NHỮNG ĐẶC ĐIỂM ĐỘC ĐÁO CỦA GỐM BÁT TRÀNG

ĐỀ BÀI: NHỮNG ĐẶC ĐIỂM ĐỘC ĐÁO CỦA GỐM BÁT TRÀNG.BÀI LÀM Người Việt Nam ta luôn tự hào bề dày lịch sử dựng nước và giữ nước.Với bề dày lịch sử như vậy, trong dân gian đã hình thành các l

ĐỀ BÀI: NHỮNG ĐẶC ĐIỂM ĐỘC ĐÁO CỦA GỐM BÁT TRÀNG.

BÀI LÀM

Người Việt Nam ta luôn tự hào bề dày lịch sử dựng nước và giữ nước.Với

bề dày lịch sử như vậy, trong dân gian đã hình thành các làng nghề truyền thống với giá trị văn hóa đậm chất dân tộc Việt.Gốm là 1 phát minh quan trọng của tổ tiên ta từ ngàn đời nay ,đồ gốm đã gắn kết mật thiết với cuộc sống của nhân dân

ta Với trí sáng tạo và bàn tay khéo léo của người thợ gốm –gốm cổ truyền Việt Nam đã trở thành 1 loại hình nghệ thuật mang tính dân gian sâu sắc.Nghề làm gốm xất hiện ở nhiều nơi và hình thành nên các làng nghề rất nổi tiếng.Một trong số đó phải kể đến làng gốm Bát Tràng.Sản phẩm gốm Bát Tràng không những nổi tiêng trong nước mà đã có mặt ở nhiều quốc gia trong khu vực và trên thế giới.Gốm Bát Tràng nổi tiếng về chất lượng, mẫu mã đẹp với những đặc điểm vô cùng độc đáo mà chỉ có nơi đây mới có

A: ĐÔI NÉT VỀ LỊCH SỬ GỐM BÁT TRÀNG.

Gốm Bát Tràng là tên gọi chung của các loại đồ gốm được sản xuất tại làng Bát Tràng-xã Bát Tràng-Huyện Gia Lâm –TP Hà Nội.Theo như sách Đại Việt

Sử Kí Toàn Thư và theo những câu chuyện thu thập được ở Bát Tràng thì làng gốm ra đời từ rất sớm Tại Bát Tràng hiện nay vẫn lưu truyền các huyền thoại về nguồn gốc của làng

• Năm 1010 , vua Lý Thái Tổ dời đô về Thăng Long.Thăng long trở thành trung tâm chính trị của nước Đại Việt.Do nhu cầu phát triển của kinh thành những thương nhân , thợ thủ công từ các nơi tìm về Thăng Long hành nghề và lập nghiệp.Sự phát triển của Thăng Long đã tác động mạnh mẽ đến hoạt động kinh

tế của các làng xung quanh ,trong đó có làng Bát Tràng.Đặc biệt vùng này có nhiều đất sét trắng – 1 nguyên liệu tốt để sản xuất đồ gốm gọi là Bạch Thổ phường( phường đất trắng).Những đợt di cư tiếp theo đã biến Bát Tràng từ 1 làng gốm bình thường đã trở thành 1 trung tâm gốm nổi tiếng được triều đình

chọn là nơi cung cấp cống phẩm cho nhà Minh.Tuy chưa có tài liệu nào chắc chắn nhưng chắc chắn là Gốm Bát tràng xuất hiện từ rất sớm vào giai đoạn cuối của văn hóa Hòa Bình , đầu Văn Hóa Bắc Sơn trong quá trình phát triển

có sự giao thoa với trung Quốc và có 1 số ảnh hưởng

• Thế kỉ 15-16: nhà Mạc có chính sách công thương nghiệp rất cởi mở nên sản phẩm gốm Bát Tràng được lưu thông rất rộng rãi

