Tiếng hát con tàu

Giới thiệu chung a Tr ớc CM Khi CLV xuất hiện trên thi đàn với tập Điêu tàn ngời ta coi xự xuất hiện này nh một niềm kinh dị cách nói của Hoài Thanh Sở dĩ nh thế bởi vì CLV đã dựng lên t

Tiếng hát con tàu Chế Lan Viên

I Về tác giả CLV

1 Giới thiệu chung

a) Tr ớc CM

Khi CLV xuất hiện trên thi đàn với tập Điêu tàn ngời ta coi xự xuất hiện này nh một niềm kinh dị (cách nói của Hoài Thanh)

Sở dĩ nh thế bởi vì CLV đã dựng lên trong thơ ông một thế giới của cõi âm với đầy những sọ dừa, xơng máu, yêu ma Chúng ta bắt gặp rất nhiều những câu nh:

Những cảnh ngàn sâu cây là ngọn Muôn ma hời sờ soạng dắt nhau đi

CLV coi việc trở về cõi âm nh là sự phản kháng lại cõi dơng Ông còn có một thái độ phủ nhận thực tại:

"Hãy cho tôi một tinh cầu lạnh giá

Một vì sao trơ trọi cuối trời xa

Để nơi ấy tháng ngày tôi lẩn tránh Những u phiền đau khổ với buồn lo"

Hoặc:

"Trời hỡi trời hôm nay ta chán hết Những sắc màu hình ảnh của trần gian'

Có lẽ bởi vì thế mà cùng với HMT, CLV đã trở thành chủ soái của trờng phái thơ điên

Tuy nói vậy song thơ CLV trớc CM vẫn có yếu tố tích cực Bằng sự phủ nhận thực tại CLV muốn bày tỏ một cách kín đáo lòng yêu nớc của mình Ông tự nhận mình là nhà thơ của giống dân hời mất nớc Và có lẽ cũng vì thế mà ông chọn bút danh họ Chế

b) Sau CM

CLV bế tắc im lặng suốt mời mấy năm trời không viết đợc một câu thơ nào Tuy nhiên chính thời gian đó ông đã làm một cuộc tự đổi thay Và cho đến năm

1958 ông mới sáng tác trở lại với tập ánh sáng và phù sa Từ đó trở đi CLV viết

rất đều Các sáng tác tiêu biểu nhất là các tập Hoa ngày thờng chim báo bão, Hoa trớc lăng ngời

CLV là một nhà thơ thiên về trí tuệ Đọc thơ ông chúng ta luôn luôn gặp những câu có tính chất châm ngôn, triết lý - một thứ châm ngôn độc đáo xác thực, không xa lạ với mọi ngời Có những điều rất thờng cũng đợc CLV viết một cách sắc sảo và mang tính phát hiện:

"Diệt Mỹ là cao cả của tình yêu Cái hầm chông là điều nhân đạo nhất"

Hay là:

"Con dẫu lớn vẫn là con của mẹ

Đi suốt đời lòng mẹ vẫn theo con"

Cái hay trong thơ CLV là có rất nhiều câu nếu đứng tách riêng, nó vẫn có ý nghĩa độc lập thâm thúy của nó

II Về tác phẩm

1 Đi tìm ý nghĩa tiêu đề

Lúc CLV viết bài thơ này, cả nớc đang dấy lên phong trào khai hoang ở miền núi Vì thế sẽ có rất nhiều ngời nghĩ rằng CLV viết bài thơ này theo đơn đặt hàng nhằm cổ vũ cho phong trào đó Nhng vốn là tác giả thiên về trí tuệ CLV không bao giờ bằng lòng với mục đích ấy Ông muốn qua bài thơ này để nói lên những ý tởng, những suy ngẫm hết sức sâu sắc của ông ấy về cuộc sống và NT Tên bài thơ là “Tiếng hát con tàu” và hình tợng chủ đạo là con tàu lên Tây bắc Nhng đến tận lúc CLV viết bài thơ này, thậm chí đến tận bây giờ làm gì có con tàu nào lên Tây bắc Nh thế đã quá rõ ràng là hình tợng con tàu chỉ là hình tợng h cấu

