Thỏa thuận trọng tài vô hiệu theo pháp luật trọng tài thương mại ở việt nam hiện nay tt

Trong quy định về thỏa thuận trọng tài còn nhiều điểm chưa được giải thích rõ ràng trong Luật Trọng tài Thương mại 2010, gây khó khăn cho việc hiểu và áp dụng pháp luật đối với những tổ

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN PHƯƠNG LINH

THỎA THUẬN TRỌNG TÀI VÔ HIỆU THEO PHÁP LUẬT

TRỌNG TÀI THƯƠNG MẠI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

Chuyên ngành : Luật Kinh tế

Mã số : 60.38.01.07

TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SỸ LUẬT HỌC

HÀ NỘI, 2017

Công trình được hoàn thành tại: Học viện Khoa học Xã hội Việt Nam

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Trung Tín

Phản biện 1: TS Đặng Vũ Huân

Phản biện 2: PGS.TS Nguyễn Thị Vân Anh

Luận văn sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận văn thạc sĩ họp

tại: Học viện Khoa học Xã hội Việt Nam 09 giờ 00 ngày 10 tháng 5

năm 2017

Có thể tìm hiểu luận văn tại: Thư viện Học viện Khoa học Xã hội

Việt Nam

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong thời kỳ toàn cầu hóa kinh tế diễn ra vô cùng mạnh mẽ

như hiện nay, các hoạt động thương mại diễn ra rất đa dạng về hình

thức và nhanh chóng về tốc độ Sự đa dạng đó cũng dẫn tới những tranh

chấp phát sinh trong hoạt động thương mại ngày một nhiều và phức tạp

Vì vậy đòi hỏi phải có những phương thức giải quyết tranh chấp nhanh

chóng nhưng hiệu quả Giải quyết tranh chấp thương mại bằng Trọng

tài chính là một phương thức giải quyết tranh chấp có nhiều ưu điểm

như nhanh gọn, không công khai, hiệu quả nên ngày càng trở nên phổ

biến

Để một tranh chấp thương mại có thể được giải quyết bằng

trọng tài, điều kiện đầu tiên cần có là phải có thỏa thuận trọng tài.Nếu

không có thỏa thuận trọng tài thì tranh chấp thương mại không thể được

giải quyết bằng trọng tài Trong quy định về thỏa thuận trọng tài còn

nhiều điểm chưa được giải thích rõ ràng trong Luật Trọng tài Thương

mại 2010, gây khó khăn cho việc hiểu và áp dụng pháp luật đối với

những tổ chức, cơ quan trực tiếp áp dụng đó là các tổ chức Trọng tài

Thương mại, Tòa án và đặc biệt là các doanh nghiệp có tranh chấp yêu

cầu trọng tài giải quyết.Bên cạnh đó, nhiều doanh nghiệp chưa đánh giá

đúng tầm quan trọng của thỏa thuận trọng tài cũng như chưa có được

kiến thức đầy đủ về thỏa thuận trọng tài nên việc soạn thảo thỏa thuận

trọng tài còn một số hạn chế dẫn tới thỏa thuận trọng tài vô hiệu Thỏa

thuận trọng tài vô hiệukhiến cho thẩm quyền giải quyết tranh chấp

không còn thuộc thẩm quyền của trọng tài, khiến việc giải quyết tranh

chấp bị kéo dài hơn và trong nhiều trường hợp dẫn tới những thiệt hại

về kinh tế cho các bên tranh chấp

Vì vậy việc nghiên cứu những quy định của pháp luật và thực

trạng áp dụng pháp luật trọng tài thương mại thông qua một số vụ việc

liên quan đến thỏa thuận trọng tài vô hiệu, từ đó đưa ra những giải pháp

nâng cao hiệu quả của việc áp dụng pháp luật trọng tài thương mại về

thỏa thuận trọng tài vô hiệu là rất cần thiết Từ những lý do trên tôi đã

chọn đề tài “Thỏa thuận trọng tài vô hiệu theo pháp luật trọng tài

thương mại ở Việt Nam hiện nay” làm luận văn thạc sĩ

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Vấn đề thỏa thuận trọng tài và hiệu lực của thỏa thuận trọng

