ vào cảnh nghèo đói cùng

đờng Nhiều tác phẩm xuất sắc của anh đã trực diện đặt ra vấn đề này và anh quyết

đứng ra minh oan,chiêu tuyết cho những con ngời bị miệt thị một cách bất công”

- Thứ ba: Với trái tim đầy yêu thơng của mình, Nam cao tin rằng ở những con

ngời không còn đợc là ngời - những con ngời bề ngoài đợc miêu tả nh những con vậtvẫn còn nhân tính, vẫn còn những khát khao nhân bản Ông nhận ra đằng sau những bộmặt xấu xí đến “Ma chê quỷ hờn”của Thị Nở (Chí Phèo), của mụ Lợi (Lang rận ), củaNhi( Nửa đêm),vv…vẫn là một con ngời, một tâm tính ngời thực sự, cũng khao khát yêuthơng, cũng mong muốn hạnh phúc đời thờng.Và khi đợc ngọn lửa tình yêu ởi ấm,những tâm hồn tởng nh đã cằn cỗi, khô héo ấy cũng ánh lên những vẻ đẹp với nhữnghồi hộp, vui mừng, sung sớng Trong quan niệm của Nam Cao, con ngời có thể bị tiêu diệt, nhng nhân tính, bản chất lơng thiện của con ngời là bất diệt! (Chẳng hạn,

trong đáy sâu tâm hồn đen tối của một kẻ cục súc, u mê nh Chí Phèo- một kẻ đã bịcuộc đời tàn phá, huỷ hoại từ nhân hình đến nhân tính- nhà văn vẫn nhìn thấy nhữngrung động thực sự của tình yêu, của niềm khao khát muốn trở lại làm ngời lơng thiện)

+ Có thể nói, cùng với việc lên án gay gắt những thành kiến, định kiến tồi tệ,những sự nhục mạ danh dự và phẩm giá của con ngời, chính việc phát hiện ra cái phần con ngời còn sót lại trong một kẻ lu manh, trân trọng những khát khao nhân bản

và miêu tả những rung động trong sáng của những tâm hồn tởng chừng đã bị cuộc đờilàm cho cằn cỗi, u mê đã làm cho Nam Cao trở thành một trong số những nhà nhân đạolớn nhất nền văn học hiện đại Việt Nam

- T tởng nhân đạo khi viết về ngời trí thức:

- Viết về ngời trí thứ TTS, Nam Cao cũng đợc coi là nhà văn của những ngời tríthức nghèo, của những kiếp “sống mòn”có hoài bão, có tâm huyết, tài năng, muốn v-

ơn lên cao nhng lại bị chuyện áo cơm ghì sát đất

- Nếu nh mỗi tác phẩm viết về đề tài ngời nông dân của Nam Cao đều là sự gửigắm ân tình, sự đồng cảm với ngời nghèo khổ thì mỗi trang viết về đề tài ngời trí thức

đều chứa đựng tâm sự, nỗi đau và niềm khát khao cháy bỏng của chính nhà văn.

- Nam Cao đã dựng nên trớc mắt chúng ta hình ảnh những con ngời chân chính

bị dồn đẩy đến chỗ không sao sống yên ổn đợc, không sao thực hiện đợc lý tởng củacuộc đời mình, bị thui chột tài năng, xói mòn nhân phẩm (Đời thừa)

+ Điều đáng chú ý là, trong khi miêu tả con ngời bị đẩy vào tình trạng có nhữnghành động tàn nhẫn, Nam Cao vẫn không chấp nhận cái ác, vẫn kiên định giữ vữngnguyên tắc tình thơng của mình (Mặc dù phải sống trong đau khổ và bế tắc, có lúcmong muốn đợc giải thoát để lo sự nghiệp cho riêng mình,nhng Hộ trong Đời thừa vẫn

không chấp nhận sự tàn nhẫn và cũng không thể vứt bỏ tình thơng “Hắn có thể hy sinhtình yêu, thứ tình yêu vị kỷ đi; nhng hắn không thể bỏ lòng thơng; có lẽ hắn nhu nhợc,hèn nhát, tầm thờng, nhng hắn vẫn còn đợc là ngời; hắn là ngời chứ không phải là mộtthứ quái vật bị sai khiến bởi lòng tự ái”

