THỊ TRƯỜNG NGHỆ THUẬT VÀ ĐỒ CỔ

THỰC TRẠNG THỊ TRƯỜNG TRANH NGHỆ THUẬT TẠI VIỆT NAMHọa sĩ Lê Thiết Cương cho rằng ở Việt Nam có thị trường mỹ thuật vì có hoạt động mua bán tranh và nơi mua bán là các gallery, kèm theon

1.3 Hoạt động liên quan:

2 KHẢ NĂNG THƯƠNG MẠI

Những người có tài năng, kĩ năng sáng tạo trong lĩnh vực này, cụthể ở đây là những nà sưu tầm đồ cổ, những người khảo cổ, những họa

sĩ, nghệ nhân gốm sứ , từ những hoạt động và sản phẩm của mình, họ

có thể mở triển lãm để thu về lợi nhuận; mang đấu giá; hoặc bán lại chocác cá nhân, tổ chức có nhu cầu Từ đó các sản phẩm văn hóa trở thànhhàng hóa vừa mang tính chất tinh thần, vừa mang tính chất vật chất.Ngành công nghiệp nghệ thuật và đồ cổ cũng trên cơ sở đó mà hìnhthành

Không chỉ là hoạt động mua bán trao đổi đơn thuần mà đôi khi còn

là nghiên cứu, tìm hiểu về cuộc đời, phong cách của một người nghệ sĩ;hay rộng hơn là văn hóa của cả một vùng, một thời kì lịch sử dân tộc

3 THỰC TRẠNG THỊ TRƯỜNG TRANH NGHỆ THUẬT TẠI VIỆT NAM

Họa sĩ Lê Thiết Cương cho rằng ở Việt Nam có thị trường mỹ thuật

vì có hoạt động mua bán tranh và nơi mua bán là các gallery, kèm theonhiều hoạt động như phê bình, nghiên cứu Ngoài các nhà sưu tập, thờigian gần đây các tổ chức, kể cả cơ quan nhà nước, cũng mua tranh Tuynhiên theo ông, thị trường hiện thiếu thành phần quan trọng, đó là nhàđầu tư nghệ thuật người Việt

3.1 Hoạt động trầm lắng

Bà Nguyễn Nga, chủ Maison des arts (22A Hai Bà Trưng, Hà Nội),dẫn chứng giai đoạn 2007-2012 khi gallery này còn hoạt động trênđường Văn Miếu, hầu hết khách mua tranh là người nước ngoài, chỉ cóhai khách Việt đồng ý mua tranh sau khi đã được bớt giá tối đa

Theo bà, nói VN chưa có thị trường tranh cũng đúng, bởi ngườichơi thì đi nhặt nhạnh chứ ít sưu tập đúng nghĩa Ít khi người ta bỏ ra vàingàn USD để mua tranh nghệ thuật, nhưng lại sẵn sàng bỏ hàng trămtriệu đồng mua tranh đá quý trong quan niệm mang tính phong thủy,hoặc muốn treo tranh cho sang thì thuê chép vài trăm ngàn

(Ảnh: Thái Lộc)

Họa sĩ Bội Trân, chủ gallery cùng tên ở Huế, khẳng định thị trường

mỹ thuật VN có từ lâu, “có điều không lớn mạnh như các nước khác vìgiới giàu có người Việt gần như không quan tâm đến mỹ thuật”

Bà Linh Cao (gallery 42 Tràng Tiền, Hà Nội) cho rằng bản chất củathị trường là có cạnh tranh giữa các họa sĩ, các gallery và cũng có nhàsưu tập thường mua bán luân chuyển tác phẩm Tuy nhiên theo bà, thịtrường tranh Việt bấy lâu nay không phát triển mà còn đi xuống, trầmlắng một cách thảm hại

(Ảnh: Thái Lộc)

Thời điểm sau đổi mới, khi nước ngoài đổ vào VN mua tranh,

“chúng ta có cảm giác có thị trường” - bà Dương Thu Hằng, giám đốcnghệ thuật Hà Nội Studio, đánh giá Song các gallery hình thành không

có “nền” của người chơi tranh, không có “nền” của giáo dục mỹ thuậtnên thị trường đổ sụp

Theo họa sĩ Đặng Xuân Hòa, muốn có thị trường tranh trong tươnglai thì ngay từ bây giờ phải tạo cho được một thế hệ biết, hiểu và yêu mỹthuật thông qua giáo dục từ các bậc học phổ thông “Trong Nam ngoàiBắc có mấy ai bán được tranh đâu Mà giá tranh hiện nay thấp đến thảmhại!” - ông Hòa nêu thực tế minh chứng cho hoạt động mua bán tranhkhông đáng kể hiện nay để có thể gọi là thị trường đúng nghĩa

