Tiếng hát con tàu

Kiến thức, kĩ năng tư duy * Giúp học sinh HS: - Cảm nhận được khát vọng và niềm hân hoan trong tâm hồn nhà thơ khi trở về với nhân dân, đất nước, cũng chính là tìm thấy nguồn nuôi dưỡng

Ngày soạn: 01/10 Ngày giảng : 03/10/2008 Tiết 21 - Đọc văn

Tiếng hát con tàu

Chế Lan Viên

A Phần chuẩn bị

I Mục tiêu cần đạt

1 Kiến thức, kĩ năng tư duy

* Giúp học sinh HS:

- Cảm nhận được khát vọng và niềm hân hoan trong tâm hồn nhà thơ khi trở về với nhân dân, đất nước, cũng chính là tìm thấy nguồn nuôi dưỡng cho sự sáng tạo nghệ thuật, cho hồn thơ của mình

- Thấy được những nét nghệ thuật đặc sắc của bài thơ: sự sáng tạo hình ảnh, liên tưởng phong phú, bất ngờ, cảm xúc gắn với suy tưởng, triết lí

2 Tư tưởng- tình cảm

Thêm yêu quê hương đất nước, sẵn sàng đến với những vùng đất còn nhiều khó khăn…

II Phương tiện thực hiện

- SGK, SGV, tài liệu tham khảo

- SGK, tài liệu tham khảo

III Cách thức tiến hành

Đọc sáng tạo, gợi tìm, trả lời câu hỏi, khái quát, mở rộng, nâng cao vấn đề, chia nhóm thảo luận

B Tiến trình dạy học

* ổn định tổ chức (1 phút)

I Kiểm tra bài cũ: ( Kiểm tra việc chuẩn bị bài của HS - 2 phút)

II Bài mới:

* Giới thiệu bài mới:

CLV là nhà thơ LM nổi tiếng trong phong trào Thơ mới Nếu trước CM tác giả từng viết ''với tôi tất cả đều vô nghĩa '' và từng đòi ''1 tinh cầu giá lạnh'' để ẩn thân trốn tránh mọi đau khổ phiền phức cuộc đời Sau CM, nhà thơ làm 1 cuộc hoá thân

kì diệu để trở về hoà nhập với CS và tìm về với chính mình Bài thơ ''Tiếng '' là khúc hát say mê rạo rực của 1 tâm hồn thơ đã thoát khỏi cái khung trời chật hẹp của cái tôi

bé nhỏ để ra với chân trời rộng lớn của ND, ĐN

Hoạt động của GV & HS Yêu cầu cần đạt

- HS đọc Tiểu dẫn (SGK),

tóm tắt những nét cơ bản về

tác giả

- GV nhấn mạnh:

I TÌM HIỂU CHUNG (7 phút)

1.Tác giả

- Tên khai sinh: Phan Ngọc Hoan

- Quê: Quảng Trị

- Thuở nhỏ sống ở Bình Định

- 17 tuổi xuất bản tập thơ đầu: Điêu Tàn

- Sau 1945: về HN tiếp tục hoạt động văn học, nhiều

năm tham gia lãnh đạo Hội nhà văn VN.

- Ông được nhà nước tặng giải thưởng HCM về văn học nghệ thuật 1996

- Thơ CLV có phong cách rõ nét và độc đáo, nổi bật

nhất là chất suy tưởng triết lí mang vẻ đẹp trí tuệ và

sự đa dạng, phong phú của thế giới hình ảnh

- GV mở rộng: Trước CMTT, CLV tham gia "trường thơ loạn" cùng với Hàn Mặc Tử, Quách Tấn, Bích Khê, Yến Lan…mà lời tựa do CLV tự viết trong tập Điêu

tàn được coi là tuyên ngôn thơ của nhóm ấy Trong lời tựa này CLV đưa ra quan

niệm: "Làm thơ là làm sự phi thường Thi sĩ không phải là người Nó là người mơ,

Người say, người điên" Thơ CLV hôi ấy là sự chối từ cuộc đời, tìm về thế giới của Điêu tàn, kinh dị, siêu hình và có xu hướng đi vào thần bí.

