Đời thừa (Nam Cao)

ở một tầng sâu hơn, “Bi kịch tinh thần” đợc hiểu là việc nhân vật tự ý thức đợc tình trạng của mình, cố tìm lối thoát nhng không tìm đợc, sống triền miên trong những dằn vặt, dày vò đau

đời thừa của nam cao

I Một số khái niệm liên quan đến tác phẩm– :

1 Khái niệm “cái bi”: Để hiểu đợc truyện ngắn Đời thừa chúng ta phải đi từ khái niệm về cái bi trong văn học ở ngoài đời cái bi bao giờ cũng gắn liền với cái thảm Nó là hiện tợng tan vỡ, chết chóc, bất hạnh chỉ gợi cho chúng ta những xúc cảm đau thơng Còn trong mỹ học, thì khi nào cái đáng có, cái lẽ ra phải có lại không thể có đợc trong cuộc sống thì lúc ấy xuất hiện cái bi mỹ học

2 “Bi kịch tinh thần” đợc hiểu là tình trạng của những con ngời có hoài bão, có lý tởng chân chính nhng bị hoàn cảnh trói buộc không sao thực hiện đợc

điều đó ở một tầng sâu hơn, “Bi kịch tinh thần” đợc hiểu là việc nhân vật tự ý thức đợc tình trạng của mình, cố tìm lối thoát nhng không tìm đợc, sống triền miên trong những dằn vặt, dày vò đau đớn về tinh thần

II Về tác phẩm

1 Đề tài chủ đề:

Trong VH 30 – 45 đề tài ngời trí thức TTS khá quen thuộc Nhng chỉ đến

NC, với ngòi bút hiện thực tỉnh táo, nghiêm ngặt, sắc sảo… hình ảnh nhân vật trí thức TTS mới hiện lên thật cụ thể và sinh động qua những tấn bi kịch tinh thần, cùng với những cuộc đấu tranh t tởng đầy căng thẳng nhng bế tắc

Đời thừa là truyện về một nhà văn nghèo bất đắc chí Đề tài nhà văn nghèo

bất đắc chí không thật mới: đơng thời, đã có mực mài nớc mắt (Lan Khai), Nợ văn (Lãng Tử), nhiều trang tuỳ bút của Nguyễn Tuân, nhiều văn thơ của Tản Đà, Nguyễn Vỹ, Trần Huyền Trân… hai câu thơ quen thuộc của Xuân Diệu: “Nỗi đời căy đắng giơ nanh vuốt - Cơm áo không đùa với khách thơ””Tất cả đều đã nói

thấm thía về cảnh nghèo túng đáng thơng của ngời cầm bút

Đời thừa cũng nh một số sáng tác của Nam Cao gần gũi với nó về đề tài, giọng điệu, t tởng: Trăng sáng, Nớc mắt, Sống mòn”đã ghi lại hình ảnh chân thực hình ảnh buồn thảm của ngời tri thức tiểu t sản nghèo.Tuy không đến nỗi quá đen

tối, “tối nh mực” lắm khi “đen quánh lại”- chữ dùng của Nguyễn Tuân-nh cuộc sống của quần chúng lao động thờng xuyên đói rét thê thảm, nhng cuộc sống của những ngời “lao đông áo trắng’, những “vô sản đeo cổ cồn” đó cũng toàn một mầu xám nhức nhối: “Không tối đen mà xam xám nhờ nhờ” (Xuân Diệu) Vì nghèo túng triền miên, vì “chết mòn” về tinh thần

Trong bức tranh chung về cuộc sống ngời tiểu t sản nghèo, Nam Cao đã góp vào những nét bút rất mực chân thực và sắc sảo, làm cho hình ảnh vừa bi vừa hài của lớp ngời này trở nên đầy ám ảnh

Trong mảng sáng tác về đề tài tiểu tu sản của Nam cao, Đời thừa có một vị trí

đặc biệt Cũng nh tiểu thuyết Sống mòn, Đời thừa là sự tổng hợp ngòi bút của Nam Cao trong đề tài tiểu t sản, là tác phẩm đã thể hiện khá hoàn chỉnh t tởng nghệ thuật cơ bản của nhà văn Có điều, trong khuôn khổ truyện ngắn, sự tổng hợp ấy không trải ra trên bề rộng mà chủ yéu tập trung đi vào bề sâu