(Nguồn: tuoitre.vn)

3.2 Không có truyền thống

Một khác biệt căn bản giữa Việt Nam và các nước trong Đông Ánhư Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc là không có hội họa truyềnthống (trừ một vài tranh chân dung để thờ.) Trí thức Khổng học và Phậtgiáo ở Việt Nam không vẽ tranh, không thực hành thư pháp Điêu khắcphát triển mạnh nhưng hoàn toàn là điêu khắc tôn giáo hoặc gắn với kiếntrúc công cộng

Ở Việt Nam trước TK 20 có thể nói không có văn hóa đô thị nênkhông có lớp nhà giàu đô thị Cũng không có tầng lớp quý tộc Thiếu haithành phần đủ tiền bạc và có nhu cầu tinh thần-thẩm mỹ này tất không

có việc lưu giữ, truyền bá, mua bán tác phẩm nghệ thuật Tất nhiên cũngkhông có lớp nghệ sĩ sáng tác cho thị trường

Có việc ngoạn cổ, chơi đồ cổ song rất nhỏ lẻ và không mang tính thịtrường (đến nay vẫn trong tình trạng chợ đen, phi pháp) Hơn nữa, việcbuôn bán đồ cổ này không gắn với việc ‘chơi tranh tượng’

3.3 Tranh nghệ thuật eo sèo

Chủ một phòng tranh ở Hà Nội kể câu chuyện cười ra nước mắt Có

vị khách người Hàn Quốc từng tới Việt Nam và bỏ ra trên 200.000 USD

để mua một tập tranh của danh họa Bùi Xuân Phái Tuy nhiên, khi thẩmđịnh lại thì toàn bộ số tranh này đều là giả mạo Một nhà sưu tập ngườiPháp đem đấu giá một bức của Bùi Xuân Phái và một bức của NguyễnSáng, nhưng khi về Việt Nam tìm hiểu mới biết, bức tranh của Bùi XuânPhái đang nằm trong bảo tàng, còn Nguyễn Sáng thì ông chưa bao giờ vẽtranh trên chất liệu lụa Ông Đặng Hải Sơn, chủ phòng tranh Tự Do, mộttrong những gallery có thâm niên trên 25 năm tại TPHCM chia sẻ:

“Kinh doanh tranh là một ngành khắt khe có mức độ rủi ro cao Tácphẩm có chất lượng nhưng tùy thuộc vào phong cách sáng tác của họa sĩnên độ thu hút khách sẽ khác nhau, không thể lấy số lượng khách hàngmua tranh làm thước đo tài năng họa sĩ” Ông Hải Sơn nói thêm, trướcđây trong số khách đến phòng tranh của ông mua tranh có đến trên 70%

là người nước ngoài, khách trong nước rất ít Nhưng nay, lượng kháchtrong nước đến mua tranh đã tăng lên gần 40% Trong đó có nhiều kháchhàng là doanh nhân Đây là tín hiệu vui

(Thưởng lãm kiệt tác Vườn xuân Trung Nam Bắc của Nguyễn Gia

Trí)

Một nguyên nhân không kém quan trọng là Việt Nam thiếu nhữngngười thẩm định tác phẩm chuyên nghiệp (còn gọi là curator hay giámtuyển) Ở các nước, chính những người này phát hiện ra nghệ sĩ tiềmnăng và giới thiệu họ với giới phê bình mỹ thuật, người yêu tranh, vớicông chúng và dư luận, từ đó dẫn đến thành công về thương mại và bánđược tranh Ở TPHCM, các gallery theo khuynh hướng nghệ thuậtđương đại, có giám tuyển chuyên nghiệp, thường xuyên tổ chức giao lưuvới nghệ sĩ nước ngoài thường không nhiều, có thể kể đến gallery Tự