- Trong sáng tác của NC ta còn hay gặp hình ảnh một văn sĩ trẻ, bất chấp đóikhổ, say mê lý tởng “sẵn sàng từ chối một chỗ làm kiếm nổi mỗi tháng hàng trăm bạc,nếu có thể kiếm đợc năm đồng bạc về nghề văn” Song những con ngời ấy rốt cuộc vẫn

đành phải “tạm quên”, phải hy sinh cái mộng văn chơng của mình để kiếm tiền nuôi vợcon Cụ thể trong Đời thừa NC viết: “Một tác phẩm thật giá trị, phải vợt lên trên tất cả

bờ cõi và giới hạn, phải là một tác phẩm chung cho cả loài ngời Nó phải chứa đựngmột cái gì lớn lao, mạnh mẽ, vừa đau đớn lại vừa phấn khởi Nó ca tụng lòng thơng,tình bác ái, sự công bình… Nó làm cho ngời gần ngời hơn ” Với ý kiến này, NC đã tậptrung thể hiện quan điểm NT của mình về mối quan hệ giữa cuộc sống và NT, giữahành vi xã hội và sáng tạo văn chơng Và trong quan niệm này thì chủ nghĩa nhân đạo

đợc đặt ra nh một yêu cầu tất yếu đối với những tác phẩm “thật giá trị”

Nói nh tác giả Hà Minh Đức “trong các sáng tác của mình, NC luôn kết hợp đợcsâu sắc giữa tính chân thực khách quan của một chủ nghĩa hiện thực tỉnh táo, nghiêmngặt với một tấm lòng thiết tha sôi nổi” NC yêu thơng những con ngời bình thờng vớitất cả những mặt tốt và mặt xấu của nó Xã hội cũ làm cho ông đau xót khi mà đa sốnhững nhân vật của ông bị đẩy vào cảnh khốn cùng, không đạt đợc gì trong cuộc đời,không có điều kiện để bộc lộ, phát huy những khả năng tiềm tàng u việt của mình Cóthể nói chủ nghĩa nhân đạo là một đặc điểm cơ bản trong sáng tác của NC

*- Quan điểm NT là một hoạt động nghiêm túc và công phu

* - Văn ch ơng đồng nghĩa với sự tìm tòi không ngừng cả về hình thức nghệ

thuật và nội dung

- Bình sinh Nam Cao là ngời hiền lành ít nói, thậm chí bề ngoài còn nh lạnh lùng,nhng đời sống nội tâm lại rất phong phú Ông thờng day dứt hối hận vì những sai lầm

và luôn nghiêm khắc đấu tranh để thoát khỏi lối sống tầm thờng nhỏ nhoi, khao khát

v-ơn tới một cuộc sống tốt đẹp Nam Cao gắn bó sâu nặng với quê hv-ơng và những ngờinghèo khổ Điều này góp phần quan trọng khiến ông giữ đợc nhân phẩm, nhân cách tr-

ớc sự cám dỗ của đời sống vật chất tầm thờng và tạo nên những tác phẩm giàu giá trịnhân đạo

- Tính triết lý cũng là đặc điểm rất độc đáo của riêng Nam Cao Tất nhiên sức hấpdẫn sẽ không thể có đợc nếu ông chỉ lắp lại những nguyên lý chung chung, quen nhàm.Cho nên ngời ta nhận thấy những lý lẽ của ông bao giờ cũng phải hay ho chính xác cả

Nó phải là những tìm tòi, những phát hiện của riêng ông về sự sống Cho nên triết lý màkhông khô khan, triết luận mà nh mở ra chân trời thơ bát ngát Sáng tác của ông vì thếthờng có 2 bình diện nội dung: 1 là nội dung XH gắn liền trực tiếp với từng chi tiết,từng nhân vật cụ thể 2 là những suy nghĩ có tầm khái quát rộng lớn vợt rất xa ra ngoàinhững điều ông thuật kể Vì thế ở rất nhiều tác phẩm ta thấy xuất hiện những mệnh đềtriết lý bao hàm nhiều tầng ý nghĩa khác nhau

