Bảo tồn đa dạng Sinh học - Chương 2

Nếu như một số cá thể của loài còn sót lại chỉ nhờ vào sự kiểm soát, chăm sóc, nuôi dưỡng của con người, thì loài này được coi là đã bị tuyệt chủng trong thiên nhiên hoang dã extinct in

Chương 2

Những mối đe doạ đối với đa dạng sinh học

Khái niệm về tuyệt chủng

Một loài bị coi là tuyệt chủng (extinct) khi không còn một cá thể nào

của loài đó còn sống sót tại bất kỳ nơi nào trên thế giới

Nếu như một số cá thể của loài còn sót lại chỉ nhờ vào sự kiểm soát, chăm sóc, nuôi dưỡng của con người, thì loài này được coi là đã bị

tuyệt chủng trong thiên nhiên hoang dã (extinct in the wild)

Trong hai trường hợp trên, các loài có thể coi như bị tuyệt chủng

trên phạm vi toàn cầu (globally extinct)

Sự tuyệt chủng

 Một loài bị coi là tuyệt chủng cục bộ (locally

extinct) nếu như chúng không còn sống sót

tại nơi chúng đã từng sinh sống, nhưng người ta vẫn còn tìm thấy chúng tại những nơi khác trong thiên nhiên

 Một số nhà sinh học sử dụng cụm từ loài bị

tuyệt chủng về phương diện sinh thái học

(ecologically extinct), điều đó có nghĩa là số

lượng cá thể loài còn lại ít đến nổi tác dụng của nó không có chút ý nghĩa nào đến

những loài khác trong quần xã

Chim Bồ Câu Viễn Khách ( Ectopistes migratorius )

• Đã từng là loài chim có

số lượng lớn nhất hành tinh

• Đánh giá khoảng 5 tỷ cá

thể

• Một đàn rộng tới 1 dặm,

dài 300 dặm

• Khác với các vật dữ khác, con người khai thác

hàng loạt

Wisconsin vào năm 1899

• Thất bại trong việc sinh sản nhân tạo

vườn thú Cincinnati vào lúc 13 giờ chiều ngày 14 tháng 9 , năm 1914

Bò rừng Châu Mỹ ( Bison bison )

Bò Rừng Châu Mỹ (Bison bison)

• Bò rừng Châu Mỹ là loài thú ưu thế nhất ở Bắc Mỹ Trước

năm 1850 con người cùng tồn tại với bò rừng, người ta sử dụng da của chúng để làm lều và áo quần, thịt để ăn, gân để làm dây cung và phân cho nhiên liệu Dây chuyền thức ăn đồng cỏ - bò rừng - con người vẫn duy trì hàng ngàn năm

• Khi người Châu Âu đến định cư vào cuối thế kỷ XIX, thì cuộc

thảm sát bò rừng bison bắt đầu Hơn 1,5 triệu da bò được bán cho thị trường Phương đông trong mùa đông 1872 - 1873

• Từ quần thể ước tính khoảng 60 triệu con năm 1860, chỉ còn

150 sót lại ngoài tự nhiên năm 1889 Năm 1894, con bò hoang cuối cùng ngoài tự nhiên ở nước Mỹ, bị bắn chết bởi một người chủ trại tại tỉnh Parke, bang Colorado

Đầu thế kỷ XIX chỉ còn lại

vài trăm con, ở vùng rừng

Bialowiesa, Balan Việc

hoang hoàn toàn huỷ diệt

Con bò hoang Châu Âu

Tuyệt chủng là một quá trình tự nhiên

Sự tuyệt chủng là một hiện tượng nằm trong chu trình vận động của tự nhiên tương tự như sự hình thành loài

Tại sao lại phải suy nghĩ và quan tâm nhiều đến chuyện mất mát các loài Sự hình thành loài là một quá trình diễn ra rất chậm, qua sự tích luỹ dần các đột biến và những sự chuyển đổi các allen qua cả hàng chục ngàn năm thậm chí cả hàng triệu năm Trong lịch sử, đa dạng sinh học tương đối ổn định nhờ sự cân bằng giữa

sự hình thành loài mới và sự tuyệt diệt loài cũ Tuy nhiên trong những khoảng thời gian ngắn hơn, tốc độ đa dạng hóa kém hơn nhiều so với tốc độ tuyệt chủng Điều đó có nghĩa là sự tiến hóa của sinh giới sẽ không theo kịp với những sự tuyệt chủng nhanh chóng

Các hoạt động của con người đang gây ra sự tuyệt chủng ở tỷ

lệ vượt xa tỷ lệ các loài được thay thế Sự mất đi của loài hiện nay

là chưa từng thấy, không theo một qui luật nào và có thể là không cứu vãn được

Tuyệt chủng do con người gây ra

Sự giàu có về loài đã giảm do sự gia tăng của loài người.