Giá trị của Đời thừa không phải chỉ ở chỗ đã miêu tả chân thực cuộc sống nghèo khổ, bế tắc của ngời trí thức tiểu t sản nghèo Khác với các tác phẩm của Nguyễn Công Hoan, Ngô Tất Tố,Vũ Trọng Phụng, truyện của Nam Cao thuộc loại

có nhiều lớp nghiã, t tởng truyện không phải luôn trùng khít với nội dung cuộc sống đợc phản ảnh trong truyện Trong khi dựng lại chân thực tình cảnh nhếch nhác của ngời trí thức nghèo, ngòi bút Nam Cao đã tập trung xoáy sâu vào tấn bi kịch tinh thần của họ, qua đó, đặt ra một loạt vấn đề có ý nghĩa khái quát xã hội và triết học sâu sắc

2 ý nghĩa tiêu đề : “Đời thừa” theo nghĩa hẹp là bi kịch của một cuộc đời vô nghĩa

không ai cần đến Nghĩa rộng: “Đời thừa” là bi kịch của ngời khao khát đợc sống 1 cách mê say, sống 1 cách cao đẹp, nhng do hoàn cảnh khách quan nào đấy họ lại phải sống 1 cách hoàn toàn vô nghĩa, làm 1 công việc mà theo họ là hoàn toàn vô vị Hay nói nh chính cách nói của NC họ phải sống 1 cuộc “Đời thừa.”

Bên cạnh ý nghĩa chính nói trên, qua TP Đời thừa, NC còn muốn gửi gắm những quan niệm của ông về nghề viết văn, về lao động của ngời sáng tác, lơng tâm và trách nhiệm của họ đối với nghề nghiệp

III Phân tích nhân vật Hộ –

Về phơng pháp: Đọc truyện ta thấy tính cách của NV Hộ phát triển trên 2

phơng diện: tính cách của 1 nghệ sĩ và tính cách của 1 ngời chồng ngời cha

Để làm rõ bi kịch tinh thần của NV Hộ, chúng ta phải làm 2 thao tác: Một là phân tích tính cách của 1 nghệ sĩ để nhìn thấy ( cái đáng có, cái lẽ ra phải có ) sau

đó mới phân tính cách của 1 ngời chồng ngời cha để đánh giá cho hết ( cái không thể có đợc trong cuộc sống) Độ chênh lệch càng lớn thì cái bi càng rõ

1. Phân tích bi kịch của ng ời nghệ sĩ trong con ng ời Hộ

a. Nâng lên:

Hộ là 1 ngời say mê nghệ thuật, rất “mê văn” Đối với H thì NT là tất cả

ngoài ra không có gì đáng phải quan tâm nữa H chấp nhận sông nghèo khổ miễn

là đợc phụng sự nghệ thuật Anh bảo với vợ : “Tôi mê văn quá nên mới khổ ấy thế

mà tuy khổ thì khổ thật, nhng thử có ngời giàu bạc vạn nào thuận đổi lấy cái địa vị của tôi cha chắc tôi đã đổi.Tôi cho rằng mỗi khi đợc đọc một đoạn văn nh đoạn này mà lại hiểu đợc tất cả cái hay, thì dẫu ăn một món ăn ngon đến đâu cũng không thích bằng Sớng lắm” Nh vậy, ở Hộ, văn chơng là một niềm vui to lớn, không có lạc thú nào sánh đợc

Nhng Hộ không chỉ say mê thởng thức văn chơng, mà anh còn ôm ấp một hoài bão lớn về nghề văn

“ ” Văn chơng không chỉ là sở thích, lạc thú trong đời

mà còn là sự nghiệp, là lý tởng sống của anh: “đầu hắn mang một hoài bão lớn Hắn khinh những lo lắng tủn mủn về vật chất Hắn chỉ lo vun trồng cho cái tài của hắn ngày một thêm nảy nở, hắn đọc,ngẫm nghĩ,tìm tòi,nhận xét và suy tởng không biét chán…Đối với hắn lúc ấy, nghệ thuật là tất cả; ngoài nghệ thuật không còn gì