Do, gallery Phương Mai, gallery Không Gian Xanh, gallery Quỳnh, sànArt…

Một thực tế ai cũng nhận thấy là giá trị nghệ thuật của tranh Việt rấtcao, nhưng hầu như giá tranh Việt trong khu vực và trên trường quốc tếcòn khá khiêm tốn Còn nhớ năm 1990, khi bức tranh Vườn xuân TrungNam Bắc của danh họa Nguyễn Gia Trí được mua với giá tương đương100.000 USD đã vấp phải nhiều phản ứng Thế nhưng ít ai biết, một nhàsưu tập người Bỉ đã ngỏ ý mua lại bức tranh này với giá 1 triệu USD!Nhiều quốc gia trên thế giới ngỏ ý muốn thuê Vườn xuân Trung NamBắc để triển lãm mà không được Mới đây, tại phiên đấu giá doChristie’s International tổ chức ở Hồng Công (Trung Quốc), tác phẩmtranh lụa Người bán gạo của danh họa Nguyễn Phan Chánh đã được bánvới giá kỷ lục hơn 8 tỷ đồng, khẳng định giá trị tranh Việt trên trườngquốc tế Nhưng đó là các họa sĩ bậc thầy, xuất thân từ Trường Cao đẳng

Mỹ thuật Đông Dương, còn các họa sĩ trẻ tạo ấn tượng trên trường quốc

tế hầu như không đáng kể

(Nguồn: sggp.org.vn)

3.4 Tranh thị trường lấn át

Từ khá lâu rồi, hoạt động kinh doanh tác phẩm nghệ thuật, mỹ thuậttrong nước thường xuyên rơi vào tình trạng trầm lắng Tại các thành phốlớn như Hà Nội, TPHCM, Huế… phần lớn các gallery sống được là nhờcác bức tranh trang trí với những mô típ tạo hình quen thuộc: phongcảnh, hoa lá, thiếu nữ Những tác phẩm nghệ thuật đích thực thì rơi vàocảnh đìu hiu bởi “vạn người xem, có mấy người mua” Một thực tế kháphũ phàng rằng, những người yêu thích tranh thì không có đủ tiền muatác phẩm trong khi người có tiền, có điều kiện kinh tế thì lại không mấymặn mà với tranh Nhiều gallery vẫn đều đặn tổ chức triển lãm giới thiệutác phẩm mới nhưng khách mua tranh phần lớn là người nước ngoài.Cùng với khách nước ngoài, một lượng khách hàng trong nước ổn địnhgiúp hình thành một thị trường thực chất là chuyện bình thường ở cácnước, trong khi ở ta, nguồn khách hàng trong nước đến nay vẫn chỉ là

mơ ước!

(Chép tranh tại một phòng tranh trên đường Nam Kỳ Khởi Nghĩa (quận 3,

TPHCM).)

So với thực tế thị trường tranh khá sôi động những năm đầu thậpniên 90, giới chuyên môn cho rằng tranh Việt những năm gần đây đãkhông còn sự tươi mới của thời kỳ đầu đổi mới và mở cửa, cũng có ýkiến khác cho rằng nhiều tác giả mải mê thể hiện, theo đuổi các yếu tốhiện đại mà vô tình làm nhạt nhòa bản sắc truyền thống Cùng với đó làvấn nạn tranh giả, tranh sao chép hàng loạt, tranh nhái tràn lan… khôngthể kiểm soát đã khiến thị trường tranh Việt lâu nay hầu như chỉ giậmchân tại chỗ Chủ một phòng tranh trên đường Đồng Khởi, quận 1,TPHCM nhớ lại: “Chừng 7 - 8 năm trước, tranh ở đây bán đều đều chokhách nước ngoài Nhiều khách châu Âu bước vào, xem xong là chỉ taychọn một lần đến mấy bức Giờ thì lâu lâu mới có khách vào xem tranh,thỉnh thoảng mới có người chọn một bức nhỏ giá rẻ mà cũng còn lưỡnglự”.

Ngoài ra, như một số nhà sưu tập tranh nhận xét: “Những hoạt độngnhằm giới thiệu tranh Việt ra với bạn bè trong khu vực, thế giới vẫn theokiểu tự phát, phụ thuộc vào các mối quan hệ cá nhân của họa sĩ hoặcgallery chứ chưa được tổ chức đàng hoàng, chưa được giới thiệu, quảng

bá một cách bài bản, dài hơi, có kế hoạch chiều sâu để ngày càng thu hút

sự quan tâm của công chúng trong nước, đồng thời thâm nhập, chinhphục những thị trường trong khu vực” Để làm được điều đó, với vai tròcầu nối giữa các tác giả với các nhà sưu tập và người yêu tranh, cácgallery cần phải được đầu tư đúng mức, hoạt động thật sự chuyênnghiệp Không chỉ trưng bày và kinh doanh tranh, gallery còn là nơicung cấp thông tin, kiến thức về tác phẩm, tác giả, về mỹ thuật để kíchthích người xem, vun đắp tình yêu nghệ thuật Chỉ khi hiểu rõ giá trị củatác phẩm và yêu nó thì người ta mới mong muốn được sở hữu tác phẩmấy