tài đã được khá nhiều tác giả phân tích từ nhiều góc độ khác nhau Có

nhiều công trình nghiên cứu khá công phu, có tính hệ thống những vấn

đề pháp lý về trọng tài, trong từng nội dung cụ thể, cùng với việc phân

tích các quy phạm pháp luật của Việt Nam (Pháp lệnh trọng tài thương

mại 2003 và Luật trọng tài thương mại 2010), so sánh với những quy

định tương ứng trong các công ước quốc tế, luật mẫu về trọng tài, pháp

luật ở các quốc gia khác, các tác giả cũng đã minh họa, bình luận các vụ

việc thực tiễn liên quan đến thỏa thuận trọng tài vô hiệu.Bên cạnh đó,

cũng đã có nhiều khóa luận cử nhân và luận văn thạc sĩ nghiên cứu về

vấn đề hiệu lực của thỏa thuận trọng tài như:

-Khóa luận cử nhân Luật: “Các vấn đề pháp lý về hiệu lực của

thỏa thuận trọng tài” của tác giả Nguyễn Thị Ly Na năm 2010

- Luận văn Thạc sĩ Luật: “Pháp luật Việt Nam về thỏa thuận

trọng tài thươngmại” của tác giả Tống Thị Lan Hương năm 2011

- Luận văn Thạc sĩ Luật: “Pháp luật về thỏa thuận trọng tài ở

Việt Nam” của tác giả Đặng Thu Hằng năm 2014

Những nghiên cứu của các tác giả kể trên nói chung và những

đề tài khóa luận, luận văn tốt nghiệp nói riêng chủ yếu nghiên cứu

chung các phương diện về giải quyết tranh chấp bằng trọng tài thương

mại, và những điều kiện để thỏa thuận trọng tài có hiệu lực Vấn đề thỏa

thuận trọng tài vô hiệu chỉ được đề cập ở mức độ hết sức khái quát,

chiếm một phần nhỏ trong những công trình nghiên cứu nói trên

Vì vậy việc nghiên cứu một cách có hệ thống về vấn đề thỏa

thuận trọng tài vô hiệu mang ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc.Những

giải pháp của đề tài hy vọng sẽ đem lại những kết quả thiết thực cho

việc hoàn thiện các quy định pháp luật và nâng cao hiệu quả áp dụng

pháp luật về thỏa thuậntrọng tài vô hiệu ở Việt Nam

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

- Mục đích nghiên cứu: Làm rõ thêm một số vấn đề lý luận

về thỏa thuận trọng tài vô hiệu, đề xuất một số kiến nghị nhằm hoàn

thiện pháp luật về thỏa thuận trọng tài vô hiệu ở Việt Nam

- Nhiệm vụ nghiên cứu:

Để đạt được những mục đích trên, tác giả đặt ra việc giải

quyết các nhiệm vụ sau:

+ Phân tích những vấn đề lý luận về thỏa thuận trọng tài vô

hiệu

+ Đánh giá thực trạng pháp luật về thỏa thuận trọng tài vô

hiệu và thực tiễn áp dụng pháp luật về thỏa thuận trọng tài vô hiệu tại

Việt Nam

+ Xây dựng các giải pháp hoàn thiện các quy định pháp luật

về thỏa thuận trọng tài vô hiệu và nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật

về thỏa thuận trọng tài vô hiệu tại Việt Nam

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Các quan hệ liên quan thỏa thuận

trọng tài

- Phạm vi nghiên cứu: Các quan hệ liên quan đến thỏa thuận

trọng tài vô hiệu ở Việt Nam hiện nay

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Phương pháp luận chung là chủ nghĩa duy vật biện chứng và

chủ nghĩa duy vật lịch sử Trên nền tảng phương pháp luận chung đó,

tác giả sử dụng các phương pháp nghiên cứu cụ thể như: Phương pháp

thống kê, so sánh, đối chiếu, phân tích, tổng hợp

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

Nghiên cứu đề tài này, luận văn có những đóng góp mới về mặt

khoa học trên những khía cạnh chủ yếu sau:

- Thứ nhất: Tiếp tục hoàn thiện cơ sở lý luận và thực tiễn của

việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật về thỏa thuận trọng tài

vô hiệu ở Việt Nam;

- Thứ hai: Luận văn phân tích thực trạng pháp luật Việt Nam về

thỏa thuận trọng tài vô hiệu thông qua một số ví dụ cụ thể;

- Thứ ba: Đề xuất những biện pháp nhằm hoàn thiện hệ thống

pháp luật và nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật về thỏa thuận trọng

tài vô hiệu ở Việt Nam

7 Cơ cấu của luận văn

Luận văn gồm 3 chương:

- Chương 1: Những vấn đề lý luận về thỏa thuận trọng tài vô hiệu

- Chương 2: Thực trạng pháp luật về thỏa thuận trọng tài vô hiệu

và thực tiễn áp dụng pháp luật về thỏa thuận trọng tài vô hiệu tại Việt

Nam

- Chương 3: Giải pháp hoàn thiện các quy định pháp luật về thỏa

thuận trọng tài vô hiệu và nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật về thỏa

thuận trọng tài vô hiệu tại Việt Nam

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THỎA THUẬN

TRỌNG TÀI VÔ HIỆU 1.1 Khái quát về thỏa thuận trọng tài

1.1.1 Khái niệm thỏa thuận trọng tài

- Định nghĩa thỏa thuận trọng tài

- Bản chất của thỏa thuận trọng tài

- Nội dung của thỏa thuận trọng tài

- Hình thức của thỏa thuận trọng tài

1.1.2 Ý nghĩa của thỏa thuận trọng tài

Thỏa thuận trọng tài là điều kiện đầu tiên và quan trọng của tố

tụng trọng tài

Thỏa thuận trọng tài được xác lập trên cơ sở ý chí tự nguyện

và bình đẳng của các bên, bởi vậy nó có vai trò ràng buộc các bên phải

tiến hành giải quyết tranh chấp tại trọng tài đúng như thỏa thuận đã

được xác lập

Thỏa thuận trọng tài là bằng chứng cho thấy các bên lựa chọn

trọng tài chứ không phải tòa án để giải quyết tranh chấp.Thông qua thảo

thuận trọng tài, các bên gián tiếp khước từ thẩm quyền xét xử của tòa

án Tòa án phải từ chối thụ lý khi thỏa thuận trọng tài giữa hai bên có

hiệu lực Tuy nhiên thỏa thuận trọng tài không loại trừ sự hỗ trợ của

Tòa án đối với việc giải quyết tranh chấp trong trường hợp có khiếu nại

liên quan đến thỏa thuận trọng tài vô hiệu, yêu cầu áp dụng các biện

pháp khẩn cấp tạm thời và khi có căn cứ pháp luật để đề nghị Tòa án

hủy quyết định trọng tài

Như vậy, yếu tố cơ bản nhất trong phương thức trọng tài là

yếu tố thỏa thuận Thỏa thuận trọng tài có vai trò quyết định trong việc

sử dụng trọng tài như một phương thức giải quyết tranh chấp trong kinh

doanh.Không có thỏa thuận trọng tài sẽ không có giải quyết tranh chấp

bằng trọng tài.Tuy nhiên để thỏa thuận trọng tài thực sự có ý nghĩa thì

nó phải có hiệu lực

1.1.3 Hiệu lực của thỏa thuận trọng tài

Thỏa thuận trọng tài là cơ sở để xác định thẩm quyền giải

quyết tranh chấp của trọng tài.Chính vì vậy, giá trị pháp lý của thỏa

thuận trọng tài là vô cùng quan trọng

Điều kiện hiệu lực của thỏa thuận trọng tài cũng có thể được

xem xét dưới 3 điều kiện:

- Điều kiện về chủ thể ký kết thỏa thuận trọng tài

- Điều kiện về hình thức của thỏa thuận trọng tài

- Điều kiện về nội dung của thỏa thuận trọng tài

1.1.4 Tính độc lập của thỏa thuận trọng tài

Tính độc lập của thỏa thuận trọng tài thể hiện ở những điểm

sau:

- Việc thay đổi, gia hạn, hủy bỏ hợp đồng, sự vô hiệu của hợp

đồng không làm ảnh hưởng tới hiệu lực của thỏa thuận trọng tài Nói

cách khác, hợp đồng có thể bị vô hiệu từng phần hoặc vô hiệu toàn bộ

nhưng trong hai trường hợp này cũng không tự động kéo theo sự vô

hiệu của điều khoản trọng tài

Luật áp dụng đối với thỏa thuận trọng tài và luật điều chỉnh

nội dung hợp đồng trong các hợp đồng thương mại quốc tế là khác

nhau Chính vì tính độc lập nên luật điều chỉnh nội dung hợp đồng và

luật điều chỉnh thỏa thuận trọng tài không cần thiết phải giống nhau

Nguyên tắc “thẩm quyền của thẩm quyền” cũng cho thấy tính

độc lập của thỏa thuận trọng tài Theo nguyên tắc này thì Hội đồng

trọng tài có thẩm quyền xem xét thẩm quyền của chính mình

Như vậy dù thỏa thuận trọng tài là một văn bản riêng biệt hay

một điều khoản trong hợp đồng thì thỏa thuận trọng tài cũng tồn tại độc

lập với hợp đồng, hiệu lực của thỏa thuận trọng tài không phụ thuộc

hiệu lực hợp đồng

Tuy nhiên tính độc lập về hiệu lực của thỏa thuận trọng tài với

hợp đồng chính cũng không phải là tuyệt đối mà là tương đối Nếu

nguyên nhân dẫn đến hợp đồng chính và thỏa thuận trọng tài vô hiệu

trùng nhau, ví dụ như chủ thể ký kết không đủ thầm quyền theo quy

định của pháp luật, thì khi hợp đồng chính vô hiệu, thỏa thuận trọng tài

với tư cách là một điều khoản trong hợp đồng chính cũng vô hiệu

1.2 Khái quát về thỏa thuận trọng tài vô hiệu

1.2.1 Định nghĩa thỏa thuận trọng tài vô hiệu

Các văn bản pháp luật không đưa ra định nghĩa cụ thể về thỏa

thuận trọng tài vô hiệu tuy nhiên có thể hiểu bản chất của thỏa thuận

trọng tài vô hiệu là thỏa thuận trọng tài rơi vào tình trạng mất hiệu lực

ngay từ ban đầu

Thỏa thuận trọng tài vô hiệu khác với thỏa thuận trọng tài

không còn hiệu lực và thỏa thuận trọng tài không thể thực hiện được

Nếu thỏa thuận trọng tài không còn hiệu lực tức là ban đầu thỏa thuận

trọng tài đã từng có hiệu lực nhưng hiệu lực đó đã không còn; thỏa

thuận trọng tài không thể thực hiện được là thỏa thuận trọng tài không

thể tiến hành được do các cản trở về vật lý hoặc pháp lý thì thỏa thuận

trọng tài vô hiệu tức là ngay từ ban đầu đã mất hiệu lực

1.2.2 Ý nghĩa của việc quy định về thỏa thuận trọng tài vô hiệu trong

các văn bản pháp luật về trọng tài thương mại

Việc quy định về thỏa thuận trọng tài vô hiệu có ý nghĩa quan

trọng với cả các bên tranh chấp khi soạn thảo thỏa thuận trọng tài và

đồng thời tạo cơ sở pháp lý cho Hội đồng trọng tài xác định thẩm quyền

của mình cũng như Tòa án khi cần đánh giá tính hiệu lực của thỏa thuận

trọng tài Đối với các bên khi soạn thảo thỏa thuận trọng tài, quy định

về thỏa thuận trọng tài vô hiệu giúp các bên tránh được các lỗi khiến

thỏa thuận trọng tài vô hiệu dẫn tới tranh chấp không giải quyết được

bằng phương thức trọng tài Quy định về thỏa thuận trọng tài vô hiệu là

căn cứ để Hội đồng trọng tài xác định xem mình có thẩm quyền giải

quyết tranh chấp không Bên cạnh đó, khi thỏa thuận trọng tài vô hiệu

thì tòa án hoàn toàn có thẩm quyền giải quyết vụ tranh chấp Nếu trọng

tài đã giải quyết thì quyết định trọng tài đó sẽ bị tòa án hủy theo quy

định của pháp luật

1.2.3 Những trường hợp thỏa thuận trọng tài vô hiệu

Thỏa thuận trọng tài vô hiệu dẫn đến thẩm quyền giải quyết

tranh chấp của trọng tài bị loại bỏ Công ước New York 1958 và Luật

mẫu UNCITRAL đều không có quy định cụ thể nào về định nghĩa cũng

như các trường hợp thỏa thuận trọng tài vô hiệu, vì vậy có thể dựa vào

các điều kiện có hiệu lực của thỏa thuận trọng tài để suy ra các trường

hợp thỏa thuận trọng tài vô hiệu

- Chủ thể của thỏa thuận trọng tài không có thẩm quyền,

không có đủ năng lực hành vi dân sự hoặc bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép

- Hình thức của thỏa thuận trọng tài không đáp ứng yêu cầu

của luật điều chỉnh

- Nội dung của của thỏa thuận trọng tài không đáp ứng yêu

cầu của luật điều chỉnh

1.2.4 Hậu quả pháp lý của thỏa thuận trọng tài vô hiệu

Hậu quả của thỏa thuận trọng tài vô hiệu là tranh chấp không

thể giải quyết bằng trọng tài.Nhưng tùy vào từng thời điểm phát hiện

thỏa thuận trọng tài vô hiệu trong cả quá trình tố tụng mà sẽ dẫn tới

những hậu quả pháp lý khác nhau

- Khi xem xét thụ lý đơn kiện

- Trong quá trình Hội đồng trọng tài giải quyết tranh chấp

- Khi Hội đồng trọng tài đã ra phán quyết

1.2.5 Pháp luật về thỏa thuận trọng tài vô hiệu trên thế giới

1.2.5.1 Quy định về thỏa thuận trọng tài vô hiệu theo Công ước New

York 1958

1.2.5.2 Quy định về thỏa thuận trọng tài vô hiệu theo Luật mẫu

UNCITRAL

Kết luận chương 1

Chương 1 của Luận văn đã nêu được những vấn đề lý luận về

thỏa thuận trọng tài nói chung và thỏa thuận trọng tài vô hiệu nói riêng

Trong phần lý luận về thỏa thuận trọng tài, Luận văn đã nêu lên khái

niệm về thỏa thuận trọng tài, bao gồm: định nghĩa thỏa thuận trọng tài,

bản chất thỏa thuận trọng tài, nội dung thỏa thuận trọng tài và hình thức

thỏa thuận trọng tài; ý nghĩa của thỏa thuận trọng tài; hiệu lực và tính

độc lập của thỏa thuận trọng tài Tiếp nối những vấn đề lý luận chung

về thỏa thuận trọng tài, Luận văn tìm hiểu những vấn đề lý luận về một

khía cạnh sâu hơn của thỏa thuận trọng tài là thỏa thuận trọng tài vô

hiệu Để làm rõ vấn đề này, Luận văn tiếp cận qua các vấn đề: định

nghĩa thỏa thuận trọng tài vô hiệu, những trường hợp thỏa thuận trọng

tài vô hiệu và hậu quả pháp lý của thỏa thuận trọng tài vô hiệu Bên

cạnh đó, luận văn nghiên cứu pháp luật về thỏa thuận trọng tài vô hiệu

trên thế giới Có hai văn bản quy định về trọng tài thương mại phổ biến

nhất trên thế giới là Công ước New York 1958 và Luật Mẫu

UNCITRAL, trong đó tuy không trực tiếp đề cập đến vấn đề thỏa thuận

trọng tài vô hiệu nhưng dựa vào những quy định về hiệu lực của thỏa

thuận trọng tài và các điều kiện để thỏa thuận trọng tài được công nhận có

thể tổng hợp được những quy định về thỏa thuận trọng tài vô hiệu và

những trường hợp dẫn tới thỏa thuận trọng tài vô hiệu Những vấn đề lý

luận được đề cập đến trong chương 1 là cơ sở, tiền đề để Luận văn tiếp

tục nghiên cứu về thực trạng pháp luật về thỏa thuận trọng tài vô hiệu và

thực tiễn áp dụng pháp luật về thảo thuận trọng tài vô hiệu tại Việt Nam

trong chương 2