đáng quan tâm nữa” Cũng nh nhân vật Điền trong Trăng sáng “sẵn lòng từ chối

một chỗ làm kiếm nổi mỗi tháng hàng trăm bạc, nếu có thể kiếm đợc năm đồng bạc về nghề văn Đói rét không có nghiã lý gì đối với gã trẻ tuổi say mê lí tởng Lòng hắn đẹp” H say xa sáng tạo và khao khát đến 1 ngày nào đó sẽ viết đợc 1 TP hay, TP ấy chứa đựng những lẽ sống lớn lao cao cả “Nó ca ngợi lòng bác ái, sự công bình” H còn mơ tởng đến cái ngày TP của mình sẽ đoạt giải nobel ở đây chúng ta không nên hiểu H là ngời háo danh thích phô trơng Điều đó chỉ cho thấy

H khao khát sống 1 cách ý nghĩa, muốn đem lại những điều tốt đẹp cho cuộc đời

H không chịu sống tầm thờng tẻ nhạt

Chuyện Hộ “mê văn”, có “hoài bão lớn” về văn chơng và khao khát tên tuổi chói sáng, là một hiện tợng phổ biến, có ý nghĩa điển hình

- Ngoài lòng say mê NT, có hoài bão, có lý tởng, Hộ còn là 1 nhà văn có 1 quan niệm hết sức đúng đắn về nghề viết văn của mình Theo H “ văn chơng

không cần đến những ngời thợ khéo tay chỉ làm theo những khuôn mẫu có sãn Văn chơng chỉ dung nạp những ngời biết cảm hứng, biết khơi những nguồn cha 1

ai khơi …”

(Quan niệm này của NV Hộ còn đợc NC nhắc đi nhắc lại nhiều lần ở

“Những chuyện không muốn viết”)

- NC cũng tuyên bố “nghề văn kỵ nhất cái thói thấy ngời ta ăn khoai cũng vác mai đi đào” H coi nghề văn là 1 thứ lao động rất nghiêm túc, rất khó nhọc,

ng-ời viết không thể nào cẩu thả đợc Theo H sự cẩu thả trong bất kỳ 1 nghề nào cũng

là đáng trách, nhng sự cẩu thả trong văn chơng thì thật là đê tiện

b Hạ xuống

Nếu nh ở đời này ngời ta muốn gì cũng làm đợc thì có lẽ cuộc sống sẽ tốt

đẹp biết bao nhiêu H khao khát đợc là 1 nhà văn chân chính, đợc viết nh quan niệm của mình, đợc chăm chút cho NT, cho câu chữ Lúc chỉ có 1 mình thì H sống thế nào cũng xong, dồn hết tâm lực vào việc viết sách, nhng éo le thay H lại không thể làm đợc nh thế

“Hoài bão lớn” mà Hộ quyết đạt tới bằng một ý chí phi thờng đã không thể thực hiện đợc Hộ gặp Từ giữa lúc ngời con gái bất hạnh đó đang”đau đớn không

bờ bến” : bị một gã sở Khanh bỏ rơi với đứa bé mới đẻ…Hộ đã “cúi xuống nỗi đau khổ của Từ (…) mở rộng đôi cánh tay đón lấy Từ”

Trớc số phận đau khổ của con ngời, anh không còn có thể coi “nghệ thuật là tất cả”mà đã hành động nh một con ngời chân chính Nhng điều đó đã gây nên nguy cơ phá hỏng sự nghiệp của anh Từ khi”ghép cuộc đời của Từ vào cuộc đời của hắn, hắn có cả một gia đình phải chăm lo” Hộ không thể “khinh những lo lắng tủn mủn về vật chất” nh trớc đây, mà trái lại, phải ra sức kiếm tiền Và “những bận rộn tẹp nhẹp ,vô nghĩa lý” nhng không thể không nghĩ tới, ngốn một phần lớn thì giờ của hắn” Nhng không phải chỉ thì giờ