3.5 Những năm 1990: Bùng nổ gallery rồi nhanh chóng tàn lụi

Triển lãm Uncorked Soul (Tâm Hồn Bộc Bạch) bày tranh tượngViệt Nam lần đầu tiên ở Gallery Plum Blossom Hongkong năm 1991 làthành công thương mại đột phá, giới thiệu mỹ thuật Việt Nam với thịtrường ‘thế giới tự do’ Tranh của Bùi Xuân Phái, Bửu Chỉ, NguyễnQuân, Trần Trọng Vũ v.v… bán với giá 3.000-4.500 USD, ngang mứccủa các họa sĩ ‘Hậu Thiên An Môn’ đang đình đám của Trung Quốc lúc

đó Thị trường và người yêu nghệ thuật, giới sưu tầm nước ngoài bất ngờphát hiện ra Doimoi Painting của Việt Nam Khi đó ở Việt Nam bántranh còn là chuyện khó tin Nhiều người cho rằng đó là chiêu trò, âmmưu diễn biến hòa bình (Họ mua tranh của tôi để trả công cho việc làmgián điệp!) Chỉ trong vài năm đã xuất hiện mấy gallery chuyên bántranh Việt Nam ở Hongkong, Singapore Báo chí nói Hà Nội vàTP.HCM có tới hàng trăm cửa hàng bán tranh mà chủ là người Việt Namcũng như người nước ngoài sống ở Việt Nam Tổng thống Bill Clintontới thăm Việt Nam cũng nhắc đến việc giờ đây giao lưu văn hóa tốt đẹp

và người ta có thể mua tranh của Đỗ Quang Em… Khách nước ngoài đổ

xô vào mua tranh trong một thời gian ngắn khiến cho nhiều họa sĩ có thểsống bằng bán tranh hoặc thử vận may của mình ở thị trường Khái niệm

‘nghệ sĩ độc lập’ ra đời bao hàm nghĩa sống được bằng thị trường, khôngphải làm công chức nhà nước như trước nữa Tuy giá tranh thật rẻ, chỉvài chục, vài trăm USD, tác giả có giá 1.000-2.000 USD rất hiếm, song

so với mức GDP 100USD/người [năm 1990] và mua một nền đất, xâymột căn nhà phố chỉ tốn vài ‘cây vàng’ tức vài ngàn ‘đô’ thì vẫn là một

sự cất cánh của thị trường và một mức thu nhập quá sức tưởng tượng!

Cho đến khoảng 1997-1998, nhiều triển lãm quy mô lớn, chất lượngtốt được tổ chức ở nhiều nơi từ Hongkong, Singapore tới Hà Lan, Thụy

Sĩ, Bỉ, Pháp, Na Uy, Hoa Kỳ, Úc… khiến Doimoi Art càng thêm uy tín.Một số bảo tàng châu Á, Úc, Mỹ, Âu bắt đầu mua tranh Bảo tàng Nghệthuật Singapore (SAM) và Bảo tàng Nghệ thuật châu Á Fukuoka ở Nhật

đã có bộ sưu tập khá lớn và tốt Tranh Việt Nam cũng có mặt ở cácBiennale và vài nhà đấu giá.

Gây dựng thị trường nghệ thuật chính là gây dựng một lối sốngthẩm mỹ, một cộng đồng sở thích và một thái độ ứng xử văn hóa, thậmchí một trách nhiệm văn hóa

Nhưng lửa rơm chóng tàn Chỉ hai năm sau triển lãm UncorkedSoul, bà Tuyết Nguyệt, nhân vật uy quyền trong TTNT Hongkong, đãthan phiền họ lừa bán cho bà tranh Bùi Xuân Phái giả Một người HànQuốc tố mua phải cả lô tranh ‘Phái giả’ tới 200.000 USD Một nhà đấugiá lớn bị kiện vì bán tranh Phái giả Cho đến nay, ít ai dám mua tranhcủa họa sĩ này nữa Không dừng ở việc làm giả các bậc thầy, các họa sĩkhác dù trẻ mấy mà bán chạy là lập tức có hàng nhái, hàng giả Thậm chícác tác giả cũng tự chép lại tranh đã bán của mình bán lần hai lần ba…với giá ngày càng rẻ hơn Ông Mc Guinness, chủ Gallery PlumBlossoms, lần thứ hai đến Hà Nội đã phải kêu lên rằng: Hai năm trướctôi phải đi tìm những thứ mình thích, nay mọi thứ đó tràn ngập các cửahàng rồi Tôi không cần phát hiện gì nữa! Điều kỳ lạ là một số họa sĩ bánchạy liên tục sản xuất cùng một thứ tranh suốt 20 năm và vẫn bán đượcđều đều Cùng với việc làm nhái và sao chép, xuất hiện các dòng tranh