• Thế kỉ 16-17: sau những cuộc phát kiến địa lý cuối thế kỷ 15 các nước Tây Âu phát triển tràn sang các nước phương Đông Các nước Bồ Đào Nha, Hà lan, Anh ,Pháp thành lập công ty, căn cứ ở P.Đông để buôn bán.Sau khi thành lập , nhà Minh chủ chương cấm tư nhân buôn bán với nước ngoài làm cho việc xuất khẩu Gốm sứ nổi tiếng của Trung Quốc bị hạn chế đã tạo điều kiện cho gốm Bát Tràng mở rộng thị trường ở vùng Đông Nam Á Mối quan hệ của Việt Nam và Nhật Bản rất phát triển ,gốm Bát Tràng được nhập tất nhiều vào Nhật Bản

• Thế kỉ 15-17: là giai đoạn phát triển mạnh mẽ của nghàng sản xuất gốm xuât khẩu ở Việt Nam

• Cuối thế kỉ 17- đầu thế kỉ 18: việc xuất khẩu và buôn bán đồ gốm ở Việt Nam giảm sút nhanh vì sau khi Đài Loan được giải phóng(1684) và triều thanh bãi

bỏ chính sách cấm buôn bán với nước ngoài.Từ đó gốm sứ chất lượng cao của trung Quốc tràn xuống Đông Nam Á và đồ gốm VN không đủ sức cạnh tranh Hơn nữa, Nhật Bản đẩy mạnh nền kinh tế trong nước nên rất ít nhập khẩu

• Thế kỉ 18-19: nhà Trịnh- nguyễn (TK 18), nhà Nguyễn (TK 19) với chính sách hạn chế ngoại thương nên việc sản xuất đồ gốm giảm sút, khiến 1 số làng nghề gốm truyền thống ở nước ta bị gián đoạn sản xuất ( như gốm Chu Đậu- Mỹ Xá-Hải Dương).Gốm Bát Tràng bị ảnh hưởng nhưng vẫn giữ được sức sống

• Từ cuối TK 19 dến nay : Trong thời kỳ Pháp thuộc các lò gốm Bát Tràng tuy bị

1 số xí nghiệp gốm sứ và hàng ngoại nhập cạnh tranh nhưng vãn duy trì được hoạt động bình thường Sau chiến tranh Đông Dương (1945-1954);Năm 1957 –

10 cá nhân là địa chủ, con địa chủ của thôn Giang cao góp vốn thành lập công

nghiệp sứ Bát Tràng.Có 1 số Hợp tác Xã được thành lập như :Hợp thành, Hợp lực, Đa Tốn, Hưng Hà Với những nghệ nhân nổi tiếng như :Đào Văn Can, Nguyễn Văn Khiếu, Lê Văn Vấn…sau năm 1986 làng gốm Bát Tràng có nhiều

sự chuyển biến lớn

B: NHỮNG ĐẶC ĐIỂM ĐỘC ĐÁO CỦA GỐM BÁT TRÀNG.

Căn cứ vào những đặc điểm chung của xương gốm, màu men, đề tài trang trí và đặc biệt nhờ các dòng minh văn ta co thể nhận thấy các điểm độc đáo của gốm Bát Tràng

1.Loại hình.

Hầu hết đồ gốm Bát Tràng được sản xuất theo lối thủ công ,thể hiên rõ nét tài năng sáng tạo của người thợ được lưu truyền qua nhiều thế hệ.Do tính chất của các nguồn nguyên liệu tạo cốt gốm và việc tạo dáng đều làm bằng tay trên bàn xoay cùng với việc sử dụng các loại men khai thác trong nước theo kinh nghiệm nên đồ gốm Bát Tràng có nét riêng là: cốt đầy, chắc và khá nặng , lớp men trắng thường nhả màu vàng đục.Bát Tràng cũng là làng gốm có màu men riêng , từ loại men xanh rêu, men nâu, men trắng cho đến men rạn với cốt gốm xốp có màu xám nâu.Dựa vào ý nghĩa sử dụng , có thể phân chia loại như sau:

• Đồ gốm gia dụng:đĩa, chậu hoa,âu, thạp ,ang, bát , chén, khay trà, ấm , nậm rượu, bình vôi, lọ, …

• Đồ gốm làm đồ thờ cúng: chân đèn ,chân nến, lư hương, đỉnh , đài thờ, … Trong

đó chân đèn, đỉnh ,lư hương là những sản phẩm có giá trị đối với các nhà sưu tầm đương đại Bởi lẽ trên nhiều chiếc có minh văn ghi rõ họ tên tác giả, quê quán và năm tháng chế tạo , nhiều chiếc còn ghi cả họ và tên của những người đặt hàng.Đó là nét đặc biệt có trong gốm Bát Tràng

• Đồ trang trí:bao gồm mô hình nhà, Long Đình ,.Các loại tượng như : tượng nghê, tượng ngựa, tượng Di Lặc, tượng voi, tượng hổ, rồng…

2 Trang trí.

• Thế kỉ 14-15:Hình thức trang trí trên gốm Bát Tràng bao gồm các kiểu như khắc chìm, tô men nâu theo kĩ thuật gốm hoa nâu thời Lý-Trần, kết hợp với trạm nổi

và vẽ men lam, Thời gian này đánh dấu sự ra đời của dòng gốm hoa lam ,đồng thời xuất hiện các dòng gốm hoa nâu vẽ theo gốm hoa lam Đề tài trang trí còn giới hạn trong các đồ án hoa lá, tiếp nối gốm hoa nâu thời Trần

Rồng vẽ trên gốm lam thế kỉ 16

• Thế kỉ 16: cùng với việc xuất hiện những chân đèn ,lư hương có kích thước lớn hơn , kĩ thuật trang trí trạm nổi kết hợp vẽ men lam đạt đến trình độ tinh sảo.Đề tài trang trí phổ biến có các loại :rồng, phượng xen kẽ cụm mây , ngựa có cánh, hoạt cảnh người, cánh sen đứng, hoa dây, lá đề, phong cảnh sơn thủy…trang trí

vẽ men lam còn giữ được nhịp độ phát triển , nhiều loại hoa văn hình học và hoa

lá còn thấy gần gũi với đồ gốm hoa lam xuất hiện cùng thời ở Chu Đậu ( Hải Dương)

• Thế kỉ 17: kĩ thuật trạm khắc , đắp nổi trên gốm Bát Tràng càng tinh tế, cầu kỳ, gần gũi với chạm đá và gỗ Đề tài trang trí tiếp nối thế kỉ 16, đồng thời xuất hiện các đề tài trang trí mới: bộ tứ linh, hổ phù ,nghê, hạc…Những đề tài chạm nổi, để mộc điển hình khác như : bông cúc hình ô van, bong hoa 8 cánh, bong cúc tròn ,cánh hoa hình lá đề, cánh sen vuông…Việc sử dụng men lam kém dần , tuy đề tài trang trí vẽ tương đồng với cạm nổi.Thế kỉ 17 xuất hiện dòng gốm men rạn với sự kết hợp trang trí đề tài nổi bật như : rồng ,tứ linh, hoa lá, cúc-trúc-mai.trong khoảng thời gian này còn xuất hiện loại gốm nhiều màu, nổi trội nhất là màu xanh rêu với các đề tài trang trí độc đáo : hoa sen ,chim, nghê, hình người…

• Thế kỉ 18: Trang trí chạm nổi gần như chiếm chủ đạo thay thế hẳn trang trí vẽ men lam trên gốm Bát Tràng Các kĩ thuật đúc nổi, dán ghép, chạm khắc nổi

đã thích ứng với việc sử dụng men đơn sắc ( men trắng xám hay men rạn) Đề tài trang trí ngoài bộ tứ linh, rồng, nghê , còn thể hiện các loài cây tương trưng cho 4 mùa.Ngoài đề tài sen, trúc, chim, và hoa lá còn thấy xuất hiện các loại văn bát quái ,…Hoa văn đường diềm phát triển mạnh , các nền gấm, chữ vạn , cánh sen nhọn, song nước…

