ÔN THI THPT QUỐC GIA: Bài thơ Việt Bắc của Tố Hữu Câu 1: Cảm nhận của Anh Chị về đoạn thơ sau: Những đường Việt Bắc của ta, Đêm đêm rầm rập như là đất rung.. Sức mạnh vô song của dòng
Trang 1ÔN THI THPT QUỐC GIA: Bài thơ Việt Bắc của Tố Hữu
Câu 1: Cảm nhận của Anh (Chị) về đoạn thơ sau:
Những đường Việt Bắc của ta, Đêm đêm rầm rập như là đất rung
Quân đi điệp điệp trùng trùng, Ánh sao đầu súng bạn cùng mũ nan
Dân công đỏ đuốc từng đoàn, Bước chân nát đá muôn tàn lửa bay
Nghìn đêm thăm thẳm sương dày, Đèn pha bật sáng như ngày mai lên
Tin vui chiến thắng trăm miền, Hòa Bình, Tây Bắc, Điện Biên vui về
Vui từ Đồng Tháp, An Khê, Vui lên Việt Bắc, đèo De, núi Hồng
(Việt Bắc, SGK Ngữ văn 12, tập 1) Gợi ý trả lời:
Mở bài
Giới thiệu khái quát tác giả, tác phẩm, và nội dung vẻ đẹp hùng tráng của Việt Bắc kháng chiến
Trích dẫn đoạn thơ “Những đường… đèo De, núi Hồng”
Thân bài
Vẻ đẹp hùng tráng của Việt Bắc được thể hiện qua:
Không gian Việt Bắc rộng lớn, kì vĩ: “Những đường… của ta”
Sự trưởng thành của cách mạng qua những cuộc hành quân: “Đêm đêm…
đất rung”
Trang 2 Sức mạnh vô song của dòng người ra trận: “Quân đi…mũ nan”
Sức mạnh đoàn kết, ý chí vững vàng gan thép của nhân dân và bộ đội:
“Dân công… lửa bay”
Sự vươn mình trỗi dậy, sức sống tiềm tàng mãnh liệt của một dân tộc anh
hùng: “Nghìn đêm… ngày mai lên”
Những chiến công kì diệu của quân và dân ta tạo lên niềm vui sướng rộn
ràng của triệu triệu trái tim hướng về Tổ quốc: “Tin vui… núi Hồng”
Vẻ đẹp hùng tráng ấy được thể hiện qua giá trị nghệ thuật: giọng thơ rắn rỏi,
gân guốc; nhịp thơ hối hả, gấp gáp; sử dụng ngôn từ đắc địa; sử dụng linh
hoạt các phép tu từ: so sánh, hoán dụ, liệt kê, điệp từ, cường điệu… tạo lên
âm hưởng hùng tráng xuyên suốt cả đoạn
Tâm trạng của nhân vật trữ tình (tác giả): phơi phới niềm vui, sung sướng tự
hào, say sưa hào sảng, căng tràn nhiệt huyết, đầy lí tưởng và hoài bão…
Khái quát nội dung nghệ thuật
Kết bài
Khẳng định lại vẻ đẹp hùng tráng của Việt Bắc trong kháng chiến
HS nhận xét, đánh giá về đoạn trích, nêu cảm xúc của bản thân
Câu 2: Một trong những đặc điểm nổi bật của thơ Tố Hữu là giọng thơ tâm
tình, ngọt ngào và tính dân tộc đậm đà Hãy chứng minh điều đó qua đoạn trích
Việt Bắc (trích “Việt Bắc” của Tố Hữu)
Gợi ý trả lời:
Yêu cầu về kỹ năng:
a Biết cách làm bài văn nghị luận văn học với kỹ năng chính là chứng minh
phân tích
b Bố cục bài làm rõ ràng, chặt chẽ; văn viết trôi chảy, không mắc lỗi diễn đạt…
Yêu cầu về kiến thức:
Trên cơ sở những hiểu biết về Tác gia Tố Hữu và trích đoạn Việt Bắc được
học, học sinh có thể trình bày nhiều cách khác nhau nhưng phải đáp ứng được
các ý chính sau đây:
Trang 3a Giọng thơ tâm tình, ngọt ngào, tha thiết:
Bài thơ Việt Bắc nói chung và trích đoạn được học nói riêng được viết theo
lối đối đáp giao duyên nam nữ, gần với ca dao - dân ca Đó là giọng thơ tha
thiết, mặn nồng của người đi, kẻ ở ( mình - ta; ta - mình)
Âm hưởng trữ tình sâu nặng từ khúc hát dạo đầu đến những lời nhắn gửi,
giãi bày, nỗi nhớ da diết trong toàn đoạn thơ
b Tính dân tộc đậm đà:
Ở phương diện nội dung:
Bức tranh chân thực, đậm đà bản sắc dân tộc về thiên nhiên và con người
Việt Bắc được tái hiện trong tình cảm thiết tha, gắn bó sâu sắc của tác giả
Tác phẩm đã đề cập đến truyền thống ân nghĩa thủy chung
Ở phương diện nghệ thuật:
Thể thơ lục bát được tác giả sử dụng nhuần nhuyễn với những câu thơ lúc
hùng tráng, lúc tha thiết, sâu lắng, nhẹ nhàng
Kết cấu: Cách cấu tứ gần với lối đối đáp giao duyên của nam nữ trong ca
dao - dân ca
Hình ảnh: Nhiều hình ảnh mang đậm tính dân tộc (núi, nguồn…), hình ảnh
mang tính giai cấp được sử dụng một cách tự nhiên và sáng tạo
Ngôn ngữ:
Cặp đại từ nhân xưng “ta” - “mình” và cấu trúc lời hỏi, lời đáp đối ứng được
sử dụng xuyên suốt trong toàn bài thơ gần với hình thức ca dao về tình
cảm lứa đôi
Nhạc điệu: Nhiều từ ngữ được lặp lại nhiều lần (nhớ, ta, mình…) tạo âm
điệu nhịp nhàng, tha thiết, ngọt ngào, sâu lắng nhưng không đơn điệu (lúc
hùng tráng, lúc trang nghiêm)
Chất liệu văn học và văn hóa dân gian được vận dụng phong phú, đa
dạng, đặc biệt là ca dao trữ tình
Trang 4Đánh giá: Việt Bắc là đỉnh cao của thơ Tố Hữu và cũng là một thi phẩm xuất
sắc của văn học Việt Nam thời kỳ kháng chiến chống Pháp Thành công đó,
một phần chính là ở giọng thơ tâm tình ngọt ngào và tính dân tộc đậm đà
Với những đặc điểm trên, Tố Hữu đã thực sự lôi cuốn người đọc đến với tác
phẩm này và đã làm cho tác phẩm có sức sống lâu bền trong lòng nhân dân
Câu 3: Phân tích vẻ đẹp của bức tranh thiên nhiên và con người qua đoạn thơ
sau:
“Ta về, mình có nhớ ta
Ta về , ta nhớ những hoa cùng người
Rừng xanh hoa chuối đỏ tươi Đèo cao nắng ánh dao gài thắt lưng
Ngày xuân mơ nở trắng rừng Nhớ người đan nón chuốt từng sợi giang
Ve kêu rừng phách đổ vàng Nhớ cô em gái hái măng một mình Rừng thu trăng rọi hòa bình Nhớ ai tiếng hát ân tình thủy chung”
(Trích “Việt Bắc”- Tố Hữu - Văn học 12 - tập 1, NXB Giáo dục) Gợi ý trả lời:
Yêu cầu về kỹ năng:
Học sinh biết cách làm bài văn nghị luận về một tác phẩm, đoạn trích thơ Kết
cấu chặt chẽ, bố cục rõ ràng, diễn đạt lưu loát, không mắc lỗi chính tả, dùng từ,
ngữ pháp
Yêu cầu về kiến thức:
Trên cơ sở hiểu biết về nhà thơ Tố Hữu và bài thơ Việt Bắc cũng như cái hay
cái đẹp của đoạn thơ, học sinh có thể trình bày, sắp xếp theo nhiều cách khác