- Sức hấp dẫn của Nam Cao còn ở những trang phân tích tâm lý sắc sảo của ông.Nam Cao chú ý nhiều đến nội tâm hơn là ngoại hình nhân vật Hớng ngòi bút vào thếgiới bên trong con ngời, tập trung miêu tả tâm lý nhân vật, đặc điểm nổi bật đó của ngòibút NC có quan hệ mật thiết với sự thức tỉnh sâu sắc về ý thức cá nhân của một thế hệnhà văn từ đầu thế kỷ XX, đặc biệt là từ 30 đến 45 Dờng nh mọi đặc sắc nghệ thuật của

ông đều gắn bó với sở trờng này Ông thờng đi sâu vào khai thác những quá trình tâm lýphức tạp, những tính cách lỡng hoá, những trạng thái dở say, dở tỉnh, dở khóc, dở cời…của con ngời để nhìn thấy những cái bất biến trong họ Và NC đã tự đặt mình vào

những thử thách rất lớn Nếu thành công ông là nhà văn nhân đạo Ngợc lại nếu thất bại

ông sẽ rơi vào trạng thái bất nhẫn vì can tội nhục mạ con ngời

1 Phân tích tác phẩm

a Chí Phèo

Đặt vấn đề: Phân tích truyện ngắn Chí Phèo của Nam Cao để làm nổi bật giá trị hiện thực sâu sắc và giá trị nhân đạo mới mẻ, độc đáo của tác phẩm.

I Giá trị hiện thực sâu sắc.

* Mở bài: Bàn về tác phẩm Chí Phèo, nhà nghiên cứu Nguyễn Hoành Khung

viết: “Nếu nh NC có thể đợc coi là “nhà văn của nông dân” – cùng với Ngô Tất Tố thì trớc hết vì ông có Chí Phèo” Khác với nhiều truyện ngắn cùng đề tài của tác giả,Chí Phèo có phạm vi hiện thực đợc phản ánh trải ra cả bề rộng không gian và cả bề dàithời gian Có thể nói, làng VĐ trong truyện chính là hình ảnh thu nhỏ của xã hội nôngthôn VN đơng thời

-1 Làng Vũ Đại - hình ảnh chân thực, thu nhỏ của XH nông thôn Việt tr ớc CM

- Về đề tài nông thôn: Những năm 40 – 45, nông thôn vẫn là một đề tàilớn trong văn xuôi khu vực hợp pháp Các nhà văn đã đi vào đề tài này với nhiều hớngkhác nhau

+ Phong tục tập quán dân quê (Trần Tiêu, Tô Hoài, Bùi Hiển, Kim Lân lànhững cây bút phong tục sắc sảo)

+ Truyện luận đề về mối quan hệ trong gia đình (mẹ chồng nàng dâu, dìghẻ con chồng, vợ cả vợ lẽ, cháu nội cháu ngoại…) tiêu biểu có thể kể đến ThanhTịnh với tập Quê Mẹ

Tuy nhiên những hớng khai thác kể trên có cái hạn chế là không cho phépcác tác giả khái quát diện mạo xã hội ở phạm vi rộng

+ “Tắt đèn” của NTT, “Bớc đờng cùng” của NCH, “Giông tố” của VTP ra

đời chính là để khắc phục các khuynh hớng này

+ Tác phẩm Chí Phèo của NC ngay từ khi ra đời đã đợc xem là một hiện ợng đột xuất Nó gây ấn tợng trớc hết bởi sự đầy đặn, đa dạng, nhiều màu sắc củamột bức tranh về đời sống xã hội nông thôn VN

t Nếu nhìn góc độ con ngời là sản phẩm của XH thì CP, Bá Kiến, NămThọ, Binh Chức, Thị Nở và cả đám đống đùn ra khi CP rạch mặt ăn vạ chính làsản phẩm của làng thôn VN – cụ thể là làng VĐại

- Nếu nhìn vào kết cấu làng xã thì thấy làng Vũ Đại là một làng có mốiquan hệ làng xã lỏng lẻo, đơn điệu:

+ Làng VĐ không nhiều kiểu loại ngời (ở đây không có nhà Nho,chỉ có cờng Hào nên trong quan hệ xã hội không có tôn ty, thứ bậc mà chỉ

có quan hệ giữa các thế lực, giữa kẻ thống trị và ngời bị trị), chính vì thế

mà sự tiếp xúc quan hệ giữa họ không phong phú, đời sống tinh thần, đờisống tâm hồn của các cá nhân cũng đơn giản, nghèo nàn

+ Trong quan hệ cùng loại nh Bá Kiến, Đội Tảo thì luôn luôn thờngtrực ý thức tranh chấp, hạ bệ nhau để giành địa vị trong làng (rình cơ hội

để trị nhau, chờ nhau lụn bại để cỡi lên đầu lên cổ nhau)

+ Trong quan hệ giữa những ngời có hành vi cùng loại nh Chí Phèo,Binh Chức, Năm Thọ thì không phải cùng phát lộ hoặc có mối liên kết vớinhau mà chỉ có mối quan hệ dọc với Bá Kiến Sau thất bại chúng cũngkhông biết liên hệ với nhau mà chỉ có Bá Kiến mới biết tổng kết, phân tích

và sử dụng chúng nh là phơng tiện để cai trị lẫn nhau

- Nếu nhìn vào mối quan hệ xã hội thì làng VĐ là một làng khép kín theo

đúng nghĩa của một làng xã phong kiến xa:

+ Lý trởng có thể giấu một tên tội phạm mà quan trên không biết.+ Những ngời hiền lành đi ra khỏi làng, đến với môi trờng sốngkhác lúc quay về trở thành ngời xa lạ

+ Cho dù có sự kiện gì xảy ra thì làng Vũ Đại vẫn yên ả trong cáithế gầm gè của các phe cánh đối lập, nó không có sự xáo trộn, không có

sự vận động

2 Dựng nên bức tranh xã hội ở nông thôn, NC tập trung làm nổi bật mối xung đột giai cấp đối kháng giữa bọn địa chủ c ờng hào thống trị với ng ời nông dân lao động

bị áp bức bóc lột

a. Mâu thuẫn giai cấp giữa bọn địa chủ, cờng hào với ngời nông dân lao động

(biểu hiện chủ yếu qua mâu thuẫn giữa Bá Kiến với Chí Phèo ):

Chí Phèo: trọng tâm phân tích của tác phẩm

Nhân vật Chí Phèo ngay từ khi bớc ra từ trang sách của NC đã từng gây nên rấtnhiều tranh luận Có ngời tìm cách để chứng minh CP tỉnh hay CP say Nói CP hoàntoàn tỉnh thì vô lý vì trong TP hình nh chỉ có một lần duy nhất hắn tỉnh đó là khi gặp

Thị Nở Nói CP hoàn toàn say thì vô nghĩa, vì say thì làm gì có mong ớc, khát vọng, màgiả sử có thì cũng không ai chấp nhận

Rồi có ngời lại tranh luận nhau CP thuộc tầng lớp nào? Nông dân? Địa chủ? Dânanh chị? Có ngời lại băn khoăn: Chẳng lẽ cái mới, cái độc đáo của Chí Phèo so vớinhững nhân vật trong VH HTPP 30- 45 lại chị là vấn đề “tha hoá”… Nghĩa là có baonhiêu công trình nghiên cứu về Chí Phèo thì có bấy nhiêu cách luận giải về nhân vậtnày CP đúng là một nhân vật không dễ tiếp xúc Bản thân y có cái độc đáo không mấy

ai giống đợc, nhng đồng thời nhìn vào y ngời ta lại vẫn cứ thấy bóng dáng của nhữngcuộc đời, những số phận bất hạnh, hẩm hiu, bị ruồng bỏ, chà đạp trong xã hội cũ

Vậy CP là ai?