Vì phải kiếm tiền – trong điều kiện, khả năng của Hộ, cách kiếm tiền duy nhất là sáng tác – Hộ không thể viết thận trọng, nghiêm túc theo yêu cầu của nghệ thuật chân chính Anh “phải cho in nhiều cuốn văn viết vội vàng (…) phải viết những bài báo để ngời ta đọc rồi quên ngay sau lúc đọc” Đây là điều vô cùng đau

đớn đối với một ngời nh Hộ Không phải anh không đợc viết, mà là cứ phải viết thứ văn chơng mà một ngời có lí tởng nghệ thuật cao đẹp, có lơng tâm nghề nghiệp, có khát vọng vơn tới đỉng cao nghệ thuật nh anh, không thể nào chấp nhận đợc Thế

là, Hộ đã phản bội lại chính mình Nhà văn chân chính nơi anh cảm thấy hết sức

đau đớn, nhục nhã chứng kiến gã “bất lơng”, “đê tiện”cũng chính là anh đang làm thứ hàng giả: “Chao ôi! Hắn đã viết những gì ? Toàn những cái vô vị, nhạt nhẽo, gợi những tình cảm rất nhẹ, rất nông, diễn một vài ý rất thông thờng quấy loãng trong một thứ văn bằng phẳng và quá dễ dãi.Hắn chẳng đem một chút mới lạ gì

đến cho văn chơng”

Là ngời hiểu rất rõ viết văn là một hoạt động sáng tạo không ngừng, phải “khơi những nguồn cha ai khơi và sáng tạo những cái gì cha có”, Hộ cay đắng nhận ra rằng mình “là một kẻ vô ích ,một ngời thừa” Bởi vì “hắn chẳng đem một chút mới lạ gì đến cho văn chơng” Ngời nghệ sỹ sáng tạo trớc đây trong Hộ đã chết Hộ

đau buồn vô hạn vì cảm thấy đơi mình đã bỏ đi, không gì cứu vãn đợc: “thôi thế là hết! Ta đã hỏng! ta đã hỏng đứt rồi” Tấn bi kịch tinh thần đau đớn đã ở đó

- Một câu hỏi đợc đặt ra là: Hộ khổ vì cái gì? Phải chăng là vì không kiếm nổi tiền để nuôi vợ con? nếu H tự bằng lòng với việc kiếm tiền, tự nguyện hy sinh

NT thì sao?

- Không phải vì không kiếm nổi tiền nuôi vợ con Nếu H tự bằng lòng với việc kiếm tiền, tự nguyện hy sinh NT thì có lẽ H sẽ đỡ khổ hơn Đằng này H vừa muốn kiếm tiền để nuôi vợ con lại vẫn muốn đợc phụng sự NT, cho nên lúc nào H cũng thấy đau đớn, thấy mình đang phản lại chính những quan niệm, nguyên tắc của mình cho nên lúc nào H cũng phải sống trong tình trạng dằn vặt khổ sở

Đây không chỉ là bi kịch của một nhà văn không thành đạt, cũng không phải là

bi kịch “vỡ mộng”của những chàng trai nghèo tỉnh lẻ cay cú muốn nhập vào xã hội thợng lu Pari nhng bị ném trả tàn nhẫn trong tác phẩm của Banzắc Đây là bi kịch của con ngời có ý thức sâu sắc về sự sống, muốn vơn lên một cuộc sống chân chính, trong đó cá nhân đợc phát triển bằng sự nghiệp tinh thần có ích cho xã hội, nhng đã bị nhấn chìm trong lối sống mà anh ta rất khinh ghét vì không xứng đáng với con ngời Còn gì đau đớn cho một kẻ vẫn khát khaolàm một cái gì để nâng“

cao giá trị đời sống của mình, mà kết cục chẳng làm đợc cái gì, chỉ những lo cơm

áo mà đủ mệt? Trong Sống mòn,” cuốn tiểu thuyết dày dặn đã triển khai một cách

hệ thống chủ đề này, tiếng kêu đó lại cất lên một cách thống thiết: “Đau đớn thay

những kiếp sống khao khát muốn lên cao nhng lại bị áo cơm ghì sát đất! Cũng”

nh nhà văn Hộ, anh giáo Thứ đau đớn vì cuộc đời khốn nạn cứ bắt anh phải sống cái lối sống quá

