Tiếng hát con tàu

Mục tiêu bài học : Kiến thức : Giúp học sinh cảm nhận đưọc khát vọngvà niềm hân hoan trong tâm hồn nhà thơ khi trở về với nhân dân , đất nước , kỷ niệm sâu nặng nghĩa tùnh trong cuộc khá

Trang 1

Tuần Tiết :

Phân môn :

Ngày soạn :

Ngày dạy:

A Mục tiêu bài học :

Kiến thức : Giúp học sinh cảm nhận đưọc khát vọngvà niềm hân hoan trong tâm

hồn nhà thơ khi trở về với nhân dân , đất nước , kỷ niệm sâu nặng nghĩa tùnh trong cuộc kháng chiến chống Pháp của nhà thơ cũng chính là tìm thấy ngọn nguồn nuôi dưỡng cho sự sáng tạo nghệ thuật , cho hồn thơ mình

-Thấy được những nét đặc sắc nghệ thuật sáng tạo bài thơ : hình ảnh liên tưởng phong phú bất ngờ , cảm xúc gắn với suy tưởng , triết lý

B Trọng tâm và phương pháp :

1.Trọng tâm : Khát vọng trở về với nhân dân , dất nước , nghệ thuật bài thơ

2.Phương pháp : Nêu vấn đề , trả lời câu hỏi , thảo luận , diễn giảng

C Chuẩn bị :

1 Công việc chính :

* Giáo viên : Sách giáo khoa , sách giáo viên , bài soạn

* Học sinh : Đọc văn bản soạn bài , chuẩn bị bài tập nâng cao

2 Nội dung tích hợp : Làm văn , tiếng Việt

D.Tiến hành :

I.Ổn định lớp:

II.Kiểm tra bài cũ : ?

III.Bài mới : Giáo viên giới thiệu bài mới

Hoạt động 1:Tìm hiểu chung về

tác giả , hoàn cảnh sáng tác

Học sinh đọc tiểu dẫn

Trình bày vài nét về tác giả Chế

Lan Viên ?

HS trả lời

HS nhận xét

GV bổ sung chốt lại ýchính

Hoàn cảnh sáng tác của bài thơ

góp phần làm nổi bật nội dung

bài thơ ?

HS trả lời

HS nhận xét

I Tìm hiểu chung :

1 Tác giả : Chế lan Viên ( 1920 - 1989 ), tên thật là Phan Ngọc Hoan , Quảng Trị

- Làm thơ sớm khi còn là học sinh trường Quy Nhơn

- Sau cách mạng tiếp tục sáng tác

- Nhà thơ lớn của nền văn học hiện đại

- Con đường thơ có những sáng tạo , tìm tòi , trăn trở

- Đời thơ của ông di qua nhiều chặng đường mà chặng nào cũng có những tác phẩm đặc sắc gây chú ý của công chúng văn học

- Thơ mang tính triết lý sâu sắc

2 Tác phẩm : Điêu tàn , Hoa ngày thường chim báo bão

3 Hoàn cảnh sáng tác : Trích trong tập Aùnh sáng và phù sa,1958- 1960 , đánh dấu bước trưởng thành thơ ca Chế Lan Viên trong cuộc hành trình thơ ca cách mạng

TIẾNG HÁT CON TÀU

Chế Lan Viên

Trang 2

Hoạt động 2: Đọc hiểu văn bản

Học sinh đọc bài thơ

Giáo viên nhận xét

GV cho HS tìm hiểu từ khó SGK

Phát biểu chủ đề bài thơ ?

HS trả lời

HS nhận xét

Bài thơ có bố cục ba phần Hãy

chỉ rõ từng phần và khái quát nội

dung của mỗi phần Bố cục như

thế đã thể hiện sự vận động tâm

trạng chủ thể trữ tình như

thế nào ?

HS trả lời

HS nhận xét

Trọng tâm

Em hiểu như thế nào về ý nghĩa

biểu tượng của hình tượng con tàu

và địa danh Tây Bác trong bài thơ

?Giải thích nhan đề bài thơ và

bốn câu đề từ?

GV cho HS thảo luận

Cử người trình bày

HS nhận xét

Phân tích nghệ thuật hai khổ thơ

đầu có tác dụng làm nổi bật tâm

trạng gì của nhà thơ?