Sau CMTT, CLV như được hồi sinh ông đã tìm thấy niềm vui, hạnh phúc trong

sự gắn bó với cuộc sống, với nhân dân và đất nước, tâm hồn ông đã "từ thung lũng

đau thương ra cánh đồng vui".

- Em hãy nêu hoàn cảnh sáng

tác tác phẩm

2 Hoàn cảnh sáng tác

Tiếng hát con tàu được gợi cảm hứng từ một sự kiện kinh tế - xã hội là cuộc vận động nhân dân miền xuôi lên tham gia xây dựng Tây Bắc vào những năm 1958-1960 ở miền Bắc

Nhưng không dừng lại ở đó, bt là khúc hát về lòng biết ơn, tình yêu, sự gắn bó với nhân dân, đất nước của một tâm hồn thơ đã tìm thấy ngọn nguồn nuôi dưỡng và chân trời nghệ thuật mới của mình ở đời sống nhân dân và đất nước

- GV: Bài thơ không đơn giản là sự minh hoạ, tuyên truyền phục vụ cho một chủ trương chính sách Với CLV, sự kiện kinh tế xã hội ấy chỉ là một gợi ý, một điểm xuất phát cho nhà thơ thể hiện khát vọng về với nhân dân, đất nước, với những kỉ niệm sâu nặng nghĩa tình của nhân dân trong những năm kháng chiến gian khổ, cũng

là tìm về nơi ngọn nguồn của hồn thơ

- Em hiểu nhan đề bài thơ

như thế nào?

II TÌM HIỂU TÁC PHẨM

1 Nhan đề và lời đề từ (5 phút)

a Nhan đề bài thơ

- Con tàu: đây là hình ảnh mang tính biểu tượng,

biểu tượng cho khát vọng ra đi, đến với những miền

xa xôi, đến với nhân dân, đất nước và cũng còn là đến với những ước mơ, những ngọn nguồn của cảm hứng nghệ thuật

- Tiếng hát: là lời giục giã, là khúc hát lên đường

 Tiếng hát con tàu: chính là tiếng hát của tâm hồn

tác giả, là lời giục giã với khát vọng ra đi…

- Em hiểu bốn cõu thơ đề từ như thế nào?

b Lời đề từ

+ Tõy Bắc:

- 1 địa danh cụ thể của đất nớc

- Những vùng đất xa xôi, Tổ quốc bao la, cuộc sống rộng lớn của ND trên mọi miền

đất nớc

-> 4 câu khái quát rộng, chứa 2 h.ảnh: TQ và ND

 Khỏt vọng đến với những vựng đất xa xụi của tổ quốc, những vựng đất ấy

đang vẫy gọi - lời vẫy gọi của non sụng đất nước, của nhõn dõn "bốn bề lờn tiếng

hỏt".

- Xỏc định bố cục bài thơ,

khỏi quỏt nội dung cơ bản

của mỗi phần

2 Bố cục tỏc phẩm (3 phỳt)

* Bài thơ cú bố cục theo trỡnh tự diễn biến tõm trạng:

- Hai khổ thơ đầu: là sự trăn trở và lời mời gọi lờn

đường

- Chớn khổ thơ giữa: thể hiện khỏt vọng về với nhõn

dõn, gợi lờn những kỉ niệm khỏng chiến đầy tỡnh nghĩa với nhõn dõn và đất nước

- Bốn khổ cuối: là khỳc hỏt lờn đường sụi nổi.

- Bố cục như trờn thể hiện sự

võn động của tõm trạng chủ

thể trữ tỡnh ntn?