- Trớc khi phân tích về nhân vật này ta phẩi thấy, ngay từ khi CP mới xuất hiệnngời đọc đã bị ám ảnh bởi một ấn tợng lạ Cái lạ trớc hết là so sánh với những nhân vậtcùng thời: Anh Pha của NCH, chị Dậu của NTT đều là những con ngời tốt, thuần nhất.Những thử thách, những cảnh ngộ chỉ là điều kiện để họ khẳng định thêm phẩm chấtcủa mình Họ thăng trầm về số phận, nhng khá tĩnh tại về tính cách Trong khi đó đến

CP thì hình nh NC bắt đầu đập vỡ cái nhìn nguyên phiến ấy để tạo ra một cái nhìn phứctạp hơn và vì thế cũng sâu sắc hơn về con ngời

Về nhân vật CP: Mới chỉ đọc qua một lợt TP, ngời đọc đã thấy hơi rợn ngời vềcon đờng đi của Chí Con đờng ấy mảnh và mủn nh một sợi chỉ mục Nó đứt đoạn, gẫynát và gớm ghiếc Nếu con ngời bao gồm phần ngời và phần con thì CP luôn bị chao

đảo giữa hai phần ấy Lúc tỉnh táo đứng bên thế giới ngời, lúc say, mê muội ngả sangthế giới vật Cứ thế CP ngật ngỡng giữa hai bờ say – tỉnh, vô thức – ý

thức Có ngời gọi hiện tợng đặc biệt này là “lỡng hoá tính cách”, là nét tuyệt bút của

NC khi thể hiện ý tởng về con ngời bị từ chối quyền làm ngời, con ngời tha hoá trongxã hội cũ…

Về phơng pháp tiếp cận: Có nhiều cách khác nhau để tiếp cận NV CP

+ Có ngời phân tích đánh giá cuộc đời CP qua 3 chặng: chặng 1 từ khi sinh ra

đến khi đi tù; chặng 2 là từ sau khi ra tù đến khi gặp Thị Nở; chặng 3 là sau khi gặp Thị

Nở đến chết

+ Có ngời quan tâm tới sự vận động tính cách của CP; Hoặc cho rằng CP đi từ

“l-ơng thiện đến lu manh”, tức là đánh giá sự vận động tính cách CP nghiêng về quá trình

vật hoá Hoặc cho rằng CP đi từ “lu manh đến lơng thiện” – nghĩa là nghiêng về đánh

giá quá trình “ngời hoá” Xét ở góc độ nào đó cả hai cách này đều ít nhiều có cơ sởnhất định Rõ ràng , trong thiên truyện ,Nam Cao có miêu tả nhân vật của mình trongquá trình “trợt dốc”, xã hội xô đẩy Chí Phèo từ anh canh điền lơng thiện thành anh ChíPhèo lu manh.Nhng cũng rõ ràng còn có một quá trình khác: từ “con quỷ làng Vũ

Đại’’, Chí Phèo từng bớc vơn lên làm con ngời chân chính

=> Tuy nhiên cả hai cách này đều chỉ nhìn thấy một nửa CP bởi nh đã nói tínhcách CP không phát triển theo chiều “thuận” hay chiều “nghịch” mà dao động trên cáccực đối lập: lơng thiện – lu manh; tình trạng ngời – tình trạng vật… Nghĩa là giữa cáccực đối lập trên, NV của NC nghiêng ngả, thăng trầm trong cuộc vật lộn kéo dài đầy

đau khổ

Chặng 1 : Từ đứa con hoang trở thành anh canh điền rồi bị biến thành thằng Chí Phèo:

- Lai lịch: Hoàn toàn không phải là vô tình khi NC lại tạo cho Chí Phèo 1 lai

lịch rất khác thờng Hắn là 1 đứa con hoang bị ngời ta vứt ở cái lò gạch hoang Nếu nh

NC để cho Chí Phèo có 1 lai lịch rõ ràng, chẳng hạn nh hắn là con của một gã sở khanhhoặc là con của 1 thằng tớng cớp đã cỡng bức con gái nhà lành … thì sau này hắn có bị

lu manh đi chăng nữa thì điều đó cũng là lẽ đơng nhiên, chẳng có gì khó hiểu … Đằngnày ngời ta lại chẳng biết bố mẹ hắn là ai Cho nên chí ít ngời ta cũng có quyền nghĩhắn mang trong mình 1 dòng máu thật đáng ngờ Mặt khác điều mà ngời ta có thểkhẳng định chắc chắn là: Hắn sinh ra trên đời không nhằm mục đích gì hết, vì nhữngngời sinh ra hắn không có ý sinh hắn Họ nhằm một mục đích

khác và chẳng may có hắn, cho nên hắn sinh ra chẳng nghĩa lý gì Hắn chỉ là một thừathãi nên dĩ nhiên phải vứt bỏ (Tất nhiên chuyện vứt ở lò gạch hay vứt ở đâu cũng là vấn