• Thế kỉ 19:Gốm hoa lam Bát Tràng phục hồi và phát triển phong cách kết hợp

sử dụng nhiều loại men vào tang trí Bên cạnh các đề tài đã có ,gốm Bát Tràng còn xuất hiện them các đề tài du nhập từ nước ngoài theo các điển tích Trung Quốc như: Ngư ông đắc lợi, Tô Vũ chăn dê, bát tiên quá hải,

Đối với các nhà khảo cổ các nhà sưu tầm đồ cổ và các nhà nghiên cứu mỹ thuật , chủ đề RỒNG thể hiện qua các thời kì được nhiều người quan tâm nhất

vì nó có những sự thay đổi đáng kể.Rồng là đề tài thường được trang trí trên nhiều loại hình , đặc biệt trên chân đèn và lư hương

• Thế kỉ 16: rồng được đắp nổi hay để mộc như trên đồ gốm thời Nguyên của Trung Quốc , hay vẽ men Lam Rồng có đôi cánh mọc ra từ chân trước cong như cánh bướm Rồng với Phượng mở ra câu trúc trang trí: rồng bay phượng múa

• Đầu TK 17:rồng vẫn giữ nhiều nét tương đồng với rồng TK 16 nhưng sau đó được cách điệu với 4 khúc không đều nhau , mở ra 1 kiểu rồng mới, khác lạ.Rồng bố cục theo chiều ngang, dáng rồng ngắn, chân uốn hình cánh cung ,tay trước nắm râu Rồng chạm nổi có thân nhỏ và đều,có những dải mây lửa kiểu đạo mác.Nửa sau TK 17 lại xuất hiện dáng rồng gần gũi với rồng điêu khắc trên gỗ Đuôi rồng từ bên trái trườn qua bên phải, đầu quay vào giữa Mặt rồng

tả chính diện, tay trước nắm râu.Xung quanh rồng có nhiều dải mây nổi vẽ men Lam Một kiểu rồng nữa thể hiên trên lư hương , đế nghê, mô hình nhà là rồng nổi , đuôi vút lên trên, 2 chân trước chống, đầu uốn lên, bố cục trong hinh chữ nhật

• Thế kỉ 18: Rồng thân dài đắp nổi theo dạng phù điêu, đầu nghiêng, 2 mắt lồi, sừng và râu cong, bờm gáy dày ,vây cá nhọn , vảy rắn, xung quanh rồng có những dải mây nổi hình 3 ngọn lửa Sau đó rồng ổ xuất hiện bao gồm 1 rồng

mẹ và 6 rồng con , xen kẽ các dải mây hình khánh.Rồng được thể hiên trên bình con voi , lư hương hoặc trên bao kiếm thờ với miệng ngậm vòng tròn hay chữ THỌ Kiểu trên còn được thể hiên trên những chiếc đỉnh

• Thế kỉ 19: rồng lại được thể hiên theo phong cách tượng tròn với thân ngắn, mình tròn,đầu rồng có miệng rộng, mũi cao, vây cá, vảy tròn và được trang trí theo kiểu đắp nổi hoặc vẽ men Lam trên đỉnh gốm hoặc trên bình men rạn vẽ nhiều màu.Ngoài ra còn cóđầu rồng với mặt nhìn chính diện, 2 chân nằm ngang nắm 2 dải mây, miệng ngậm vòng