- Giọng điệu, õm hưởng của bài thơ cũng biến đổi theo mạch tõm trạng:

+ Đoạn đầu là lời giục gió với những cõu hỏi hối thỳc ngày càng tăng tiến

+ Đoạn giữa là lời bày tỏ trực tiếp tỡnh cảm và dũng hoài niệm thiết tha, cảm động

+ Đoạn cuối, õm hưởng của khỳc hỏt lờn đường dồn dập, lụi cuốn, bay bổng, lóng mạn kết hợp với giọng trầm lắng trong suy tưởng và tỡnh cảm lắng lại; hỡnh ảnh của đoạn cuối biến hoỏ bất ngờ, liờn tưởng phong phỳ, tỏo bạo

- HS đọc 2 khổ thơ đầu

- Sự trăn trở và lời mời gọi

lờn đường được diễn tả bằng

những hỡnh thức cõu thơ

ntn?

3 Đọc- hiểu tỏc phẩm

a Phần một (hai khổ thơ đầu): sự trăn trở và lời mời gọi lờn đường (4 phỳt)

- Một loạt cõu hỏi:

"Con tàu này lờn TB anh đi chăng?"

"Anh cú nghe giú ngàn đang rỳ gọi Ngoài cửa ụ?

"Tàu gọi anh đi, sao chửa ra đi?".

- Những cõu giói bày:

"Bạn bố đi xa anh giữ trời Hà Nội"

"Tàu đúi những vầng trăng"

"Đất nước mờnh mụng đời anh nhỏ hẹp"

"Chẳng cú thơ đõu (…) trờn kia"

- Hình thức ấy bộc lộ điều gì?

- Nhân vật trữ tình phân thân, tự hỏi mình mà cũng là hỏi người Lời hỏi ấy còn là

lời giục giã: "đi chăng?", "sao chửa ra đi?", " Anh có nghe"…

- Lời giãi bày cũng chính là lời tự trách: "bạn bè đi xa"- đến với những vùng đất xa

lạ của tổ quốc trong đó có Tây Bắc Anh ở lại HN với niềm vui của riêng mình?

"Tàu đói những vành trăng": vành trăng, gợi sựa trong trẻo của cuộc sống êm ả, hp

 Ra đi là có được cuộc sống ấy?!

 Sự giãi bày, trăn trở càng làm cho lời mời chào, giục giã trở nên thôi thúc Những câu hỏi vì thế cứ tăng dần lên nghe da diết, đau đáu một nỗi niềm

Có thể hiểu đây là sự khởi động cho con tàu tâm hồn lăn bánh…

- Em hiểu câu thơ này ("Đất

nước mênh mông đời anh nhỏ

hẹp") như thế nào?

- Sự đối lập; mênh mông/nhỏ hẹp con người càng nhỏ bé hơn nếu chỉ biết sống với niềm vui của riêng mình Hãy hoà mình vào xu thế chung của thời đại, vào niềm vui chung của đất nước mới thấy được cái

lớn lao, cái "mênh mông" của cuộc đời.

- Em có nhận xét gì về lời

mời chào, hối thúc này?

CLV viết bài thơ này khi miền Bắc đã trải qua mấy năm hoà bình, kháng chiến đã trở thành hoài niệm, không thể nào quên Với CLV và lớp nhà thơ tiền chiến thì cuộc KC CP là thời kì diễn ra sự lột xác của họ để đến với KC, nhân dân, đến với con đường nghệ thuật, gắn bó với CM, lời mời gọi giục giã có ý nghĩa sâu sắc Đây là lời gọi bạn, gọi đời, gọi cả chính mình

*Củng cố: Ấn tượng sâu sắc nhất của em về phần mở đầu là gì?

- HS trả lời theo sự cảm nhận điều mình ấn tượng song phải có sức thuyết phục

- HS đọc 9 khổ thơ giữa

- Cảm nhận chung của em về

đoạn thơ này là gì?

b Phần hai (chính khổ thơ giữa - 14 phút) Niềm vui khi được về với nhân dân với những kỉ niệm, đầy tình nghĩa thắm thiết

- Niềm vui ấy được thể hiện ở

những câu thơ nào?

- Tác giả đã sử dụng những

thủ pháp nghệ thuật nào để

khắc hoạ niềm vui? Tác

dụng?

- "Con gặp lại nhân dân như nai về suối cũ …cánh

tay đưa".

- So sánh tu từ tầng bậc

+ Cái so sánh là "con gặp lại nhân dân".