nhau nhưng phải đảm bảo các ý chính sau:
Trang 5Giới thiệu tác giả - tác phẩm - đoạn trích
Nhà thơ đã lựa chọn thật đắt hình ảnh đối xứng: Hoa - Người, tượng trưng
cho vẻ đẹp của thiên nhiên và con người Việt Bắc Hoa là vẻ đẹp tinh túy
nhất của thiên nhiên, kết tinh từ hương sắc đất trời, tương xứng với con
người là hoa của đất
Vẻ đẹp của thiên nhiên: Bức tranh tứ bình- bốn mùa: xuân- hạ - thu - đông
của núi rừng Việt Bắc Đoạn thơ ngập tràn màu sắc
Mùa đông với một màu xanh lặng lẽ, trầm tĩnh của rừng già Cái màu xanh
ngằn ngặt đầy sức sống ngay giữa mùa đông tháng giá Trên cái nền xanh
ấy nở bừng bông hoa chuối đỏ tươi, thắp sáng cả cánh rừng đại ngàn làm
ấm cả không gian, ấm cả lòng người
Màu xanh trầm tĩnh của rừng già chuyển sang màu trắng tinh khôi của
rừng hoa mơ khi mùa xuân đến Trắng cả không gian “trắng rừng”, trắng cả
thời gian “ngày xuân” Màu trắng tinh khôi tạo nên vẻ đẹp dịu dàng, tinh
khiết trong ngày xuân
Bức tranh mùa hè với màu vàng của rừng phách và rộn rã tiếng ve kêu
Tiếng ve - ấn tượng của thính giác đã đem lại ấn tượng thị giác “rừng
phách đổ vàng Sự chuyển mùa được biểu hiện qua sự chuyển màu trên
thảo mộc cỏ cây
Khép lại bộ tranh tứ bình là cảnh đêm thu huyền ảo với ánh trăng soi cùng
với khúc hát ngợi ca hòa bình
Vẻ đẹp của con người: Đan xen giữa vẻ đẹp của thiên nhiên là vẻ đẹp của
con người trong lao động và sinh hoạt Đó là những con người cần cù, chịu
thương, chịu khó, ân tình và rất mực thủy chung Sự đan xen ấy tạo nên sự
hài hòa, quấn quýt giữa thiên nhiên và con người
Âm hưởng chung của đoạn thơ là nỗi nhớ nhung tha thiết Nhịp thơ lục bát
nhịp nhàng, uyển chuyển, bâng khuâng, êm đềm như khúc hát ru Mười câu
thơ giàu tính tạo hình, giàu âm hưởng, cấu trúc hài hòa, cân đối
Đoạn thơ ca ngợi vẻ đẹp của thiên nhiên và con người Việt Bắc Qua đó thể
hiện tấm lòng, tình cảm của người cán bộ kháng chiến đối với vùng đất Việt
Bắc nghĩa tình
Trang 6Câu 4: Phân tích đoạn thơ sau trong bài Việt Bắc của Tố Hữu:
“Ta về, mình có nhớ ta
Ta về , ta nhớ những hoa cùng người
Rừng xanh hoa chuối đỏ tươi Đèo cao nắng ánh dao gài thắt lưng
Ngày xuân mơ nở trắng rừng Nhớ người đan nón chuốt từng sợi giang
Ve kêu rừng phách đổ vàng Nhớ cô em gái hái măng một mình Rừng thu trăng rọi hòa bình Nhớ ai tiếng hát ân tình thủy chung”
(Trích “Việt Bắc”- Tố Hữu - Văn học 12 - tập 1, NXB Giáo dục) Gợi ý trả lời:
Kể về những thành tựu xuất sắc của văn học Việt Nam thời kì kháng chiến
chống Pháp xâm lược, có lẽ chúng ta không thể nào không nhắc đến Việt Bắc của
Tố Hữu Đây là một bài thơ mang đậm màu sắc dân tộc, tiêu biểu cho phong cách