3 Các dòng men.

Gốm Bát Tràng có 5 dòng men được thể hiện qua mỗi thời kì khác nhau và tạo nên những sản phẩm hết sức độc đáo Men Lam xuất hiej khởi đầu ở Bát Tràng với những đồ gốm có sắc xanh chì đến đen sẫm Men Lâu thể hiện theo phong cách truyền thống và được vẽ theo kĩ thuật men Lam.Men Trắng Ngà được sử dụng trên nhiều loại hình đồ gốm từ TK 17 đến TK 19, men này mỏng ,màu vàng ngà,bóng, thích hợp với trang trí nổi tỉ mỉ.Men Xanh Rêu được dùng kết hợp với men Trắng Ngà và Men Nâu tạo nên 1 vòng Tam Thái rất riêng của Bát Tràng ở TK 16-17 Và men Rạn là dòng men chỉ xuất hiện tại Bát Tràng từ cuối TK 16 và phát triển liên tục qua các TK từ 17 đến TK 19

3.1:Men Lam.

 Đây là loại men sớm nhất được sử dụng tại Bát Tràng tư TK 14 Men Lam là men gốm được cộng them với gốc màu là ô-xít coban Thợ Bát Tràng sử dụng men Lam đồng thời với kĩ thuật dùng bút lông làm công cụ vẽ trên đò gốm.Men Lam không để trần như men Nâu mà bao giờ cũng được phủ 1 lớp men màu trắng bóng , có độ thủy tinh hóa cao sau khi nung Men Lam có sắc độ từ xanh chì đến đen sẫm Bên cạnh điểm tương đồng với các loại bình gốm hoa Lam được sản xuất ở lò gốm Chu Đậu ( Hải Dương) thì gốm hoa Lam ở Bát Tràng ngay ở thời kì đầu đã có những nét riêng về dáng và về họa tiết trang trí Những bát, âu, lọ, chân đèn gốm hoa Lam của Bát Tràng TK 14-15 có nét chung dễ nhận thấy là lối vẽ phóng bút

 Gốm hoa Lam Bát Tràng TK 16 có sắc xanh đen Men Lam dùng để vẽ mây kết hợp với trang trí hình rồng nổi để mộc, vẽ cánh sen, các băng đường diềm ở các cặp chân đèn.Ngoài ra men Lam dùng vẽ vào trang trí các hình nổi như : rồng, hoa lá, cánh sen của chân đèn là lư hương

 TK 17 men Lam kém phát triển tại Bát Tràng.Trên 1 số các chân đèn , lư hương ,hũ, tượng gốm hiện còn có lớp men vẽ trang trí màu nâu ở những chỗ men phủ màu trắng ngà bị bong chóc ,còn chỗ men phủ màu men có sắc xanh chì đặc

biệt là ở chân đèn và lư hương các hình vẽ men Lam kém chau chuốt là tình trạng khá phổ biến.Men Lam chảy nhòe, không nhận ra các lọi họa tiết Trong khi đó khắc chạm nổi , để mộc rất tỉ mỉ , đạt tới đỉnh cao

 Cuối TK 18 Trong đỉnh cao về men Rạn , Bát Tràng xuất hiện lối trang trí nổi kết hợp với vẽ Lam như trên chân đèn, men Lam được khôi phục trở lại trên đồ gốm Bát Tràng

 TK19: Men Lam được trang trí trên lư, chóe, bình, lọ bát hương phủ men rạn trắng ngà hoặc đỉnh gốm ,bình gốm men nhiều màu…Nét biểu hiên đặc trưng của men lam gốm Bát Tràng là sắc màu và lối vẽ , nhìn chung có sắc trầm.Dùng men Lam vẽ phong cảnh sơn thủy , nhà cửa ,lâu đài, nhân vật, khá thành công trên bình gốm.Men Lam có màu tươi dùng tô vẽ trang trí nổi trên đỉnh có thể là

1 trong những tiêu bản gốm hoa lam đẹp nhất của gốm Bát Tràng ở cuối TK 19.Trong xu hướng ảnh hưởng kiểu dáng ,đề tài và cạnh tranh thị trường với gốm sứ Trung Quốc , đồ gốm Bát Tràng ở cuối TK 19 còn có nhiều trường hợp dùng nhiều màu men.Chẳng hạn để thực hiện đề tài “Bát tiên quá hải” – người thợ Bát Tràng dùng men Nâu và men Lam tô lên các hình trang trí nổi sau đó phủ men trắng rạn.Men Lam cùng men trắng vẽ các đề tài : tiêu tương, tùng lộc