+ Đối tượng so sánh lần lượt :

"nai về suối cũ/cỏ đón giêng hai/chim én gặp mùa/đứa trẻ thơ đói gặp sữa/chiếc nôi ngừng gặp cánh tay đưa"

Niềm vui trào ra trong cảm xúc đến với mọi cảnh vật trong đời sống của tự nhiên và con người Mỗi một đối tượng gợi ra một ý nghĩa

+ "Nai về suối cũ, cỏ đón giêng hai, chim én gặp

mùa" khao khát trở về với cuộc sống quen thuộc,

bộc lộ niềm vui và hạnh phúc

+ "trẻ thơ đói gặp sữa / chiếc nôi ngừng gặp cánh tay

đưa"là trở về với ngọn nguồn thiết yếu của sự

sống, của hp trong nuôi dưỡng, che chở, cưu mang

…

 Về với nhân dân về với cuộc sống quen thuộc, với ngọn nguồn thiết yếu của sự sống, với hp trong nuôi dưỡng, che chở, cưu mang …

- Vậy nhân dân là những ai,

được hiện lên bằng những

con người cụ thể nào?

- Mế, người anh, người em…

- Những con người đó được

khắc hoạ như thế nào?

- Người anh: "chiếc áo nâu suốt một đời vá rách",

"cởi lại cho con"  vất vả, khổ nghèo nhưng đầy

tình nghĩa

- Người em: "rừng thưa em băng rừng rậm em chờ",

"Mười năm tròn chưa mất một phong thư" thông

minh, đầy trách nhiệm trong công việc

- Mế: "năm con đau mế thức một mùa dài"thương

người chiến sĩ như con ruột của mình (tình nghĩa)…

- Em có nhận xét gì về cách

tác giả nói về những con

người đại diện cho nhân

dân?

- Cách xưng hô thân tình, ruột thịt của chủ thể trữ

tình "con nhớ mế", "con nhớ anh con", "con nhớ em

con" Và bằng những chi tiết cụ thể, gợi cảm, t/g

khắc hoạ hình ảnh những con người này với những

hi sinh thầm lặng, lớn lao, với tình thương và sự che chở, đùm bọc trọn vẹn và rộng lớn

- T/g đã dùng một loạt từ ngữ

chỉ thời gian, tác dụng?

- Suốt một đời, đêm cuối cùng, mười năm tròn, một

mùa dài, trọn đời khoảng thời gian gắn bó, biết

ơn dài lâu và những thời khắc thiêng liêng của cuộc đời

- Tình cảm của tác giả đối

với những con người ấy ntn?

Những câu nói về tình nghĩa nhân dân biểu lộ một lòng biết ơn sâu lặng, sư gắn bó chân thành và những xúc động thấm thía của một tấm lòng, một trái tim

- Chuyển: Đoạn thơ được kết

lại bằng những hình ảnh về

tình yêu và người con gái

Tây Bắc Cảm nhận của em

về khổ thơ này?

- GV đọc: "Anh bỗng nhớ

em hoá quê hương"

Bốn câu thơ không chỉ thể hiện nỗi nhớ về một tình yêu, mà còn là suy ngẫm, triết lí về quy luật của tình yêu

Nỗi nhớ trong tình yêu tất yếu như một quy luật của tự nhiên, của sự sống: như cái rét với mùa đông, như cây cánh kiến nở hoa vàng, như chim rừng lông trở biếc khi mùa xuân đến Câu cuối của khổ thơ

khái quát một quy luật: "Tình yêu hương"

- Em hiểu câu thơ này như

thế nào?

Đưa ra một quan niệm về quê hương: chỉ cần có tình yêu với mảnh đất mà ta sống thì mảnh đất đó trở thành quê hương

- Vì sao đoạn thơ nói về kỉ

niệm với Tây Bắc kết lại

bằng câu thơ nói về tình yêu?