thơ Tố Hữu Thông qua đó, thế hiện niềm nhớ thương tha thiết và tình cảm sắt son,
đằm thắm cùa nhân dân Việt Bắc với cách mạng, với Đảng, với Bác Hồ, đồng thời
cũng thể hiện tình cảm của người cán bộ kháng chiến với thiên nhiên, núi rừng và
con người Việt Bắc
Đoạn thơ gồm năm câu lục bát nhắc lại những cảnh thân thiết và tươi đẹp nhất
về cánh và người Việt Bắc trong hồi ức cùa người cán bộ cách mạng miền xuôi, ở
đây chính là nhà thơ
Ta về mình có nhớ ta
Ta về ta nhớ những hoa cùng người
Đây là hai câu thơ mở đầu nhưng nó mang cảm xúc chung cho toàn đoạn “Ta” là
người ra đi mà cũng là chính tác giả Ở đây đoạn thơ kết cấu theo lối đối đáp thông
thường trong dân ca truyền thống Do đó, đây chính là lời hỏi ngọt ngào của người
ra đi với người ở lại dề liên tưởng dây là một thiếu nữ địa phương Và câu hỏi tu từ
này là cái cớ bày tó tình yêu của một chàng trai miền đồng bằng với cô gái miền cao
Trang 7“Hoa và người” thực là nỗi nhớ về thiên nhiên và con người Việt Bắc Ở đây, thiên
nhiên hòa điệu với con người, giữa chúng ngoài mối quan hệ tương hỗ còn có mối
tương sinh lẫn nhau Việt Bắc sinh ra con người và con người làm nồng ấm quê
hương Việt Bắc
Tiếp theo, tám dòng lục bát còn lại như là một bức tranh tứ bình về thiên nhiên và
con người nơi đây Với bốn dòng lục, nhà thơ đã miêu tả phong cảnh núi rừng qua
bốn mùa, mỗi mùa là một bức tranh thiên nhiên có nét đẹp riêng biệt Qua đây, ta
thấy chỉ riêng đoạn thơ này đã thấm đậm tính chất dân gian
Đầu tiên là bức tranh tả cảnh và khơi gợi cho chúng ta tình cảm mến thương của
mùa đông Việt Bắc Tại sao Lại là mùa đông? Vì đây là hồi ức của tác giả trong giờ
phút chia tay Chúng ta còn nhớ, vào một đêm mùa đông 1946, Hồ Chí Minh đã kêu
gọi toàn dân kháng chiến Đặc biệt ở Hà Nội, những người lính cảm tử sau hai tháng
giam chân địch trong thành phố đã bí mật vượt sông Hồng đế lên căn cứ cách mạng
Việt Bắc Sự kiện này, đến tận bây giờ vẫn sống mãi bởi một khúc hát quen thuộc:
Đêm cái đêm rét quá chân cầu
Anh, anh đã hẹn ngày mai trở lại
Sông, sông Hồng bên bờ hát mãi
Tỏ niềm tin khúc khải hoàn ca
Lưu Trọng Lư trong “Một mùa đông” đã từng viết:
Đôi mắt em lặng buồn,
Nhìn tôi mà không nói
Tình đôi ta vời vợi,
Có nói cũng vô cùng
Trời hết một mùa đông
Không một lần đã nói
Thế mà, ở chốn núi rừng heo hút này đột ngột bừng lên màu đỏ tươi của hoa chuối
rừng như những bó đuốc thắp lên sáng rực Vẻ đẹp nên thơ và rực rỡ của Việt Bắc
vào mùa đông gợi cho người đọc những rung động sâu xa Thông qua bức tranh, ta
thấy dù mùa đông lạnh giá nhưng sự sống núi rừng vẫn cứ như tuôn trào, cảm giác
đem đến cho lòng người sự ấm áp lại Thiên nhiên đáng yêu như thế, còn con người