“ loài vật, chẳng biết một việc gì ngoài việc đổ thức ăn vào dạ dày ! Đó là nỗi đau tinh thần to lớn, không nguôi và không gì có thể xoa dịu đ” ợc

đối với ngời trí thức khát khao sáng tạo, khát khao khẳng định trớc cuộc đời

”khao khát muốn lên cao””

Xoáy sâu vào bi kịch tinh thần này, Nam Cao đã lên án sâu sắc cái hiện thực tàn nhẫn đã vùi dập mọi ớc mơ, hoài bão của con ngời, tớc đi ý nghĩa sự sống chân chính thực sự xứng đáng với con ngời

- Giải pháp của H là gì? Để thoát ra khỏi tình trạng đó, H tìm đến cơn say, những lúc đợc say H có thể quên đợc sự thật tàn nhẫn, có thể hoàn toàn sống với giấc mộng văn chơng Lúc đó H lại say xa nói với bạn của mình về những dự định

sẽ viết…

Nhng bi kịch là đến lúc tỉnh Lúc tỉnh H lại cay đắng nhận thấy cái giấc mộng văn chơng cứ xa rời mình Thế là từ chỗ là 1 ngời hiền lành tốt bụng H sinh ra cáu bẳn gắt gỏng bởi không 1 lúc nào H có đợc sự th thái trong cuộc sống

2 - Phân tích bi kịch của ng ời chồng, ng ời cha trong NV Hộ

a Nâng lên

H không chỉ là 1 nhà văn có lơng tâm với nghề nghiệp mà còn là một ngời

có 1 quan niệm sông rất đúng đắn

+ Thứ nhất H nghĩ rằng “kẻ mạnh không phải là kẻ giẫm lên vai kẻ khác để thoả mãn lòng ích kỷ Kẻ mạnh chính là kẻ giúp đỡ kẻ khác trên đôi vai của mình” Nhiều lúc H thấy nhiều kẻ rất độc ác, rất tàn nhẫn mà vẫn cứ sống nhởn nhơ, thậm chí sống còn sung sớng là khác

+ Thứ 2 H nghĩ mình không thể chấp nhận câu nói hùng hồn của một triết gia phơng Tây: Phải biết ác, biết tàn nhẫn để sống cho mạnh mẽ”

+ Thứ 3 H thấy nhiều kẻ rất độc ác, rất tàn nhẫn mà vẫn cứ sống nhởn nhơ, thậm chí sống còn sung sớng là khác Nhng dẫu biết là thiệt đi chăng nữa H vẫn không thể sống tàn nhẫn đợc mà phải sống bằng tình thơng

=> Điều đáng quý là H không chỉ nghĩ nh thế mà còn làm nh thế H đã có 1 hành động rất cao thợng đối với Từ “giữa lúc Từ đang bụng mang dạ chửa, bị ngời tình phụ bạc, H đã nhận mình là cha đứa bé rồi cới Từ để cứu vớt danh dự cho cô

H còn nuôi cả mẹ già của Từ nữa Lúc bà cụ qua đời chính H là ngời đứng ra lo tang ma rất chu đáo

H là 1 ngời chồng 1 ngời cha rất đỗi thơng yêu vợ con, lúc nào H cũng làm hết sức mình để vợ con có 1 cuộc sống dễ chịu Trong truyện có 1 chi tiết rất cảm

động, ấy là chi tiết H dự tính đến kỳ lĩnh tiền sẽ mua cho các con mấy chiếc bánh

mỳ kẹp thịt Dẫu cha mua đợc nhng chỉ mới nghĩ đến cái cảnh các con vồ lấy chiếc bánh, nhai ngấu nghiến, miệng phùng phìu , môi bóng nhờn mỡ, H đã thấy sung sớng trong lòng Chao ôi! cái cảnh mới thô tục và cảm động làm sao

b Hạ xuống

Song giá nhân vật Hộ thực hiện đợc đúng nguyên tắc và quan niệm sống của mình thì tấn bi kịch tinh thần của y về nghệ nghiệp có lẽ cha thể khiến anh lâm vào tình trạng đau đớn cùng cực, day dứt khôn nguôi đợc Đằng này miếng cơ manh