- Có thể hiểu rằng: t/y ở đây là sự kết tinh sâu sắc và cao độ của những kỉ niệm và sự gắn bó máu thịt với

TB, cũng là với kháng chiến, đất nước Cũng chính

vì thế mà có câu thơ khái quát về quy luật T/y: "T/y

làm đất lạ hoá quê hương" và h/a cô gái TB cũng

trong công việc và giữa khung cảnh kháng chiến:

"Anh nắm tay êm cuối mùa chiến dịch- Vắt xôi nuôi quân em giấu giữa rừng".

c Phần ba (4 khổ thơ cuối - 7phút)

- HS đọc 4 khổ thơ cuối

- Cảm nhận của em về 4 khổ thơ này?

Là khúc hát lên đường đầy lôi cuốn, sôi nổi, mê say, nhưng cũng tiếp tục phát triển mạch suy tưởng của bài thơ lên một bước nữa

- Tiếng gọi của đất nước, của nhân dân, của đời sống đã thành sự thôi thúc bên

trong, thành lời giục giã của chính lòng mình nên càng không thể chần chừ ("Đất

nước gọi ta hay lòng ta gọi- Tình em đang mong tình mẹ đang chờ)", thành nỗi khát

khao bồn chồn không thể cưỡng được ("Mắt ta thèm mái ngói đỏ trăm ga- Mắt ta

nhớ mặt người tai ta nhớ tiếng",v.v.).

- Nỗi khát khao ấy càng thôi thúc tâm hồn nhà thơ vì đó cũng là về với ngọn nguồn

của hồn thơ, của cảm hứng sáng tạo ("Tây Bắc ơi, người là mẹ của hồn thơ").

- Những tháng năm gian khổ, những hi sinh lớn lao, những đau thương chiến tranh

("Mười năm chiến tranh vàng ta đau trong lửa") nay đã kết tinh thành "Mùa nhân dân giăng lúa chín rì rào" trên "Mặt đất nồng nhựa nóng của cần lao", thành "trái chín đầu xuân", đang mời gọi những tâm hồn thơ, đang vẫy gọi cả những "cơn mơ",

những "mộng tưởng".

- Nét đặc sắc nghệ thuật ở 4 câu thơ này là gì?

- Âm hưởng sôi nổi, lôi cuốn của các câu thơ là hình ảnh phong phú, biến hoá, sáng tạo, chủ yếu là những hình ảnh biểu tượng và ẩn dụ (Hình ảnh con tàu trên đoạn đầu được trở lại thành hình ảnh trung tâm, cùng với những "Mùa nhân dân giăng lúa chín", "vàng ta đau trong lửa", "vầng trăng", "Mặt hồng em trong suối lớn mùa xuân")

- Tạo ra âm hưởng còn có vai trò của biện pháp trùng điệp: láy lại và mở rộng một hình ảnh hay một từ ngữ của câu cuối khổ thơ trên xuống câu đầu của khổ thơ dưới, làm cho các khổ thơliến mạch, dồn dập và trùng điệp.(Mắt ta thèm…- Mắt ta nhớ", Mặt dátnhựa nóng…- nhựa nóng…")

* Củng cố: Tìm và bình luận

những câu thơ có tính khái

quát, triết lí về quy luật tình

- "Khi ta ở chỉ là nơi đất ở/ Khi ta đi đất đã hoá tâm

hồn".

- "Tình yêu làm đât slạ hoá quê hương"

cảm, cụ thể là sự gắn bó của

mỗi người với những mảnh

đất mà họ từng sống, cũng

chính là sự gắn bó với đất

nước, nhân dân

 Những câu thơ cô đúc như những châm ngôn, triết

lí, nhưng không khô khan, nó nói ề quy luật của tình cảm, của trái tim và được cảm nhận bằng trái tim Kết hợp cảm xúc và suy tưởng, nâng xúc cảm, tình cảm lên thành những suy ngẫm triét lí- đó là thành công của đoạn thơ này cũng là ưu điểm của thơ CLV

- Đọc lại phần nội dung bài học

- Một loạt câu hỏi, lời giãi bày bộc lộ rõ nhất tâm trạng gì của tác giả? Có khi nào chúng ta tự vấn không, thường tự vấn trong hoàn cảnh nào?