thì sao? Ta xét tiếp câu hát:
Trang 8Đèo cao nắng ánh dao gài thắt lưng
Thời gian được xác định bởi yếu tố “ngày xuân” Chính ấn tượng thời gian này tạo
sự vận động, sinh sôi nảy nở Không gian ở đây như là cổ tích Mới vừa rồi màu
xanh bạt ngàn điểm hoa chuối đỏ, bây giờ nở bung ra những rừng mơ trắng muốt
thoảng hương thơm Cái màu trắng dìu dịu tinh khiết ấy phủ lên cả cánh rừng, gợi
lên trong lòng ta một cảm giác thơ mộng bâng khuâng Ngoài ra màu trắng của hoa
mơ gợi cho người ta cái thanh thoát hơn, đem lại cho lòng người sự thanh thản,
thảnh thơi Câu thơ làm cho ta thấy dường như màu xanh đã bị lấn lướt Mùa xuân ớ
đây không tưng bừng như mùa xuân của Xuân Diệu mà nó đến một cách lặng lẽ, âm
thầm nhưng không kém niềm vui
Nhớ người đan nón chuốt từng sợi giang
Mùa xuân miêu tả trong câu thơ rất đặc trưng cho mùa xuân Việt Bắc Sợi giang
là sản phẩm của Việt Bắc Do vậy, người lao động đó là người Việt Bắc chứ không
phải là người miền xuôi Nhìn thấy được từng sợi giang, tức là con người được nhìn
ở tầm gần
Thế rồi, khoảnh khắc của mùa xuân cũng qua mau, qua mau, con người tiếp tục
sống cuộc sống của họ
Ve kêu rừng phách đổ vàng Nhớ cô em gái hái măng một mình
Bức tranh gợi sự chú ý cho người đọc bằng thị giác, lẫn thính giác Đầu tiên, cái độc
đáo ở đây chính là âm thanh, âm thanh mùa hạ, tiếng “ve kêu” Câu thơ tạo ra hình
ảnh nhân hóa Con ve là loài vật, vậy mà nó biết kêu, biết gọi, nó xui khiến rừng
phách “đổ vàng'’ Chúng ta nên dành một ít thời gian để tìm hiểu cái rừng phách kì lạ
này Phách là một loài cây thân gỗ ở rừng Việt Bắc, nở hoa vàng vào đầu mùa hạ
Tiếng ve kêu râm ran đây đó báo hiệu mùa hạ, nhưng lúc này đã là cuối hạ Lá cây
bắt đầu chuyến sang màu vàng, cả rừng phách thay áo mới, chiếc áo vàng óng ánh
dưới ánh nắng mặt trời Cảnh thiên nhiên đẹp và rực rỡ thêm lại càng lãng mạn hơn,
vì trong cánh rừng bạt ngàn ấy có thêm bóng dáng của một sơn nữ “hái măng một
mình” Đọc tới đây khiến ta liên tưởng đến một hình ảnh tương tự trong thơ Nguyễn
Bính, nhà thơ của đồng quê trong phong trào Thơ mới
Thơ thần đường chiều một khách thơ
Trang 9Say nhìn ra rặng núi xanh lơ
Khí trời lặng lẽ và trong trẻo
Thấp thoáng rừng mơ cô hái mơ
Đây là khố thơ thứ nhất trong bài thơ Cô hái mơ Ta thấy có sự giống nhau rất ngẫu
nhiên: cũng là rừng núi và cô gái đang lăm việc Chỉ có điều ớ đây là “hái mơ” chứ
không phái “hái măng”
Từ “hái” ở đây dường như không thể thay thế bàng một động từ khác như bẻ, đốn
vì chỉ có nó mới phù hợp với nét dịu dàng, uyển chuyến, mềm mại của cỏ gái mà
thôi Ta hãy thử tưởng tượng bức tranh mùa hạ như thế này đẹp biết bao!