…Trên lư gốm ,men Lam men Nâu vẽ cành liễu ,khóm lan ,bụi cỏ trong bức tranh nổi “ Tô Vũ chăn dê “ men lam cùng với men lâu sắc sẫm và nhạt tạo nên chiếc Đỉnh gốm men nhiều màu đồ sộ.Đó cũng là bằng chứng sinh động về bàn tay tài khéo của nhiều đời thợ gôm Bát Tràng được kế thừa và không ngừng phát triển

3.2: Men Nâu.

 Một trong số các loại men sử dụng đầu tiên tại Bát Tràng là men Nâu Sắc độ màu của men phụ thuộc nhiều vào sương gốm ( sương gốm Bát Tràng dày và thường có màu nâu xám) Trên các đồ gốm có niên đại TK 14-đầu TK 15men lâu được dùng tô lên các đồ án trang trí kết hợp với men nền màu trắng ngà , bao gồm : chân đèn, thạp , chậu, âu, đĩa…Men nâu có sắc độ đỏ nâu hay còn gọi là

còn được dùng phủ toàn bộ rồi cạo bỏ phần men tạo thành đồ án hoa văn mộc.TK 14 thợ gốm Bát Tràng đã biết hạn chế sự ảnh hưởng màu men nâu do mộc bằng cách vẽ men nâu trên lớp men trắng ngà để chuyển men nâu đỏ sang vàng nâu

 Trong các loại hình của nhóm đồ gốm men nhiều màu TK 16-17 ,men nâu được dùng xen lẫn với men xanh rêu , men ngà tạo ra các sắc độ khác nhau.Men nâu giữ vị trí các đường chỉ chia băng , tô nên hoa sen hoặc các hình rồng Đối với

lư hương chữ nhật, men nâu tô lên phần chân đế…

 Các đồ gốm TK 18 tiếp tục sử dụng men nâu nhiều theo cách cổ truyền, 1 số nghệ nhân tìm tòi phát huy thêm để làm phong phú màu men này (đặc biệt trên cặp tượng hổ-1740- men nâu dưới lớp men rạn tạo nên bộ da hổ có màu sắc đa dạng hơn

 TK 19: Men Nau dùng làm nền cho các trang trí men trắng và xanh Những bình, lọ men rạn ngà thể hiện đề tài trang trí: ngư ông đắc lợi, tùng hạc, Tô Vũ chăn dê…Men Nâu dùng để tô trên thân cây tùng, cây liễu hoặc điểm them vào các dải mây, tà áo của bát tiên TK 19 là thời điểm đánh dấu men nâu đã chuyển sắc thành 1 loại men bóng ( men lươn), sử dụng rộng dãi ở Bát Tràng cho tới ngày nay

3.3: Men trắng.

 Đây là loại men trắng, nhiều trường hợp ngả màu vàng ngà, bóng khi đạt nhiệt

độ cao khi nung, nhưng cũng có nhiều trường hợp ngả màu trắng xám, trắng sữa đục.Cùng với kiểu dáng và trang trí ,men trắng ngà cũng tạo nên 1 nét riêng biệt cho gốm Bát Tràng.Men trắng ngà đã thấy sử dụng phủ lên trang trí men Lam hay men Nâu nhưng trong rất nhiều đồ gốm Bát Tràng chỉ thấy dùng men trắng ngà

 Gốm Bát Tràng TK 17 đạt đỉnh cao trong kĩ thuật trang trí nổi với hầu hết các thủ pháp kĩ thuật chạm trổ, dán ghép.Men trắng ngà được sử dụng trên các lư hương để phủ trên các đường viền ngoài.Vì men trắng mỏng , xương gốm được