Chỉ một thời gian ngắn sau khi con người đặt chân đến, 74% đến 86% các loài thú lớn, có trọng lượng hơn 40 kg, ở Australia

và Nam, Bắc Mỹ bị tuyệt chủng

Tỷ lệ tuyệt chủng được biết rõ nhất là về chim và thú do chúng là những loài tương đối lớn, được nghiên cứu kỹ và dễ làm cho người ta chú ý

Khoảng 85 loài thú và 113 loài chim đã bị tuyệt chủng từ năm 1600, tương ứng với 2,0% các loài thú và 1,3% các loài chim

Tỷ lệ tuyệt chủng của chim và thú vào khoảng 1 loài trong 10 năm trong thời gian từ 1600 -1700, nhưng tỷ lệ này tăng lên 1 loài/năm trong thời gian từ 1850 -1950

Các loài bị đe dọa

 24% các loài thú trên thế giới ngày nay đang đối mặt với nguy

cơ tuyệt chủng (IUCN, 2000).

 Khoảng 12% trong số 9.500 loài chim trên thế giới đang bị đe

doạ tuyệt chủng trong 100 năm tới Khoảng từ 300 đến 900 loài khác có khả năng đưa vào danh sách bị đe doạ

 Khoảng ¼ của tất cả các loài bò sát và 1/3 của tất cả các loài

lưỡng thê trên trái đất đang bị đe doạ tuyệt chủng

 50% các loài cá (chủ yếu là cá nước ngọt) được đánh giá được

đưa vào danh sách bị đe doạ

 Nhiều loài côn trùng đang bị đe doạ: khoảng 100.000 loài đến

500.000 loài côn trùng được dự báo là sẽ tuyệt chủng trong vòng 300 năm tới, tương đương với tỷ lệ khoảng 7 đến 30 loài bị mất đi trong vòng một tuần (Mawdsley and Stork , 1995).

 Khoảng 10% các loài cây trên thế giới đang bị đe doạ tuyệt

chủng Khoảng 1.000 loài đang bị nguy cấp trầm trọng Có ít hơn ¼ các loài cây đang bị đe doạ được bảo tồn ở các mức độ khác nhau (Oldfield, et al., 1998)

Các hệ sinh thái và các nơi ở cũng đang bị

đe doạ

 Khoảng 2/3 diện tích của 2 trong số 14 khu sinh học trên cạn

của thế giới và hơn một nửa diện tích của 4 khu sinh học khác

đã bị chuyển đổi (chủ yếu cho nông nghiệp) vào những năm

1990 (Millennium Ecosystem Assessment, 2005).

 Theo Viện Tài nguyên rừng Thế giới (WRI), 1/5 độ che phủ

của tất cả rừng mưa nhiệt đới đã bị mất giữa những năm

1960 và 1990

 50% nơi ở của các vùng đất ngập nước đã bị huỷ hoại trong

vòng 100 năm qua (WRI, 2003).

 Rừng ngập mặn ven biển trên thế giới thế giới là môi trường

nuôi dưỡng quan trọng cho vô số loài cũng đang bị đe doạ, khoảng 50% rừng ngập mặn đã bị chặt trụi (WRI, 2000- 2001).

 Khoảng 20% các rạn san hô trên thế giới đã bị mất và 20%

khác đang bị suy thoái trong mấy thập kỷ cuối của thế kỷ XX (Millennium Ecosystem Assessment, 2005).

Do sự mất mát của các loài và hệ sinh thái đã dẫn

đến sự mất mát của các dịch vụ sinh thái

 Khoảng 60% các dịch vụ sinh thái đang bị suy thoái hay

sử dụng không bền vững bao gồm: làm sạch không khí, điều hoà khí hậu, cung cấp nước sạch, điều chỉnh mầm bệnh và sâu hại và thụ phấn.

 Có sự thay đổi lớn về chu trình dinh dưỡng trong các thập

kỷ qua, chủ yếu do gia tăng lượng phân bón, chất thải của gia súc, chất thải của con người và đốt cháy sinh khối (Millennium Ecosystem Assessment, 2005).