áo hàng ngày không chỉ đẩy anh ra khỏi con đờng nghệ thuật chân chính mà còn sói mòn dần nhân cách, biến anh thành kẻ vũ phu với vợ con, vi phạm vào chính cái lẽ sống tình thơng cao cả mà anh tự đề ra Vậy là gánh nặng cơm áo gia đình, những “bận rộn tẹp nhẹp vô nghĩa” cứ gặm nhấm dần sự th thái của tâm hồn Hộ, biến anh trở thành kẻ cau có và gắt gỏng… với vợ con, với bất cứ ai với chính mình

Rồi với bi kịch này cũng vậy, H phải tìm một giải pháp: chất chứa tâm sự u uất, “mắt chan chứa, mặt hầm hầm”, Hộ “vùng vằng đi ra phố” tìm cách giải uất, giải sầu trong men rợu, men bia bắt đầu sự tha hoá về nhân cách Những lúc uống đến say H còn mắng nhiếc vợ con, coi họ là 1 lũ ăn bám làm hại cuộc đời H Thậm chí H còn dọa đuổi mấy mẹ con ra ngoài đờng…

Đau đớn thay một con ngời không chấp nhận câu nói hùng hồn của một triết gia phơng Tây: Phải biết ác, biết tàn nhẫn để sống cho mạnh mẽ”, ngời tự đề ra cho mình một lẽ sống nhân văn: “kẻ mạnh không phải là kẻ giẫm lên vai kẻ khác để thoả mãn lòng ích kỷ Kẻ mạnh chính là kẻ giúp đỡ kẻ khác trên đôi vai của mình”, ngời có bản chất giàu tình thơng, đã hy sinh tất cả vì tình thơng và trách nhiệm đối với vợ con vậy mà đã hơn một lần trút lên đầu vợ con nỗi uất ức khôn nguôi của mình để rồi đến lúc tỉnh lại H lại thấy ân hận tự dằn vặt tự xỉ vả bản thân…

=> Nh vậy trong con ngời Hộ luôn bị giằng xé, chồng chất những mâu thuẫn giữa lý tởng nghệ thuật chân chính với tình trạng buộc phải viết một cách cẩu thả

để kiếm tiền Giữa lẽ sống tình thơng cao cả với những hành vi phạm vào lẽ sống

đó đẩy anh vào bi kịch tinh thần không lối thoát

Trớc mặt Hộ, có một con đờng giải thoát: thoát li vợ con Có thế anh mới có thể rảnh rang theo đuổi sự nghiệp văn chơng là lẽ sống của đời anh Tức là để đạt

đợc “hoài bão lớn”, thực hiện đợc lí tởng mà anh hằng say mê, anh phải tự gỡ bỏ sợi dây ràng buộc của tình thơng Đã có cả một triết lí cao siêu, đầy hấp dẫn bênh vực, khuyến khích anh làm điều đó Một triết gia nổi tiếng phơng Tây đã ném ra câu nói hùng hồn: “Phải biết ác, biết tàn nhẫn để sống cho mạnh mẽ” Câu nói có giọng điệu của chủ nghĩa siêu nhân của Nitsơ, t tởng gia tiền bối của những kẻ

đang khao khát “sống cho mạnh mẽ”, khao khát khẳng định cá nhân nh Hộ

Nhng mặc dù nỗi đau đớn vì “đời thừa” to lớn đến đâu, nỗi mong mỏi đợc giải thoát mãnh liệt đến đâu, Hộ vẫn không thể lựa chọn cách giải quyết ấy Bởi vì, thoát li vợ con để rảnh thân – dù là vì gì chăng nữa – vẫn cứ là tàn nhẫn, vứt bỏ lòng thơng “Hắn có thể hi sinh tình yêu, thứ tình yêu vị kỉ đi; nhng hắn không thể

bỏ lòng thơng; có lẽ hắn nhu nhợc, hèn nhát, tầm thờng, nhng hắn vẫn còn đợc là ngời”