đề)

Một câu hỏi đợc đặt ra: Tại sao mặc dầu có một lai lịch khác thờng nh thế,

nh-ng lớn lên Chí vẫn cứ có 1 nhân cách bình thờnh-ng? Là đứa con hoanh-ng bị bỏ rơi, đợc nh-

ng-ời ta chuyền tay nhau nuôi, thậm chí còn trở thành hàng hoá qua tay mọi ngng-ời, hắn tồntại đợc cũng là may lắm rồi nói gì đến chuyện dạy dỗ Vậy mà lớn lên hắn vẫn cứ trởthành 1 ngời rất tốt (Hắn rất hiền lành, chăm chỉ và có lòng tự trọng, biết khinh ghétnhững việc làm xấu xa Thậm chí sau này gặp Thị Nở hắn cũng biết ao ớc có 1 gia đìnhnho nhỏ, chồng cuốc mớn, cày thuê, vợ dệt vải nh bao ngời nông dân lơng thiện khác)

Thực ra làm điều này, NC muốn rào kín tất cả nguyên nhân khác, chỉ mở ra mộthớng duy nhất để khẳng định: sự biến đổi nhân cách sau này của Chí là do XH, do

hoàn cảnh xô đẩy Nghĩa là NC rất có ý thức trong việc tách và đem đối lập con ngời tự

nhiên trong Chí với con ngời XH sau này của hắn

Để thấy rõ điều này, cần chú ý đến hoàn cảnh, môi trờng của nhân vật

Có thể nói để nhân vật của mình xuất hiện, NC đã ráo riết chuẩn bị một môi ờng đậm đặc tính chất trái chiều Môi trờng này cha phải là bản thân những mâu thuẫnkhốc liệt giữa nông dân và địa chủ, những âm mu giành giật nguy hiểm, căng thẳnggiữa các phe cánh trong nội bộ giai cấp thống trị, mà chính là sự phân cực trên tiêu chuẩn đạo đức: ác – thiện

tr-+ ác chính là xã hội TDPK nhung nhúc dòi bọ mà Bá Kiến là hiện thân đángnguyền rủa

+ Thiện - đó là làng Vũ Đại của những ngời nông dân chân lấm tay bùn, là

bàn tay từ thiện của anh thả ống lơn nhặt đợc CP xám ngoạch trong cái váy đụp ở mộtchiếc lò gạch bỏ hoang Đó còn là bát cơm đùm bọc của bác phó Cối; là bát cháo hànhtình nghĩa của Thị Nở; là tiếng chim mơ màng sau luỹ tre xanh; là tiếng gõ mái chèorộn rã của anh chài đánh cá; tiếng chim ríu rít của cuộc đời lơng thiện…(Về điểm nàycũng có quan điểm đi theo hớng khác: Việc Chí bị bỏ rơi, là bị ngời thân từ chối, việcChí bị chuyển qua tay hết ngời này đến ngời khác là sự từ chối của XH-> TP tố cáoXH)

Với môi trờng, hoàn cảnh nh vậy, CP có phải là sản phẩm của hoàn cảnh không?

- Nguyên nhân Chí Phèo bị đi tù:

Rất nhiều ngời đặt vấn đề tìm hiểu lý do vì sao Chí Phèo lại bị đi tù?