để CLV gửi gấm vào đó cái khát vọng đợc lên đờng Đối với một ngời đã từng bế tắc, đã từng luẩn quẩn trong những triết lí siêu hình thì lên đờng chính là 1 biện

pháp nhằm giúp cho tác phẩm thoát khỏi cái tôi nhỏ hẹp để hòa nhập với cái ta chung của đất nớc

Hình tợng con tầu ngoài ý nghĩa về nhân sinh còn nói trên còn nói rõ những suy ngẫm sâu sắc của CLV về NT Việc lên đờng để thoát khỏi cái tôi cá nhân hòa nhập với cái ta chung còn là con đờng tất yếu để CLV tìm lại cảm hứng NT đã mất

Ông biết rất rõ ngời nghệ sĩ chỉ có đợc sáng tạo NT khi rộng mở tâm hồn mình để

đón nhận những âm vang của cuộc sống ngoài kia Điều này đối với CLV hết sức thấm thía bởi ông đã từng nghĩ về nó tới mời mấy năm trời

Nh vậy có thể thấy rõ hình tợng con tàu trong thơ CLV vừa mang ý nghĩa nhân sinh sâu sắc, vừa mang ý nghĩa nghệ thuật Và nh vậy thì Tiếng hát con tàu

cũng có nghĩa là khúc hát nghệ thuật

2 Bố cục bài thơ:

Bài thơ gồm 15 khổ:

- Hai khổ đầu nhà thơ dùng lối đối thoại (đối thoại với một ngời nào đó, một ngời mà nhà thơ gọi là anh Ngời này cứ ở lì HN chẳng chịu đi đâu) Nhng nếu để ý 1 chút ta sẽ thấy ngay đối thoại chỉ là hình thức bên ngoài còn thực chất

là độc thoại CLV đang say sa nói với chính con ng ời cũ của ông để đợc lên đờng

thanh thản

- Chín khổ thơ tiếp theo CLV nói rõ những nhận thức sâu kín của ông về mảnh đất Tây Bắc nơi ông sẽ đến, về giá trị tinh thần của cuộc kháng chiến đã qua Tiếp đó CLV ôn lại những kỉ niệm về những ngời Tây Bắc tình nghĩa - những ngời đã từng cu mang đùm bọc ông Cuối cùng, nhận thức ấy, tình cảm ấy, kỉ niệm

ấy đã giúp CLV chuyển hóa thành triết lí

- 4 khổ thơ cuối có thể đợc coi là khúc hát lên đờng

3 Tìm hiểu bài thơ:

Bài thơ THCT khi đầu có tên là Con tàu Tây Bắc đợc in trong tập “ánh sáng

và phù sa” Tên của tập thơ có ý nghĩa: ánh sáng của lý tởng của Đảng soi rọi và

và phù sa của cuộc đời bồi đắp

a) Phân tích khổ thơ đề từ.

Tây Bắc ? Có riêng gì Tây Bắc

Khi lòng ta đã hóa những con tàu Khi Tổ Quốc bốn bề lên tiếng hát Tâm hồn ta là Tây Bắc chứ còn đâu

Khác với tất cả các bài thơ khác chỉ có 1 lời đề tặng, hoặc 1 lời đề từ (Đề tặng thì chẳng có gì đáng nói, còn những lời đề từ thờng là sự tóm tắt ý tởng nhà thơ muốn gửi gắm vào bài thơ) ở bài THCT, CLV không phải chỉ viết 1 lời đề từ

mà ông viết hẳn 1 khổ thơ đề từ Khổ thơ này không đợc CLV viết theo logic của cảm xúc mà đợc ông viết theo logic của lập luận theo kiểu giả định, khẳng định:

+ Câu thơ mở đầu chính là một câu giả định Tây Bắc ? Có riêng gì TB

Nếu câu thơ dừng lại ở Tây Bắc ? thì đó có thể là một đang đợc xác định Nhng

khi thêm vế sau “Có riêng gì TB thì r” õ ràng địa danh TB đã trở thành một địa danh giả định Cho nên điều mà CLV muốn muốn khẳng định chính là ở câu “Khi lòng ta đã hoá những con tàu”

Trong câu thơ này chúng ta thấy có sự gặp gỡ giữa ý muốn chủ quan của

“ta” – cái tôi nhà thơ với đòi hỏi khách quan của đất nớc Ta thì khao khát cống hiến tài năng và sức lực của mình (điều kiện chủ quan) còn Tổ Quốc thì đang lên tiếng gọi mọi ngời lên đờng (điều kiện khách quan) Chính lô gíc này đã tạo nên con tàu trong tâm tởng trong lòng ta

