BÀI KIỂM TRA ĐIỀU KIỆN MÔN: NGHỆ THUẬT TRUYỀN THỐNG VIỆT NAM Đề bài: NHỮNG ĐIỂM ĐỘC ĐÁO CỦA CÁC ĐIỆU HÁT LÝ Lý, trong âm nhạc dân gian Việt Nam, là một trong rất nhiều làn điệu dân ca của người Việt. Lý cùng với các làn điệu khác như hò, cò lả, nam ai, nam bình, hát xoan, hát xẩm, hát ru,… tạo những nét độc đáo của dân ca Việt Nam. Điệu lý đặc biệt phát triển ở Trung Bộ và Nam Bộ, miền trung là trung tâm của các điệu lý.
Trang 1BÀI KIỂM TRA ĐIỀU KIỆN MÔN: NGHỆ THUẬT TRUYỀN THỐNG VIỆT NAM
Đề bài:
NHỮNG ĐIỂM ĐỘC ĐÁO CỦA CÁC ĐIỆU
HÁT LÝ
Trang 2A Khái quát về Lý
Lý, trong âm nhạc dân gian Việt Nam, là một trong rất nhiều làn điệu dân ca của người Việt Lý cùng với các làn điệu khác như
hò, cò lả, nam ai, nam bình, hát xoan, hát xẩm, hát ru,… tạo những nét độc đáo của dân ca Việt Nam Điệu lý đặc biệt phát triển ở Trung Bộ và Nam Bộ, miền trung là trung tâm của các điệu lý
Lý có mặt trong dân ca của nhiều vùng, miền (kể cả trong dân
ca của các dân tộc ít người như Cơtu ở Quảng Nam cũng có hát Lý), nhưng phổ biến hơn cả vẫn là trên địa bàn từ Thừa Thiên-Huế đến nam trung bộ và nam bộ
Lý là khúc hát của người bình dân, thể hiện sâu sát đề tài của mọi khía cạnh, mọi hiện tượng trong cuộc sống, mọi trạng thái tình cảm và ước mơ của quần chúng nhân dân, mà chủ yếu là nông dân
Khác hẳn với những thể loại dân ca khác như hát ru, hát ghẹo, hát ví, hò…Lý không có môi trường diễn xướng riêng, không có lề lối, thủ tục qui định, đúng hơn là không tổ chức hát Lý như một cuộc thi Người ta thường “lý” với nhau trong những lúc lao động sản xuất, hoặc trong khi nghỉ ngơi, giải trí hay trong những ngày tết nhất, mừng tân gia, đám cưới hay giỗ chạp Khi buồn cũng hát Lý,
mà khi vui cũng hát Lý
Khái niệm về Lý, từ trước tới nay cũng có nhiều nhà nghiên cứu đề cập tới với nhiều sự giải thích và định nghĩa khác nhau
– Theo nhạc sĩ Phạm Duy: “Người miền trung gọi Lý là
những bài hát quê mùa… Tất cả những dân ca ở hai miền trung và nam không phải là Hò thì gọi là Lý”
– Hai ông Nguyễn Đăng Hòe và Huy Trân thì đưa ra một định nghĩa khác về Lý: “Lý là những bài hát ngắn gọn, xinh xắn, đơn giản, trong sáng, có nội dung súc tích Mỗi điệu thường bao
Trang 3hàm một câu thơ lục bát với âm điệu sinh động và nhịp nhàng
“Lý”, tiếng địa phương cũng có nghĩa như “hát”…”
– Ông Lê Văn Cần, một nghệ nhân ở Huế còn bổ sung thêm:
“Lý có nhiều đoạn được láy đi láy lại, Lý bởi chữ “láy” mà ra…”
Một số nhạc sĩ và nhà nghiên cứu âm nhạc khác (Tú Ngọc,
Lư Nhất Vũ, Lê Văn Hảo…) lại giải thích Lý dựa trên tính chất và thể loại
Giúp ta hiểu rõ thêm câu tục ngữ này, ông Trương Vĩnh Ký giải thích trong “Giáo trình Hát, lý, hò An Nam”: “Người trong Nam (từ Đồng Nai ra tới Quảng Nam) thì hát lý hay hơn cả; còn ca, phú, thơ, vịnh thì người miền Bắc; còn về việc hò thì tại nơi kinh
kỳ (Huế)” Lẽ dĩ nhiên từ “hát” nói ở đây không mang hình thức diễn xướng như hát bội, hát cải lương… nó đích thực là một thể loại dân ca đặc hữu của những người thôn dân chân chất
Hát lý không chỉ đã đi vào sinh hoạt đời sống nhân dân ta từ hàng nghìn năm trước mà di sản văn hóa phi vật thể này còn biểu thị tinh thần lạc quan, sức sống mãnh liệt của dân tộc Nhân dân hát