Nguyên nhân tuyệt chủng

Khai thác quá mức

Mất nơi ở

Suy thoái nơi ở

Du nhập loài ngoại lai

Săn bắn trái phép

Buôn bán vật nuôi, cây cảnh

Vật dữ

và kiểm soát sâu hại

Ô nhiễm

Thay đổi khí hậu

Nguyên nhân sâu xa

Sự phá hủy những nơi cư trú (habitats)

Mối đe dọa chính đối với đa dạng sinh học là nơi cư trú bị phá hủy và mất mát Mất nơi cư trú là nguy cơ đầu tiên làm cho các loài động vật có xương sống bị tuyệt chủng và rõ ràng đó là nguy cơ đối với cả động vật không xương sống, thực vật, các loài nấm và các loài khác

Hơn 50% những nơi cư trú là các rừng nguyên sinh bị phá hủy tại 47 nước trong tổng số 57 nước nhiệt đới Tại Châu Á nhiệt đới, 65% các nơi cư trú là các cánh rừng tự nhiên đã bị mất

Tốc độ phá hủy đặc biệt lớn tại các nước Philippines, Bangladesh, Sri Lanka, Việt Nam, Ấn Độ, các nước Châu Phi, Tốc độ phá rừng hiện nay khác nhau tại nhiều nơi trên thế giới, tốc độ khá nhanh ở mức 1,5 đến 2% là các nước như Việt Nam, Paraguay, Mehico và Costa Rica Tại vùng Địa Trung Hải, diện tích rừng nguyên sinh chỉ còn lại 10%.

Nguyên nhân của tuyệt chủng

Các rừng mưa bị đe dọa

Rừng nhiệt đới ẩm chiếm 7% diện tích bề mặt trái đất, nhưng ước tính chúng chứa hơn 50% tổng số loài trên trái đất Diện tích ban đầu của rừng mưa nhiệt đới ước tính khoảng 16 triệu km 2 , đến năm năm

1982 chỉ còn lại 9,5 triệu km 2 Hằng năm có khoảng 170.000 km 2 rừng mưa bị mất

Những nơi cư trú khác bị đe dọa

Ngoài rừng mưa nhiệt đới, các nơi cư trú khác cũng đang bị đe dọa:

•Rừng khô nhiệt đới

•Đất ngập nước và những nơi cư trú của hệ sinh thái thủy vực

•Rừng ngập mặn

•Thảo nguyên

•Các dải san hô

Sự phân chia thế giới Bắc/Nam

Bắc

Nam

Mâu thu n B c Nam ẩn Bắc Nam ắc Nam

Việc bảo tồn tài nguyên trong tự nhiên luôn là gây

tranh luận giữa quốc tế và quốc gia Cuộc tranh luận này manh tính chủ yếu:

• Những lợi ích quốc tế (những nước phát triển ở

Phương Bắc) đối nghịch với lợi ích quốc gia hay lợi ích địa phương (những nước kém phát triển hơn ở phía Nam).

• Những nước giàu về rừng đối lập với những nước

nghèo vè rừng

Mâu thuẩn Bắc - Nam

• Những nước phía Bắc tin rằng một bức tranh như hiện nay về nạn mất rừng nhiệt đới và suy thoái rừng là cực đoan và có tầm quan trọng quốc tế cho tương lai nhân loại.

• Những nước đang phát triển cho rằng các nước phương tây trở nên giàu có bằng cách khai thác rừng và hiện nay, họ muốn ngăn cản chúng ta làm một việc tương tự, một lợi ích chung.

Sự chia cắt manh mún nơi cư trú của các loài là quá trình mà một khu vực rộng lớn bị thu nhỏ lại hoặc bị chia cắt thành hai hay nhiều mảnh nhỏ Nơi

cư trú mới khác với nơi cư trú nguyên thủy ở hai điểm: đó là mảnh của nơi

cư trú mới có tỷ lệ giữa phần biên và diện tích lớn hơn, và tâm điểm của mỗi mảnh của nơi cư trú mới rất gần với phần biên của mảnh hơn

Việc phá hủy các nơi cư trú có thể hạn chế khả năng phát tán và định cư của loài Làm giảm khả năng kiếm mồi của các loài thú

Một số tác động khác quan trọng hơn của đường biên là sự dao động nhiều hơn về ánh sáng, nhiệt độ, độ ẩm và gió Làm tăng khả năng xâm nhập của các loài ngoại lai và bùng nổ số lượng các loài côn trùng địch hại và bản địa Làm tăng khả năng tiếp xúc của các loài động, thực vật thuần dưỡng với các quần thể hoang dã, có thể lây lan bệnh dịch rất dễ dàng sang các loài hoang dã

1 Các nơi cư trú bị chia cắt manh mún và cách ly

Phá hủy nơi ở

Phá rừng

Amazone

Cánh đồng lúa mì ở Nam Phi

Đốn gỗ

Xây dựng đập nước ở Châu Phi

Dạng nguy hiểm nhất của phá hủy môi trường là sự ô nhiễm Nguyên nhân chủ yếu của tình trạng này là do thuốc trừ sâu, hóa chất và các chất thải công nghiệp, chất thải sinh hoạt của con người và các ô nhiễm gây ra bởi các nhà máy

ô tô, cũng như các trầm tích lắng đọng do sự xói mòn đất từ các vùng cao, sườn núi.