HS trả lời

HS nhận xét

- 1958 - 1960 , phong trào vận động nhân dân đi xây dựng vùng kinh tế mới Tây Bắc , văn nghệ sĩ đi theo

- Những năm tháng Chế lan Viên vượt lên đau thương bệnh tật , bi kịch gia đình tìm lại chỗ đứng trong cuộc đời

-Thể hiện lòng biết ơn , hạnh phúc gắn bó với Đảng , nhân dân , đất nứớc

II Đọc hiểu văn bản :

1 Đọc , tìm hiểu từ khó:

2 Chủ đề:

Niềm vui sướng , hạnh phúc khi xây dựng Tây Bắc , lòng biết ơn gắn bó với con người cuộc đời ,nhân dân , khát vọng trở về nhân dân

3.Bố cục và mạch cảm xúc bài thơ :

- Bố cục theo diễn biến tâm trạng : + Hai khổ đầu là sự trăn trở mời gọi lên đường + Chín khổ giữa : thể hiện khát vọng về với nhân dân , gợi lên những kỷ niệm kháng chiến đầy tình nghĩa

+ Bốn khổ cuối là khúc hát lên đường

- Cảm xúc : giọng điệu , âm hưởng của bài thơ biến đổi theo mạch tam trạng : đoạn đầu là lời giục giã với những câu hỏi hối thúc ngày càng tăng tiến

Đạon giữa là lời bày tỏ trực tiếp tình cảm và dòng hoài niệm thiết tha , hồi tưởng là những đúc kết chiêm nghiệm trong gọing trầm lắng Đoạn cuối , âm hưởng dồn dập , lôi cuốn ,bay bổng lãng mạn kết hợp suy tưởng , trầm lắng có nhiều biến hoá bất ngờ , liên tưởng phong phú , táo bạo

4 Tìm hiểu văn bản : a Hình ảnh mang tính chất biểu tượng :

* Bốn câu đề tựa : “ Tây Bắc ….”

- Con tàu : + Khát vọng ra đi đến những miền đất xa xôi của đất nước , đến với nhân dân , ước mơ

+ Ngọn nguồn cảm hứng nghệ thuật

- Tây Bắc :+ Vùng đất xa xôi , cụ thể của đất nước + Lời giục giã , mời gọi lên Tây Bắc + Lời kêu gọi trở về chính lòng mình -> Đề từ chung cho chùm thơ

b Sự trăn trở mời gọi lên đường : hai khổ đầu

- Một loạt câu hỏi tu từ + giọng đệu thơ sôi nổi

- Cách phân đôi chủ thể -> lời giục giã mời gọi lên đường đến với nhân đất nước, chính là mơ ước , là ngọn nguồn cảm hứng nghệ thuật

Trang 3

Trọng tâm

Kỷ niệm về Tây Bắc từ câu 9-16

được nhà thơ diễn tả qua hình ảnh

nghệ thuật nào? Nêu nhận xét

của em ?

HS trả lời

HS nhận xét

Tác giả đã diễn tả niềm hạnh

phúc được trở về với nhân dân

bằng một loạt hình ảnh so sánh từ

câu 17-20 , Phân tích ý nghĩa so

sánh và ý nghĩa cuả những hình

ảnh ấy?

HS nhận xét

Trọng tâm

Kỷ niệm về nhân dân trong kháng

chiến được tái hiện qua những

hình ảnh cụ thể nào ?Sự gắn bó

và lòng biết ơn sâu sắc với nhân

dân được thể hiện ra sao ?Nhận

xét về bút pháp sáng tạo hình ảnh

nhân dân của tác giả?

HS nhận xét

c Hoài niệm thiết tha và khát khao trở về với nhân dân Tây Bắc , đất nước :

c 1.Kỷ niệm về Tây Bắc :

- Dấu chấm cảm + hô ngữ

- Hình ảnh khái quát : ơi kháng chiến

- Hình ảnh gợi tả : máu rỏ , trái chín ( ẩn dụ )

- Lối xưng hô thân tình : con , gọi Tây Bắc là Mẹ -> Lòng biết ơn sâu nặng của tác giả

-> Tây Bắc vùng đất kháng chiến anh hùng -> tình cảm yêu thương , gắn bó với Tây Bắc

-> Tây Bắc hào hùng , nghĩa tình

- So sánh độc đáo , gợi cảm : nai về suối , cỏ đón giêng hai , chim én gặp mùa , trẻ thơ đói lòng gặp sữa , chiếc nôi ngừng cánh tay đưa -> Gần gũi , thân thuộc -> khơi sâu , mở rộng qua những hình ảnh dung dị từ cuộc sống tự nhiên con người