lý ở bất cứ nơi đâu, bất cứ vào dịp nào: một mình lúc đang làm đồng, chèo ghe, nghỉ lưng trên cánh võng; hoặc cùng bạn bè trong những cuộc hội hè, tết nhứt, giỗ quải…, có kẻ xướng người xô càng thêm hứng khởi Ở miền Nam xưa được các nghệ sĩ xếp đứng đầu trong các điệu hát: “Nhứt lý, nhị ngâm, tam Nam, tức oán…”
Lý là quê mùa, là điệu hát mà ca từ chính là những câu phong dao, ca dao được đệm lót thêm một số nhóm từ, cụm từ, tuy
là “hư từ”, sáo rỗng và vô nghĩa nhưng lại rất cần để nhằm ngâm nga, đẩy đưa, hỗ trợ làn hơi, đồng thời nghệ nhân cũng hát xen những tiếng láy, điệp ngữ – chính là điệp khúc… làm cho tiết điệu thêm mượt mà, khúc chiết, khi thì tình tứ thiết tha, khi thì buồn thảm nảo nùng, khi thì nhẹ nhàng phấn khởi… Chính nhờ đề tài và nội dung phản ánh mọi hiện tượng xảy ra trong sinh hoạt đời
Trang 4thường của ca dao, nói được những góc cạnh tình cảm trong cuộc sống, và cũng nhờ ca từ giản dị tươi vui, dí dỏm nên lý dễ đi vào lòng người, rất được người bình dân ưa chuộng
Trong khẩu ngữ thông thường, dân gian ít phân biệt ca lý và hát lý, vì vậy ở khía cạnh này ta có thể hiểu ca hát là một Về điệu
lý, theo Lư Nhất Vũ – Lê Giang tác giả Tìm hiểu dân ca Nam Bộ thì, cũng như ở Bình Trị Thiên và Nam Trung Bộ, ông bà ta ở Nam
Bộ có mấy cách đặt tên cho nhiều điệu lý
Lý, ngoài sức cuốn hút nhất định của âm điệu, nội dung của câu ca dao này đã phản ánh trung tâm tư, ước vọng của tuyệt đại đa
số quần chúng nhân dân: truyền thống đấu tranh bất khuất, không chấp nhận làm nô lệ, luôn tìm mọi cách để “sổ lồng”, “sang sông”,
“bay xa” tìm đến chân trời hạnh phúc Và, thật kỳ diệu, dân tộc Việt Nam đã làm được điều đó!
B Hát Lý ở Huế
Âm nhạc Huế gồm hai phần là âm nhạc dân gian và âm nhạc cung đình Âm nhạc dân gian Huế khoanh vùng từ sông Ô Lâu (Nam Quảng Trị) đến đầm Cầu Hai (Bắc đèo Hải Vân) ôm trùm cả
xứ Huế gồm các điệu Hò, Lý, Vè và Chầu văn Những làn điệu này đều bắt nguồn từ sinh hoạt lao động và tín ngưỡng dân gian, mang bản sắc của giọng nói địa phương (hệ thống Huế), các thể thơ dân gian và bác học; là sự tiếp nối nền âm nhạc truyền thống dân tộc theo chiều dài lịch sử và địa lý của đất nước từ Bắc vào Nam.Có thể nói Hò và Lý là hai loại thể đại diện ưu tú cho âm nhạc dân gian Huế
Nếu như Hò là dân ca lao động hoặc tín ngưỡng, thì Lý là những điệu hát giao duyên giãi bày nỗi niềm tâm sự Lý xứ Huế có nhiều, nhưng tiêu biểu là các điệu Lý hoài nam, Lý ta lý, Lý giao duyên, Lý tử vi, Lý tiểu khúc, Lý con sáo, v.v… Riêng Lý con sáo
có tới năm điệu: Lý giang nam, Lý hoài xuân, Lý tình tang, Lý nội
Trang 5và Lý thầy tu Nói chung,Lý xứ Huế rất uyển chuyển, kín đáo và duyên dáng như người con gái xứ Huế Đạt tới trình độ nghệ thuật cao nhất là điệu Lý hoài nam (còn gọi là Lý qua đèo, hoặc Lý chiều chiều) với một khúc thức hết sức chặt chẽ và hình tượng âm nhạc độc đáo Từ những tiết nhạc nhắc lại nguyên xi đến những tiết nhạc nhắc lại thay đổi cao độ miêu tả những bước chân trùng lặp của kẻ trước người sau, sự vang vọng của đáp lại tiếng chim trên đèo, cho đến sự chuyển điệu rất tài tình nhằm miêu tả tiếng cuốc, tiếng vượn thảng thốt bên đường đều đạt tới trình độ tuyệt hảo