Hai câu cuối là lôgíc tình cảm Thứ lô gic đợc tạo nên bởi một quan niệm hết sức mới mẻ về quê hơng Quê hơng theo ông không phải chỉ là nơi sinh ra và lớn lên, mà quan trọng hơn đó còn là nơi cần ta đến, và chính ta cũng tự nguyện

đến đó để cống hiến Và với qua niệm nh vậy thì bất kì một mảnh đất nào trên Tổ Quốc VN này sẽ trở nên quê hơng thứ 2, nơi hóa tâm hồn chúng ta

Chính vì lô gíc này cái kết luận "tâm hồn ta là TB chứ còn đâu" nghe nh đợc rút ra từ một chân lý nào đó Nó giản dị nhng vô cùng bất ngờ Thậm chí bất ngờ ngay cả với chính tác giả

b) Phân tích 2 khổ thơ đầu.

Con tàu này lên Tây Bắc anh đi chăng?

Bạn bè đi xa anh giữ trời Hà Nội Anh có nghe gió ngàn đang rú gọi

Ngoài cửa ô? Tàu đói những vành trăng

Đất nớc mênh mông, đời anh nhỏ hẹp Tàu gọi anh đi sao chửa ra đi?

Chẳng có thơ đâu giữa lòng đóng khép Tâm hồn anh chờ gặp anh trên kia

(Trong thủ thuật sáng tác, nhiều khi để cho việc thể hiện t tởng tình cảm của mình đợc thoải mái tự nhiên, các tác giả thờng chủ động tạo nên một cuộc đối thoại trong tởng tợng mà về thực chất nó chỉ là một cuộc độc thoại trong tâm tởng mà thôi Nhà thơ HC cũng mở đầu bài thơ BKSĐ của mình theo cách ấy: “Em ơi buồn sông Đuống)

Khổ thơ bắt đầu bằng hàng loạt các câu hỏi Câu đầu tiên giống nh sự dò xét thái độ: “Con tàu này lên Tây Bắc anh đi chăng?”

Với câu hỏi nh thế ngời đọc có quyền nghĩ bài thơ bắt đầu bằng một cuộc

đối thoại (Ngời hỏi là ai? Theo suy đoán thì chắc chắn phải là ngời quan tâm tới tác giả hoặc quan tâm tới cuộc vận động khai hoang ở miền núi Và cứ theo suy

đoán nh vậy thì gần suốt hai khổ thơ ngời bạn ấy liên tiếp đa ra những câu hỏi khác nhau để dò xét, để trách móc, thậm chí phê phán)

Tuy nhiên nếu chúng ta hiểu đợc hoàn cảnh của CLV qua lời bộc bạch của

ông lúc đó: “Bài con tàu TB đợc viết ra từ một tâm trạng riêng Hồi ấy tôi yếu, không đi đâu đợc và tự đặt câu hỏi nếu mình không đi đợc thì sao?” chúng ta sẽ thấy đó chỉ là một cuộc độc thoại

4 câu thơ đầu đợc viết rất tự nhiên nên chân thành và tha thiết ở đây tác giả

đã làm một phép so sánh Sự lên đờng của mọi ngời và sự cha lên đờng của nhân vật “anh” – tác giả Sự so sánh này vừa để trình bày vừa để cởi mở bộc bạch một thực tế – một thực tế làm ông nhức nhối tâm can: “Bạn bè đi xa anh giữ trời Hà Nội” Trong thực tế nếu không có lý do chính đáng để ở lại thì sự không lên đờng

đồng nghĩa với sự chạy chốn, sự tránh né gian khổ để hởng thụ Cho nên nếu không phải chính nhà thơ nhìn ra thì câu thơ sẽ là lời phê phán, chỉ trích nặng nề

Đằng này có cảm giác nh tác giả đang say sa với chính mình Câu thơ vì thế vừa là

lời tự bạch, vừa là lời tự phê Mà đã tự phê tức là đã thoát khỏi hoặc có cơ sở để thoát khỏi thực tế Vậy là một câu thơ tự vấn đã thăng hoa thành quyết tâm, thành