Ô nhiễm do thuốc trừ sâu: sự nguy hại của thuốc

trừ sâu được khuyến cáo từ những năm 1962 Nồng độ của DDT và các loại thuốc trừ sâu khác tích luỹ trong cơ thể sinh vật, tăng lên theo bậc cao dần của chuổi thức ăn thông qua quá trình tích tụ sinh học (bioaccumulation) và khuếch đại sinh học (biomagnification)

2 Nơi cư trú bị ô nhiễm

Hàm lượng tích lũy DDT ở các bậc

dinh dưỡng ở nước và trên cạn

Ô nhiễm nước:

Thuốc trừ sâu, thuốc trừ cỏ, dầu thải, dầu bị rò rỉ, kim loại nặng, các chất tẩy rửa có thể làm tổn thương hay giết chết các sinh vật thủy sinh

Các khoáng chất vi lượng tuy rất cần cho cuộc sống của động vật

và thực vật nhưng chúng cũng có thể trở nên gây hại khi xuất hiện

ở nồng độ cao

Các chất thải sinh hoạt, các loại phân bón hóa học, các chất thải công nghiệp thường xuyên thải ra một lượng lớn nitrat, photphat, dẫn đến hiện tượng phú dưỡng nước

Trầm tích có lẫn mùn lá cây, bùn, các chất rắn lơ lững, làm tăng

độ đục của nước, làm giảm độ chiếu sáng trong nước, cản trở quá trình quang hợp; làm giảm khả năng nhìn, khả năng săn mồi, làm giảm sức sống của một số loài động vật thủy sinh

Sự gia tăng lớp trầm tích đã gây hại cho nhiều loài san hô

Ô nhiễm không khí

Mưa axit: các khí NOx, SOx thải vào không khí gặp hơi nước trong không khí sẽ tạo ra axit nitric và axit sulfuric Các axit này liên kết với những đám mây và khi tạo thành mưa đã làm giảm độ pH của nước mưa Mưa axit đã tiêu diệt nhiều loài động và thực vật

Sương mù quang hoá: Xe ô tô, các nhà máy điện và các hoạt động công nghiệp thải ra các khí hydrocacbon, khí NO Dưới ánh sáng mặt trời, các chất này tác dụng với khí quyển và tạo ra khí ozon và các chất phụ phẩm khác, tất cả khí này được gọi chung là sương

mù quang hóa (photo-chemical smog)

Các kim loại độc hại: xăng có chứa chì, các hoạt động khai mỏ, luyện kim và các hoạt động công nghiệp khác thải ra một lượng lớn chì, thiếc và nhiều loại kim loại độc hại khác Các hợp chất này trực tiếp gây độc cho cuộc sống của động và thực vật

Ô nhiễm không khí

SƯƠNG MÙ QUANG HÓA

Khí hậu trái đất sẽ còn nóng lên khoảng 1,4-5,8 0 C nữa vì sự gia tăng của khí nhà kính Các loài phía Bắc sẽ phải di cư từ 55 -1000 km về phía Bắc để thích ứng với điều kiện khí hậu thay đổi Nhiều loài có vùng phân bố hẹp hoặc do khả năng phát tán kém nên việc tuyệt chủng là khó tránh khỏi.

Nhiệt độ tăng dần lên còn làm các khối băng ở vùng cực tan ra, trong vòng 50 -100 năm tới mức nước biển có thể tăng từ 0,2 -1,5 m

Mực nước tăng gây hại đến nhiều loài san hô, tồn tại trong một độ sâu nhất định, nơi có ánh sáng và dòng chảy phù hợp

triệt để cấu trúc của các quần xã sinh học và sẽ chỉ còn một số loài có khả năng phát triển thích ứng với điều kiện sống mới

Sự thay đổi khí hậu toàn cầu

2000 2050 2100

IPCC SRES

0 1 2 3 4 5 6

7 ℃

Dự báo sự gia tăng nhiệt độ TĐ

1.4 ~5.8 ℃

Retreat of glaciers

Tẩy trắng San hô

Các vùng bị tẩy trắng trong 15 năm qua