Chương 2 THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ THỎA THUẬN TRỌNG TÀI

VÔ HIỆU VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG PHÁP LUẬT VỀ THỎA

THUẬN TRỌNG TÀI VÔ HIỆU TẠI VIỆT NAM

2.1 Thực trạng pháp luật về thỏa thuận trọng tài vô hiệu tại Việt Nam

Điều 18 của Luật Trọng tài thương mại 2010 quy định về thỏa

thuận trọng tài vô hiệu bao gồm những trường hợp sau:

Thứ nhất, “tranh chấp phát sinh trong các lĩnh vực không

thuộc thẩm quyền của Trọng tài quy định tại Điều 2 của Luật này”

Theo Điều 2 Luật Trọng tài thương mại 2010, trọng tài có

thẩm quyền giải quyết tranh chấp đối với:

- Tranh chấp giữa các bên phát sinh từ hoạt động thương mại

- Tranh chấp phát sinh giữa các bên trong đó ít nhất một bên

có hoạt động thương mại

- Tranh chấp khác giữa các bên mà pháp luật quy định được

giải quyết bằng Trọng tài

Thứ hai, “Người xác lập thoả thuận trọng tài không có thẩm quyền

theo quy định của pháp luật”

Người không có thẩm quyền ký kết thỏa thuận trọng tài được hiểu

là người không có quyền theo luật định để ký kết thỏa thuận trọng tài, ví

dụ như người không được ủy quyền hợp pháp, người được ủy quyền

vượt quá phạm vi ủy quyền…

Thứ ba, “Người xác lập thoả thuận trọng tài không có năng lực

hành vi dân sự theo quy định của Bộ luật dân sự”

Người không có năng lực hành vi dân sự theo quy định của Bộ luật

dân sự 2015 là người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân

sự, người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi hoặc người bị

hạn chế năng lực hành vi dân sự

Thứ tư, “Hình thức của thoả thuận trọng tài không phù hợp với

quy định tại Điều 16 của Luật này”

Thứ năm, “Một trong các bên bị lừa dối, đe doạ, cưỡng ép trong

quá trình xác lập thoả thuận trọng tài và có yêu cầu tuyên bố thoả

thuận trọng tài đó là vô hiệu

Thứ sáu, “Thỏa thuận trọng tài vi phạm điều cấm của pháp luật”

2.2 Thực tiễn áp dụng pháp luật về thỏa thuận trọng tài vô hiệu tại

Việt Nam

2.2.1 Thực tiễn áp dụng pháp luật về thỏa thuận trọng tài vô hiệu

thông qua một số vụ việc cụ thể

Từ sau khi Luật Trọng tài thương mại 2010 có hiệu lực, số

lượng các vụ việc liên quan đến Trọng tài thương mại đưa ra tòa giải quyết

chủ yếu là đơn yêu cầu công nhận và cho thi hành tại Việt Nam quyết định

của trọng tài nước ngoài Số vụ khiếu nại yêu cầu hủy quyết định trọng tài

do thỏa thuận trọng tài vô hiệu tuy có nhưng cũng rất hiếm Ngoài ra những

thỏa thuận trọng tài vô hiệu được phát hiện từ khi chưa đưa ra Hội đồng