Nếu thoáng nhìn ta sẽ thấy việc CP đang sống yên lành bỗng nhiên bị bắt đi tùvì có vẻ là do sự ghen tuông của Bá Kiến (bằng cớ là Cụ rất khó chịu vì bà Ba nhà cụ

cứ hay gọi cái thằng Chí này lên để đấm bóp Rồi chính cụ sau này cũng có lúc cụ tựnghĩ “Cụ chỉ muốn cho tất cả những thằng trai trẻ đi tù” chỉ vì chúng dám đùa bà t –

mà lại đùa một cách thô tục, nhạt nh nớc ốc)

Thực tế thì câu chuyện cũng không miêu tả hoặc nhắc gì đến nguyên nhân này.Vậy thì việc Chí bị bắt đi tù, nằm trong 1 quy luật Quy luật này đợc dự báo ngay

từ khi 1 ông thầy địa lý đi qua làng bảo làng này có cái thế “quần ng tranh thực” nghĩa

là đàn cá tranh ăn Mà những con cá lớn tranh ăn thì tất con cá bé phải chết Sự cạnhtranh khốc liệt ấy đã khiến cho ngời ta không thể hiền lành mà sống đợc Nếu hiền lànhthì lập tức bị dìm xuống đất đen

Cho nên việc Chí bị đi tù vừa là tính toán của cụ Bá, vừa nằm trong quy luật cálớn nuốt cá bé của làng VĐ Tính toán của cụ Bá là ở chỗ, đẩy Chí đi tù trớc mắt nhổ đi

đợc 1 cái gai đỡ vớng mắc còn sau này nó có học cái thói du côn ở bốn phơng trở về.(Trớc Chí đã có Năm Thọ rồi Binh Chức, lúc đầu cũng rất hiền lành rồi sau đó trở thành

kẻ uống máu ngời không tanh) Thì trong làng phải có những thằng đầu bò mới trị đợcnhững thằng đầu bò Mà cụ nghiệm thấy là với những thằng này dễ lắm, chỉ cần quẳngcho nó dăm hào uống rợu thì có thể sai nó làm bất kỳ việc gì, cho nên đẩy Chí đi tù cảtrớc mắt lẫn lâu dài cụ Bá đều có lợi Vì thế không nên vội vàng nghĩ rằng Chí bị đẩy đi

tù chỉ là do sự nghen tuông của cụ Bá

Nh vậy là giai đoạn đầu (từ bé cho đến lúc đi tù) sự vận động tính cách CP kháthuần nhất Bé thì đợc ngời lơng thiện nuôi Lớn thì sống nh một ngời lơng thiện ýthức về cái nhục của CP khi bị vợ BK mắng “Mày thực thà quá! Con trai gì hai mơi tuổi

mà đã nh ông già” chính là điểm sáng của giai đoạn này, khi phẩm chất của CP đợc đặttrong thử thách đầu tiên của hoàn cảnh

Chặng 2 : Chí Phèo trở thành con quỷ dữ của làng Vũ Đại:

- Một câu hỏi đợc đặt ra: Tại sao sau 7,8 năm đi tù Chí trở về làng với 1 bộ mặtrất khác trớc, khác đến nỗi không ai nhận ra hắn.?

- Lúc đi khỏi làng hắn còn là 1 anh canh điền thật thà chất phác, bây giờ hắn trở

về đã mang bộ dạng gớm ghiếc của 1 thằng lu manh, 1 tay anh chị

- Về ngoại hình: “trông đặc nh thằng săng đá! Cái đầu thì trọc lốc, cái răng cạo

trắng hớn, cái mặt thì đen mà rất cơng cơng, hai mắt gờm gờm trông gớm chết! Cáingực phanh, đầy những nét chạm trổ rồng phợng…”

- Hình dạng gớm ghiếc của CP cũng là vấn đề từng gây nhiều tranh luận Tuynhiên vấn đề đợc đặt ra là: tại sao NC dừng lại khá lâu diện mạo hắn lúc mới trở về?

- Có lẽ sự thay đổi hình hài này là biểu hiện đầu tiên đánh dấu quá trình tha hóacủa Chí Từ 1 anh canh điền, hắn đã trở thành 1 thằng lu manh thực thụ

- Tất nhiên sự thay đổi đáng nói nhất phải là tâm tính, mà biểu hiện đầu tiên của

nó là giọng nói, là Ngôn ngữ: CP đặc biệt gây ấn tợng với ngời đọc trớc hết là giọngchửi của hắn Không phải ngẫu nhiên mà mở đầu tác phẩm đã là tiếng chửi Đây quả