ớc mơ của tác giả

Khổ thơ thứ 2 tác giả trực tiếp bàn đến thơ và nguyên lý sáng tác thơ Hình

nh trong thơ VN hiện đại, CLV là ngời mở đầu cho lối thơ này

2 câu đầu nhà thơ làm một phép so sánh - giữa một bên là cuộc sống mênh

mông rộng lớn với một bên là cái tôi nhỏ bé, hạn hẹp Từ so sánh này chúng ta nhìn thấy mâu thuẫn giữa thực tế cuộc sống với hạn chế của bản thân ngời cầm bút (Cuộc sống thì mênh mông rộng lớn, vừa ngồn ngộn sức sống vừa đầy ắp các

sự kiện, trong khi đó thì nhân vật “anh” – cái tôi tác giả lại quanh quẩn với cái tôi nhỏ bé, hạn hẹp) Có cảm giác nh tác giả đang say sa với chính con ngời cũ của mình - cái con ngời đã từng tự giam mình trong cái tôi nhỏ hẹp - Cái con ngời quá nặng nề bởi ảnh hởng cũ mà tới hàng chục năm mới tự mình thoát ra đợc

2 câu tiếp theo tác giả tiếp tục chỉ ra thực trạng sáng tác: “Chẳng có thơ đâu giữa lòng đóng khép – Tâm hồn anh chờ gặp anh trên kia”

Nói gọn lại là “Không có thơ” Vậy là ý thơ đã giúp tác giả khẳng định rằng: Hiện thực đời sống mới là nguồn cảm hứng vô tận cho sáng tác, là đối tợng,

là chất liệu, từ đó làm nên sáng tác văn nghệ Có đứng vững trên mảnh đất đời sống, lấy đó làm điểm tựa, điểm xuất phát, mới mong làm ra đợc cái gì có giá trị

Và điều này không chỉ đợc CLV khẳng định một lần Sau này trong bài

“Ngoảnh lại mời lăm năm” chính CLV đã khái quát lại nguyên lý ấy bằng một khổ thơ nh là tuyên ngôn nghệ thuật của mình:

Hiểu mình và hiểu ngời Hiểu đời và hiểu Đảng Tôi góp phần ánh sáng Tôi làm chủ đời tôi

Mợn hình thức đối thoại nh vậy CLV muốn đoạn tuyệt với con ngời cũ bên trong ông để bằng cách đó có thể nói rõ cái khát vọng đợc lên đờng, để thoát ra khỏi cái tôi cá nhân

c) Phân tích 9 khổ thơ tiếp theo

Nh đã nói ở trên CLV vốn là 1 thi sĩ thiên về trí tuệ bởi thế t duy thơ ông rất chặt chẽ

- Để lên đờng thì điều đầu tiên phải nhớ là nhận thức, CLV đã có những nhận thức rất sâu sắc về mảnh đất TB nơi ông sẽ đến

Trên Tây Bắc! Ôi mời năm Tây Bắc

Xứ thiêng liêng rừng núi đã anh hùng Nơi máu rỏ tâm hồn ta thấm đất Nay dạt dào đã chín trái đầu xuân Đối với ông thì đây là "sứ thiêng liêng rừng núi đã anh hùng" Mảnh đất ấy bây giờ đang hồi sinh Đang có những trái chín đầu tiên, đang rất cần sự có mặt của mọi ngời

CLV còn nhận thức rất sâu sắc về giá trị tinh thần của cuộc kháng chiến đã qua Ông

đã từng chìm ngập trong những bế tắc cho nên cuộc kháng chiến đã qua ấy giống nh một ngọn đuốc mà ánh sáng của nó đủ sức soi rọi cho cả quá khứ hiện tại lẫn tơng lai Và nhờ ánh sáng của ngọn đuốc ấy, CLV sẽ thấy những con đờng ông sẽ phải đi tiếp, đây chính là con đ-ờng trở lại với nhân dân

Ơi kháng chiến! Mời năm nh ngọn lửa Nghìn năm sau còn đủ sức soi đờng Con đã đi nhng con cần vợt nữa Cho con về gặp lại Mẹ yêu thơng

- Sau nhận thức là tình cảm, CLV tỏ ra xúc động thật sự khi ông đã quay trở

về với nhân dân Tây Bắc và để diễn tả những xúc động này, CLV đã đa ra một loạt phép so sánh :