ăn khách như phố hoa, thiếu nữ áo dài, nữ sinh đi xe đạp, thiếu nữ sơnmài cổ, tĩnh vật đồ dân gian kiểu cực thực, phong cảnh nông thôn sôngnước kiểu thơ ngây hay trẻ em chơi kiểu dân gian-lập thể… Tất cả là sự

hư hỏng-không chuyên nghiệp của chủ gallery và họa sĩ Một họa sĩ trẻ

kể tại triển lãm của mình rằng: Sau mấy năm làm công, vẽ tranh cácthiếu nữ dân tộc thiểu số và chép tranh cho một gallery thành công nhất,

có cả cửa hàng ở London, anh đã có tiền lập xưởng ở Hải Phòng để sángtác cho riêng mình Anh tự hứa không chép hay vẽ thuê ‘tranh chợ’ nữa.Một số tác giả khác thì đi hai chân: Thí dụ vẽ trừu tượng theo ý mình để

‘chơi’ vì không bán được, đồng thời vẽ tranh thiếu nữ theo đặt hàng củagallery lấy tiền ‘nuôi các cháu’ Thực tế đó đã đẩy TTNT mới manh nhatrở về hàng lưu niệm, du lịch Tình trạng ‘thương mại hóa’, du lịch hóakéo doanh số và giá tranh tụt lùi và làm nản lòng giới sưu tập nước ngoàikhá đông đảo và hào hứng đầu những năm 1990 Họ quay lưng vớiDoimoi Art và Vietnamese Art nói chung

Đến đầu những năm 2000, số lượng các gallery co lại trông thấy.Hầu hết các gallery làm nghệ thuật ‘thật’ đều đóng cửa hoặc chuyểnsang tranh chợ, tranh lưu niệm du lịch giá rẻ Một số gallery có quỹ nướcngoài tài trợ hoặc do người nước ngoài làm chủ còn cầm cự được nhưngkhông còn vai trò phát hiện hay quảng bá nghệ thuật như trước nữa.Nghệ thuật đương đại bắt đầu bán được tác phẩm song không nhiều vàtùy thuộc vào các curator và các mối liên kết với nước ngoài Dưới mắtgiới am tường và TTNT quốc tế thì đại diện cho nghệ thuật Việt Nam

hiện nay không còn tác giả ‘thuần túy hay đích thực’ ở Việt Nam nhưthời Đổi mới về trước nữa mà ít nhiều đều có yếu tố ngoại - dù sống ởtrong hay ngoài nước Điều đó nhân danh toàn cầu hóa, kết nối nghệthuật song thực tế làm xói mòn bản sắc hấp dẫn của nghệ thuật ViệtNam Tài trợ ngoại - curator ngoại - hoạt động ngoại cũng như embassyart trong một môi trường ‘văn hóa lai’ có nhiều mặt tốt nhưng cũng cómặt tối của nó, tác động tiêu cực tới thị trường cũng như sự sáng tạonghệ thuật ‘bản địa’ Hầu hết các tác phẩm đương đại của tác giả ‘địaphương’ hay Việt kiều được mua bán sưu tập ở nước ngoài đều xa lạ,không được biết tới, hoặc ‘không ai hiểu’ ở trong nước Đó là sự pháttriển hay sự méo mó của thị trường!

(Nguồn: tiasang.com.vn)

4 NHỮNG NÉT MỚI CỦA THỊ TRƯỜNG TRANH NGHỆ THUẬT VIỆT NAM

4.1 Sau rất nhiều năm hầu như chỉ hướng đến khách hàng nước

ngoài, trang web cũng không có bản tiếng Việt, Mai Gallery (Hà Nội)bắt đầu có tích cực đổi hướng Thoạt tiên, họ mở thêm một art talk cafe(quán cà-phê trò chuyện về nghệ thuật), hướng đến khách hàng nội địatiềm năng theo cách “mưa dầm thấm lâu” Bên cạnh đó, họ còn tích cực

mở các triển lãm cho họa sĩ trẻ với những cách thức PR hướng đến côngchúng trong nước Có thể nói, tiêu điểm của hoạt động này là triển lãmđiêu khắc nhóm Hình thể mới (tháng 10 - 2012) giới thiệu sáng tác mớicủa chín nghệ sĩ điêu khắc trẻ, có nhiệt huyết và mong muốn “kích cầu”