-> Niềm vui , khao khát hạnh phúc được trở về với nhân dân , về với những gì thân thuộc , gần gũi nhất của lòng mình về với niềm vui và hạnh phúc từng khao khát chờ mong “ Con gặp ….mùa”

-> Về với ngọn nguồn thiết yếu của sự sống , của hạnh phúc trong sự nuôi dưỡng , che chở cưu mang “ Như đứa … đưa”

c 2 Kỷ niệm nghĩ a tình đằm thắm

- Xưng hô thân tình ruột thịt : con , anh con

- Chi tiết cụ thể gợi cảm + điệp ngữ : chiếc áo nâu , điệp từ nhớ

- Từ ngữ chỉ thời gian : suốt một đời , đêm cuối cùng -> thời gian

-> Cuộc đời đạm bạc , bình dị , hy sinh thầm lặng cuả người anh , phat huy truyền thống tốt đẹp của dân tộc trong đấu tranh -> gợi xúc động sâu xa

- Xưng hô thân tình ruột thịt : con, em con

- Điệp từ : rừng , em + câu cảm : mười năm tròn

- Hình thực : em băng , em chờ , sáng chiều -> Hình ảnh ngưòi em nhanh nhẹn , luôn hoàn thành nhiệm vụ -> lòng yêu thương trìu mến

- Câu cảm : con nhớ mế

- Xưng hô thân tình , ruột thịt : con mế

- Từ ngữ gợi cảm “ một mùa dài , trọn đời -> thời gian

- Hình ảnh cô đúc : con nhớ …dài -> Hình ảnh người mế đầy tình yêu thương , che chở sâu

Trang 4

Cảm nhận của em về sự sáng tạo

trong cách so sánh của nhà thơ ở

các câu thơ: “Anh bỗng …hương ?

Vì sao tác giả lại xen vào những

câu thơ về tình yêu ?

HS nhận xét

Nhận xét về sự biến đổi nhịp điệu

và hình ảnh ở bốn khổ thơ cuối?

HS trả lời

HS nhận xét

nặng lớn lao -> yêu thương , xúc động biết ơn

=> Con người tiêu biểu , hy sinh cho nghĩa tình đằm thắm , thắm thiết nhân dân một cách thầm lặng , lớn lao với tình thương , sự che chở , đùm bọc trọn vẹn rộng lớn -> lòng biết

ơn sâu nặng , sự gắn bó chân thành xúc động thấm thiá của nhà thơ qua những năm tháng trải nghiệm cuộc đời mìnhcủ một tấm lòng , một trái tim

* “ Nhớ bản …hồn “

- Điệp từ nhớ +hình ảnh đẹp chân thực, gợi cảm, tả thực : sương giăng ,mây phủ - > Nhớ bản làng , kỷ niệm gần gũi thân thương

- Câu thơ mang tính chất triết lý “ Khi ta …hồn ”

- Câu hỏi tu từ : nơi nào …thương

- Điệp từ khi -> nhấn mạnh -> Quy luật tình cảm trái tim , cảm nhận bằng chính trái tim tâm hồn đối với mảnh đất yêu thương che chở ta -> trở thành một mảnh tâm hồn

- So sánh đẹp mới lạ lung linh sắc màu “Anh nhớ em như đông về nhớ rét …hoa vàng “ – cánh kiến làoi cây thân gỗ là cây chủ cho loài kiến ký sinh , vào mùa xuân nở hoa vàng lộng lẫy , cách hiểu khác : tổ cánh kiến do loài côn trùng này tiết ra ,có màu đỏ , khi tổ cánh kiến nổi các chấm hoa vàng là có thể thu hoạch được -> tính chất tất yếu như một quy luật của tự nhiên , của sự sống ; như cái rèt mùa đông , như cánh kiến nở hoa vàng , như chim rừng lông trở biếc khi mùa xuân đến -> khái quát thành một quy luật : tình yêu làm đất lạ hoá quê hương -> kết thúc đoạn thơ nói về tình yêu – là sự gắn bó máu thịt với Tây Bắc , với kháng chiến , đất nước

- Tả thực : vắt xôi nuôi quân ,Bữa xôi tỏa mùi hương , đất Tây Bắc không có lịch -> kỷ niệm về tình yêu và hình ảnh người con gái Tây Bác nuôi quân -> nỗi nhớ dịu dàng cô gái nuôi quân , chân thành sâu sắc

- Câu thơ mang tính chất triết lý + điệp từ khi + câu thơ hàm ý khẳng định “ Tình yêu hương “ -> suy ngẫm khái quát