Cảnh thiên nhiên tuyệt mĩ như thế lại khảm chạm thêm vào hình ảnh một người
thiếu nữ nhẹ nhàng làm việc Quả thật bức tranh vừa đẹp vừa có hồn Rõ ràng, thiên
nhiên và con người đã hòa quyện vào nhau, tô điểm cho nhau
Cuối cùng đoạn thơ kết thúc bằng hình ảnh mùa thu cũng không kém phần đẹp
đẽ:
Rừng thu trăng rọi hòa bình Nhớ ai tiếng hát ân tình thủy chung Câu thơ đã xác định rõ, đây là mùa thu Thiên nhiên mùa thu được miêu tả bằng ánh
trăng Việc sử dụng hình ảnh trăng thật ra cũng không có gì độc đáo và mới mẻ Tuy
nhiên, đặt vào hoàn cảnh Việt Bắc lúc bấy giờ, ta thấy được niềm mơ ước hòa bình
của người cán bộ cũng như toàn dân Việt Bắc Tất cả đều nói lên niềm tin tưởng
chiến thắng sẽ đến với cách mạng, với đất nước Câu thơ thiếu cụ thể nên con
người ở đây cũng thiếu cụ thể Từ “ai” nhòa đi để tạo nền cho cả đoạn và cũng nhằm
trả lời cho câu hỏi đầu tiên: “Mình về có nhớ ta chăng?” Tuy hỏi thế nhưng trong
lòng họ vẫn biết rằng con người ấy vẫn thủy chung, son sắt Đây là lời đồng vọng
trong tâm hồn của cả người đi và người ở lại
Qua đây ta thấy bao trùm cả đoạn thơ là tình cảm nhớ thương tha thiết tiếp tục âm
hưởng chung của nghệ thuật ca dao Câu thơ lục bát nhịp nhàng, uyển chuyển, ý nọ
gợi ý kia cứ trào lên dào dạt trong lòng người ra đi và người ở lại Đặc biệt là qua
cách xưng hô “mình” với “ta” Ở đây điệp từ “nhớ” dùng để xoáy sâu vào cảm hứng
chủ đạo là hồi ức Bên cạnh đó, nhạc điệu dịu dàng trầm bổng khiến cả đoạn thơ
mang âm hưởng bâng khuâng, êm êm như một khúc hát ru - khúc hát ru kỉ niệm Có
lẽ khúc hát ru này không của ai khác mà là của “ta” và cho người nhận là “mình” Cả
Trang 10“ta” và “mình” đều cùng chung nỗi nhớ, cùng chung “tiếng hát ân tình” và ân tình sâu
nặng ấy mãi còn lưu luyến vấn vương trong những tâm hồn chung thủy
Có thể nói đây là đoạn thơ hay và có giá trị nhất trong bài Việt Bắc Cảnh hiên
nhiên và con người trong đoạn thơ được miêu tả hết sức tuyệt vời và tươi đẹp tràn
ngập sức sống Và với giọng thơ ngọt ngào, tâm tình khiến đoạn thơ như một bản
tình ca về lòng chung thủy, sắt son của người cách mạng đối với nhân
dân, quê hương Việt Bắc
Câu 5: Việt Bắc là một trong những bài thơ đậm đà tính dân tộc được thể hiện
trong nghệ thuật thơ Tố Hữu Hãy làm rõ điều đó
Gợi ý trả lời:
"Từ cuộc sống hiện đại, thơ anh ngày càng bắt nguồn trở lại vào hồn thơ cổ
điển của dân tộc” - Nguyễn Đình Thi đã nhận xét như thế về thơ Tố Hữu Đọc thơ Tố
Hữu, ta thấy nhận xét của Nguyễn Đình Thi thật đúng và cảm nhận được tính dân
tộc đậm đà, thấy phảng phất trong "hồn thơ" của một thời quá khứ Việt Bắc là một
trong số rất nhiều bài thơ mang nét “cổ điển” như thế Đọc Việt Bắc ta cảm nhận
được sức mạnh của bản sắc dân tộc ấy
Tính dân tộc trong thơ Tố Hữu, trước tiên thể hiện ở hình thức Có lẽ Việt Bắc là bài
thơ lục bát hay nhất của Tố Hữu, trong đó âm điệu lục bát đã nhuần nhuyễn, tinh
diệu, đến mức mẫu mực:
- “Mình về rừng núi nhớ ai Trám bùi để rụng, măng mai để già Mình đi có nhớ những nhà Hắt hiu lau xám đậm đà lòng son.”
hay
- “Nhớ sao tiếng mõ rừng chiều Chày đêm nện cối đều đều suối xa.”
hay
“Nhớ gì như nhớ người yêu Trăng lên đầu núi nắng chiều lưng nương.”