C Nam bộ ngọt ngào những điệu hát Lý
Hai thể loại dân ca tiêu biểu là Hò và Lý của Thuận Hóa xưa theo bước chân của những người lưu dân cấy vào vùng đất mới này
tỏ ra hợp với "thổ nhưỡng", đã phát triển mạnh mẽ và phong phú hơn nhiều so với cội nguồn thứ hai của nó là Thuận Hóa Nguyễn Văn Hầu trong bài nghiên cứu Hò miền Nam cho là Hò từ miền Trung theo đoàn người của Lễ Thành Hầu Nguyễn Hữu Cảnh đi khai phá vùng đất mới Nhưng "tiếng hò ở đây không còn giống hệt tiếng hò ở chân đèo Hải Vân hay trên dòng sông Hương hôm nào nữa Nó tha thiết não nùng hơn Giọng hò miền Trung từ ấy vì biến thái địa lý và hoàn cảnh kinh tế, dần dần chuyển hóa, sai chạy ”
Về thể loại Lý, nhạc sĩ Ngô Huỳnh trong bài Dân ca Nam bộ, một kho tàng âm điệu dân gian phong phú cũng nhấn mạnh về sự phát triển này: " Từ bài Lý giao duyên của vùng Trị Thiên, bài Lý giao duyên của Nam Bộ đã tiến lên trong một quá trình hoàn chỉnh
hơn”
Gs Tô Vũ nghiên cứu về Lý ở Nam Bộ và đưa ra nhận xét :
“Lý là một thể hát dân gian đã có từ cái nôi xa xưa của truyền
thống dân gian và được phát triển (rộng) ở miền Trung và (mạnh hoặc rất mạnh) ở miền Nam”
Trang 6Có thể thấy thể loại Lý phát triển rất mạnh ở Nam Bộ qua bài nghiên cứu: “Đặc trưng nghệ thuật của dân ca Nam Bộ” của nhạc sĩ
Lư Nhất Vũ.Vì rằng trong 36 thí dụ dẫn chứng về đặc điểm âm nhạc dân ca Nam Bộ thì đã có 32 thí dụ là các điệu lý Không phải hoàn toàn vì Lý có số lượng nhiều hơn hẳn các thể loại khác mà vì một lý do khác: Đó là sự hoàn chỉnh về âm nhạc của bản thân các điệu Lý Bởi vậy, nên các vấn đề tác giả đặt ra như nghệ thuật phổ nhạc, phổ lời; các thủ pháp dân gian trong tiến hành giai điệu;
phương pháp phát triển chủ đề âm nhạc trong dân ca Nam Bộ, chủ yếu là được nhặt ra từ các điệu Lý Hoặc nói cách khác, không thể loại nào đầy đủ để dẫn chứng cho các vấn đề trên bằng thể loại Lý
Đối với điệu Lý ngựa ô thì xưa nay mọi người đều cảm nhận
nó chứa đựng một tinh thần lạc quan yêu đời của người nông dân trên bước đường đi mở cõi, chứ chưa bao giờ cho đó là lời lẽ hợm hĩnh của một cậu công tử nào đó Hơn nữa, với đường nét giai điệu đẹp như của Lý ngựa ô thì khó lòng buộc mọi người cảm nhận cái
dư vị cay đắng, xót xa và sự gập ghềnh trong tâm tư lẫn sự hài hước đến chua xót được ! Đến như điệu Lý ngựa ô xứ Huế, một vùng dân
ca được xem là thấm đẫm chất buồn thương mà điệu Lý này vẫn phơi phới tính chất lạc quan, duyên dáng và trữ tình
Nếu có chút tinh tế, ta sẽ thấy ở vùng miền nào cũng bật lên rất rõ nét sự tôn vinh điệu lý! Nếu lý ngựa ô đã có cuộc hành trình khắp nước thì lý con sáo cũng là bài lý thuộc loại dân ca ba miền, được các soạn giả dựa theo các làn điệu của lý mà sáng tác lời mới
để mồi cho một làn điệu, một lớp, hay chuyển sang một ý khác đang diễn trên sân khấu nhằm làm thay đổi “thính vị” người nghe
Nó thường được đưa xen vào những bài vọng cổ, ca nhạc cải lương
vì trước hết, đó là một điệu thức quen thuộc, dễ ca, có vui, có buồn nên dễ cảm nhận (nhưng dùng điệu lý trong những trường hợp vui
dễ thành công hơn) như lý con sáo, lý giao duyên, lý vọng phu, lý ngựa ô, lý Phước Kiến, lý thập tình…