=> Thành công của đoạn thơ : cảm xúc + suy tưởng , tình cảm -> suy ngẫm triết lý cuộc sống

d Khúc hát lên đường : bốn khổ cuối

- Hình ảnh kỳ ảo + ẩn dụ + biểu tượng + tàu vỗ cánh

- Câu hỏi tu từ : Đất …gọi

- Đệp từ + giọng điệu thơ sôi nổi + hình ảnh trùng điệp -> Tiếng gọi nhân dân , đất nước thôi thúc bên trong -> nỗi khát khao , bồn chồn chính lòng mìnhkhông thể cưỡng được

- Nhân hóa : mùa nhân dân + hình ảnh : cơn mơ , mộng tưởng , rẽ người , vịn tay + điệp liên hoàn

Trang 5

Hoạt động 3: Củng cố và luyện

tập

GV và HS chốt lại ý chính bài

học về nghệ thuật và nội dung

* Bài tập nâng cao :

Nghệ thuật sáng tạo hình ảnh của

Chế Lan Viên trong bài thơ Tiếng

hát con tàu

HS nhận xét

-> Năm tháng gian khổ hy sinh trong chiến tranh -> Kết tinh kết qủa tốt đẹp -> ngọn nguồn cảm hứng của hồn thơ

- Khổ thơ liền mạch ,trùng điệp

- Aâm hưởng sôi nổi , lôi cuốn của các câu thơ

- Hình ảnh biểu tượng :mặt hồng em , con tàu

- Ẩn dụ: vàng ta -> Khát khao mời gọi tâm hồn nhà thơ cảm hứng sáng tạo III Kết luận :

Bài thơ Tiếng hát con tàu là bài thơ giàu chất suy tưởng , cảm xúc , triết lý , sáng tạo hình ảnh , so sánh độc đáo , sức liên tưởng mạnh -> khát vọng hướng tới nhân dân , đất nước là nguồn động viên , cổ vũ nhân dân trong những năm xây dựng đất nước

* Bài tập nâng cao :

- Các thủ pháp sáng tạo theo bút pháp tả thực ( bản sương giăng đèo mây phủ, lửa hồng soi tóc bạc, chim rừng lông trở biếc, Vắt xôi nuôi quân em giấu giữa rừng,…), có khi cụ thể đến chi tiết (Chiếc áo nâu suốt một đời vá rách( Nhưng phong phú hơn là loại hình ảnh – biểu tượng, hình ảnh ẩn dụ tượng trưng (con tàu, vàng trăng, trái đầu xuân, vàng ta đau trong lửa, Mặt hồng em trong suối lớn mùa xuân,…) Có thể nói câu thơ của Chế Lan Viên được cấu tạo bằng hình ảnh, thường là xâu chuỗi, liên kết thành chùm, hoặc tầng tầng lớp lớp Tác giả sử dụng nhiều biện pháp xây dựng hình ảnh So sánh được dùng phổ biến nhưng cũng rất đa dạng (khổ 5 và khổ 10), cùng với ẩn dụ được dùng rộng rãi Sức tưởng tượng rất mạnh mẽ và nhiều khi bất ngờ tạo ra những

so sánh mới lạ, những hình ảnh gợi tưởng phong phú của người đọc (“ Anh bỗng … hoa vàng” ; “Ai bảo … mộng tưởng” ; “Mỗi đêm … vầng trăng” )

Các biện pháp tu từ đặc biệt là cách chuyển nghĩa được dùng rộng rãi cùng với hình ảnh phong phú, làm cho bài thơ có vẻ đẹp tinh tế có lúc rực rỡ và một chút cầu kì ( thơ ông như người phụ nữ đẹp, ưa trang sức, biết cách trang điểm) Cũng có khi có những chỗ sáo mòn (nhụa nóng của cần lao, trái chín đầu xuân, suối lớn mùa xuân ) nhìn chung bài thơ vẫn gây được ấn tượng thẩm mĩ đậm nét ; ở trường hợp này cái tài không át đi mà làm tôn lên cái tình của nhà thơ đối với nhân dân đất nước kháng chiến

IV Dặn dò:Học bài , soạn bài

V Rút kinh nghiệm : :

VI Câu hỏi kiểm tra:

Tiêu đề	Tiếng hát con tàu
Tác giả	Chế Lan Viên
Trường học	Trường Đại Học Sư Phạm
Chuyên ngành	Ngữ Văn
Thể loại	bài giảng
Năm xuất bản	1958-1960
Thành phố	Hà Nội

Định dạng
Số trang	6
Dung lượng	66,5 KB