Nh vậy là, với Hộ tình thơng và tiêu chuẩn xác định t cách làm ngời; không

có tình thơng, con ngời chỉ là “một thứ quái vật bị sai khiến bởi lòng tự ái” Khi cuộc đời tàn nhẫn buộc anh phải lựa chọn một trong hai thứ: nghệ thuật và tình

th-ơng, anh đã hy sinh nghệ thuật để giữ lấy tình thth-ơng, hi sinh lẽ sống thứ nhất cho lẽ

sống thứ hai, dù đây là sự hi sinh quá lớn đối với anh Nh vậy là, một lần nữa, ngời nghệ sỹ say mê lý tởng nghệ thuật, có thể hi sinh tất cả cho nghệ thuật ấy, đã hi sinh nghệ thuật cho tình thơng, cái mà anh thấy còn cao hơn cả nghệ thuật.Việc dứt khoát đặt tình thơng, trách nhiệm đối với con ngời lên trên nghệ thuật nh vậy, cũng nh lời phát biểu của Hộ về thế nào là một tác phẩm văn chơng “thật giá trị” cho thấy cái gốc nhân đạo sâu vững của nhà văn lớn Nam Cao

Sự lựa chọn của Hộ ở đây khó khăn, phức tạp và cao hơn sự lựa chọn của

Điền trong trăng sáng ở Điền là sự lựa chọn giữa hai con đờng nghệ thuật: lãng mạn thoát ly và hiện thực nhân đạo; lựa chọn giữa hai lối sống: hởng lạc, phù phiếm, chạy theo sự quyến rũ của những “ngời đàn bà nhàn nhã ngả mình trên những cái ghế xích đu, nhún nhảy”, phản bội lại vợ con và tất cả những ngời nghèo khổ lam lũ lầm than, hay trở về chỗ đứng giữa họ, chung thuỷ với họ từ bỏ nghệ thuật lãng mạn thoát ly để đến với nghệ thuật hiện thực Với Điền, là cỡng lại sự quyến rũ tội lỗi, là sự thức tỉnh của lơng tâm, sự giác ngộ của tâm hồn, sự lựa chọn

ấy đem đến cho Điền niềm yên tâm và sức mạnh mới

ở H có khác, anh từ bỏ nghệ thuật không phải nh từ bỏ một đam mê tội lỗi, cũng không phải nh từ bỏ một sở thích, sở nguyện Nghệ thuật với anh có ý nghĩa lớn lao, thiêng liêng hơn nhiều Đó là lẽ sống đời anh, là lý tởng anh hằng theo

đuổi, là cái chứng tỏ sự có mặt của anh ở cõi đời này Chính vì vậy mà, tuy H không băn khoăn nhiều khi phải lựa chọn tình thơng, trách nhiệm thay cho nghệ thuật, khi từ chối lời kêu gọi thoát ly vợ con để đợc “sống cho mạnh mẽ” và thực hiện “hoài bão lớn” của đời mình, nhng sau sự lựa chọn ấy anh không thể yên tâm thah thản mà vẫn đau khổ dai dẳng, lúc ngấm ngầm âm ỉ, lúc nhói lên dữ dội Và anh cứ bị dày vò bởi mặc cảm cay đắng là đang sống một cách vô ích, vô nghĩa, là tài năng và ý chí để thực hiện khao khát của mình ấy làm sao không đau khổ u uất trong tình cảnh đó? H đã cố hy vọng rằng sau vài năm bỏ phí để kiếm tiền, cho

ng-ời vợ có đợc cái vốn con để làm ăn, anh lại có thể chở lại với con đờng sự nghiệp của mình nhng cuộc sống cơm áo ngày càng chẳng dễ dàng khiến cho hi vọng của

H trở thành hão huyền và tình cảm của H trở nên hoàn toàn bế tắc Gánh nặng cơm

áo chẳng hề nhẹ đi mà cứ ngày càng nặng thêm mãi: “đứa con này cha kịp lớn lên,

đứa con khác đãc vội ra, mà đứa con nào cũng nhiều đẹn, nhiều sài, quấy rức,khóc mếu suốt ngày đêm và quanh năm uống thuốc (…) H điên ngời lên vì phải soay tiền” Và những “bận rộn tẹp nhẹp vô nghĩa lý” đó chẳng những làm tiêu tan hi