Con gặp lại nhân dân nh nai về suối cũ

Cỏ đón giêng hai, chim én gặp mùa

Nh đứa trẻ thơ đói lòng gặp sữa Chiếc nôi ngừng bỗng gặp cánh tay đa

Có điều đặc biệt là tất cả các phép so sánh này đều thuộc các hiện tợng tự nhiên mà qui luật của tự nhiên bao giờ cũng là những qui luật muôn đời, qui luật bất biến Điều đó cho thấy CLV coi việc mình quay lại với nhân dân cũng nh là một lẽ tự nhiên vậy

ở 3 khổ tiếp theo ( 6, 7, 8 ) CLV ôn lại những kỉ niệm về những ngời Tây Bắc nghĩa tình, những ngời đã từng cu mang đùm bọc ông trong những năm kháng chiến gian khổ Đấy là những anh du kích, những em liên lạc, những bà mế lửa hồng soi tóc bạc:

Con nhớ anh con, ngời anh du kích Chiếc áo nâu anh mặc đêm công đồn Chiếc áo nâu suốt một đời vá rách

Đêm cuối cùng anh gửi lại cho con

Con nhớ em con, thằng em liên lạc Rừng th em băng, rừng rậm em chờ Sáng bản Na, chiều em qua bản Bắc Mời năm tròn! cha mất một phong th

Con nhớ Mế! lửa hồng soi tóc bạc Năm con đau, mế thức một mùa dài Con với mế không phải hòn máu cắt Nhng trọn đời con nhớ mãi ơn nuôi

Sự thật là khi viết bài thơ này CLV cha một lần đặt chân lên Tây Bắc Vin vào đó rất nhiều ngời đã hoài nghi tính chân thực của bài thơ này Tuy nhiên những ngời hoài nghi đã quên một điều rất cơ bản: cái thật của thơ đâu phải là cái thật cụ thể đơn giản mà cái thật của thơ trớc hết phải là cái thật trong cảm xúc của ngời sáng tác Đúng là CLV cha hề gặp những anh hùng du kích, những em liên lạc, những bà mế ở TB Nhng họ đã đi qua đời ông ở những mảnh đất khác và để lại trong ông nỗi nhớ khôn nguôi Tình cảm của ông đối với những ngời này là hoàn toàn có thật, cần gì cứ phải ở TB mới là thật

- Những nhận thức, những tình cảm và cả những kỉ niệm đã giúp CLV chuyển hóa thành chiết lí Tuy nhiên trớc khi chuyển hóa thành t tởng triết lý, hiện thực nh chợt nhòe đi:

Nhớ bản sơng giăng, nhớ đèo mây phủ

Nơi nao qua, lòng lại chẳng yêu thơng?

Khi ta ở chỉ là nơi đất ở Khi ta đi, đất bỗng hóa tâm hồn!

Nếu thật công bằng thì chúng ta phải nói cái nội dung triết lý mà CLV nói

ra ở đây không có gì là mới Nó thuộc vào những quy luật rất thông thờng của đời sống tâm lý con ngời Khi ta sống ở một nơi nào đó thì cái nhịp điệu đều của cuộc sống hàng nagỳ khiến ta cảm thấy những cảnh, những ngời mà ta vẫn gặp vẫn thấy chẳng có gì đặc biệt, chẳng có gì đáng nhớ Vẫn con đờng ngày nào ta vẫn đi học qua Vẫn những gơng mặt vừa quen vừa lạ ta vẫn gặp, vẫn hàng cây ấy Thế nhng chỉ vì một láy do nào đó, ta phải xa cái nơi mà ta sống thì đến lúc ấy, ta mới chợt nhớ lại những cảnh những ngời kia thân thuộc với ta biết nhờng nào Lúc ấy ta mới biết chúng mới hoá tâm hồn trong chúng ta Điều này làm ta chợt nhớ đến bài thơ

“Nhớ con sông quê hơng” của Tế Hanh cho đến khi phải xa miền Nam sống trên

đất Bắc, Tế Hanh mới “nhớ cả những ngời không quen biết) Nh thế có thể nói

điều mà CLV nói ở đây đâu có mới mẻ gì.Nhng cái cách nói của CLV , 1cách nói

có phần hơi cầu kì lại tạo racho ta cái cảm giác điều ông nói ra là 1 phát hiện mới

mẻ Đây là 1 cách nói rất CLV:

Khi ta ở chỉ là nơi đất ở Khi ta đi đất đã hoá tâm hồn

“Đất đã hoá tâm hồn” cái cách nói ấy cũng có phần giống với “khi lòng ta

đã hoá những con tàu”

Cái cụ thể đã biến thành cái trừu tợng và nhờ thế ý nghĩa của nó mang tính phổ quát hơn

Bớc sang khổ thơ thứ 10, mạch có vẻ nh bị gián đoạn Bớc chuyển từ khổ 9 sang khổ 10 có vể đột ngột Đang giọng triết lí bỗng nhiên lại chuyển sang câu chuyện anh nói với em:

Anh bỗng nhớ em nh đông về nhớ rét Tình yêu ta nh cánh kiến hoa vàng Nhng thật ra đây lại không phải tình yêu đôi lứa mà vẫn chỉ làlời của CLV nói với TB Điều làm cho ta hơi ngỡ ngàngchính là ở chỗ CLV gọi TB là em Thế nhng trong văn học nghệ thuật hình tợng các tác giả gọi những gì mà mình yêu quí

là em đâu phải là chuyện hiếm Nhạc sĩ Trần Trung trong một bài hát viết về rừng Cúc Phơng đã chẳng thắm thiết gọi Cúc Phơng là em đó sao Còn nhà thơ Tố Hữu trong bài Ca Xuân 1961 cũng gọi mùa xuân 1961 là em

“Xuân ơi xuân em mới đến dăm năm

Mà cuộc sống đã tng bừng ngày hội.”

Cho nên việc CLV gọi TB là em đâu có gì là lạ Bằng cách gọi ấy CLV muốn bộc lộ tình cảm của mình với TB, ở đây lại một lần nữa chúng ta thấy CLV

sử dụng 1 loạt phép so sánh Vì tất cả những phép so sánh ấy cũng đều thuộc về các hiện tợng tự nhiên Sự gắn bó của ông đối với TB chẳng khác nào cái rét đối với ma đông, chẳng khác nào vẻ đẹp long lanh của những cánh kiến hoa vàng

Nh vậy việc CLV nói về tình yêu cũng chỉ là một cách để ông dẫn đến triết lý; tình yêu làm đất lạ hoá quê hơng Đến đây ta thấy cái điều mà CLV đã nói ở khổ thơ đề từ đã đợc khẳng định Hoá ra quê hơng không chỉ là nơi ta đã sinh ra và lớn lên mà quê hơng còn là bất kì một mảnh đất nào mà ta đã dành tình yêu cho

nó

Với khổ thơ 10 này còn có nhiều cách hiểu khác, trong đó một cách hiểu khá phổ biến cho rằng CLV viết khổ thơ này để diễn tả tình yêu lứa đôi Chẳng hạn tác giả Hà Minh Đức viết: “Nhng khi nói về tình yêu và nỗi nhớ, câu thơ CLV lấp lánh trong sắc màu rực rỡ và xôn xao trong một tâm trạng rung động vừa mơ

hồ vừa thấm thía lan tỏa Đó cũng là bản chất của tình yêu, nh là sự khăng khít giữa Nh… ng nghĩ rộng ra thì tình yêu ở đây không chỉ giới hạn trong tình yêu của anh và em Hay nói đúng hơn tình yêu ở đây cũng là một biểu hiện kết tinh của những tình cảm quê hơng đất nớc, làm sâu nặng thêm những tình cảm ấy.”

Thực ra xét về lôgic của toàn bài thì ngời đọc cũng có quyền nghĩ theo hớng này Bởi vì khổ thơ sau đó tác giả đúng là nói đến chuyện anh – em thật Những chuyện nh “anh nắm tay em” và “vắt xôi em giấu” một Tây Bắc chung chung không thể làm đợc Tất nhiên sự trở lại ý nghĩa khái quát hơng vị của miền quê Tây Bắc lại cho ngời đọc cái quyền đợc nghĩ rằng hình nh tác giả vẫn chỉ muốn nhấn mạnh tình cảm về miền quê Tây Bắc Trong cái chung có cả cái riêng Hay chính xác là nếu cái riêng cha có đợc, cha sâu sắc thì cái chung cũng không có cơ