Phần lý thuyết chuyên đề:“ tổ chức cho học sinh hoạt động nhóm trong giờ đọc – hiểu văn bản ” hiểu văn bản ” Môn Ngữ văn 7 Phần I Lý do chọn chuyên đề I.. Hoạt động nhóm là một hình thứ
Trang 1Phần lý thuyết chuyên đề:
“ tổ chức cho học sinh hoạt động nhóm
trong giờ đọc – hiểu văn bản ” hiểu văn bản ”
Môn Ngữ văn 7 Phần I
Lý do chọn chuyên đề
I Cơ sở lý luận:
Bộ môn Ngữ văn trong nhà trờng THCS nói chung, môn Ngữ văn lớp 7 nói riêng có nhiều thay đổi cơ bản theo hớng tích hợp và tích cực Cấu tạo chơng trình đòi hỏi hoạt động của ngời dạy cũng nh ngời học phải có sự đổi mới cho phù hợp và đạt hiệu quả cao Cụ thể là: Thay cho phơng pháp dạy học thụ động
nh trớc đây là phơng pháp dạy học tích cực Trong đó thày chỉ giữ vai trò là ngời
tổ chức, hớng dẫn HS hoạt động lĩnh hội tri thức và kiểm tra, đánh giá kết quả hoạt động của các em Còn HS với vai trò là chủ thể của hoạt động lĩnh hội Các
em hoàn toàn chủ động, tích cực trong việc tự nghiên cứu, thảo luận, phát hiện kiến thức và thể hiện, đồng thời tự kiểm tra kết quả hoạt động của mình trên cơ
sở hớng dẫn của GV Muốn làm tốt đợc điều đó, trong mỗi giờ học, GV cùng HS phải thực hiện hài hoà các khâu, các bớc; đặc biệt là để tổ chức cho HS lĩnh hội tri thức một cách có hiệu quả, ngời GV phải sử dụng linh hoạt và phù hợp các phơng pháp, hình thức tổ chức dạy học Một trong số đó phải kể đến là hình thức
tổ chức hoạt động nhóm cho HS trong giờ học
Hoạt động nhóm là một hình thức hoạt động của tập thể HS ( từ 2 trở lên,
thờng từ 8 - 10 HS ) nhằm thảo luận để đa ra ý kiến trớc một câu hỏi nào đó của
GV, đợc sự hớng dẫn, theo dõi và kiểm tra của GV Hoạt động này đợc thực hiện khi dạy – học cả 3 phân môn: Văn, Tập làm văn và Tiếng việt Do phạm vi giới hạn của chuyên đề, cho phép tôi đợc đề cập đến việc tổ chức cho HS hoạt động nhóm trong giờ Đọc – Hiểu văn bản
II Cơ sở thực tiễn:
Thực ra, ngay từ năm đầu thay sách môn Ngữ văn 7 trong qúa trình giảng dạy theo tinh thần đổi mới phơng pháp, chúng tôi đã tổ chức cho HS hoạt động nhóm trong giờ Đọc – hiểu văn bản Trong suốt 4 năm thực hiện và học hỏi thông qua dự giờ thăm lớp, tôi nhận thấy hình thức hoạt động này có những u
điểm và tồn tại cơ bản nh sau:
1 Ưu điểm:
- Tạo không khí sôi nổi, mạnh dạn cho các đối tợng HS trong lớp; giúp HS có cơ hội đợc trao đổi ý kiến của mình với các bạn, từ đó các em mạnh dạn và cởi mở hơn trong giao tiếp
- Hoạt động nhóm giúp HS đa ra đợc những kết luận phong phú, đa dạng, những khám phá bất ngờ; đặc biệt là đợc trình bày những suy nghĩ, đánh giá về
1 chi tiết, nhân vật nào đó trong văn bản
- Thông qua hoạt động nhóm, HS tự rèn luyện cho mình những kỹ năng cơ bản: nghe, nói và viết
Trang 2- Hoạt động nhóm giúp các em hình thành và phát huy khả năng kiểm tra,
đánh giá kết quả hoạt động của nhóm mình cũng nh hoạt động của nhóm bạn Bên cạnh đó, trong thực tế việc tổ chức cho HS hoạt động nhóm còn 1 số tồn tại:
2 Tồn tại:
- Có những tiết học GV cố ép hoạt động nhóm nên việc thực hiện còn nặng về hình thức và hiệu quả không cao ( chúng ta cần lu ý: không phải bất cứ tiết Đọc – Hiểu văn bản nào cũng bắt buộc phải có hoạt động nhóm )
Qua thực tế dự giờ thăm lớp tôi thấy hiện tợng này không hiếm gặp:
có thể GV đa ra câu hỏi thảo luận quá đơn điệu, thời gian thảo luận quá ít ( chỉ 2 – 3 phút ) chẳng hạn nh: Em hiểu gì vê nhân vật Thủy qua chi tiết: Thủy
mang kim chỉ ra tận sân bóng để vá áo cho anh trong văn bản “ Cuộc chia tay của những con búp bê ’’
- Trong 1 vài tiết học, GV cho HS thảo luận nhiều đến 3 lần trong 1 tiết ( đây là tồn tại cần khắc phục bởi thảo luận nhiều nh thế là mất thời gian, rối lớp
mà kiến thức không đợc tập trung )
- Hoạt động nhóm thờng mất khá nhiều thời gian ( trên 5 phút )
- Còn hiện tợng một số HS nhân lúc các bạn thảo luận thì nói chuyện riêng hoặc không tự giác, tích cực mà ỷ lại
- Có những giờ thảo luận còn ồn, làm ảnh hởng đến lớp bên cạnh
Dựa trên những cơ sở đó, tôi mạnh dạn đa ra một số định hớng thực hiện
để việc tổ chức cho HS hoạt động nhóm trong giờ Đọc – hiểu văn bản của chúng ta có hiệu quả cao hơn
Phần II Nội dung chuyên đề.
I Đặt câu hỏi thảo luận:
Xuất phát từ thực tế: Không phải tiết Đọc – Hiểu văn bản nào cũng có thể tổ chức cho HS thảo luận nhóm nên vấn đề đặt ra hàng đầu là đặt câu hỏi thảo luận thế nào cho phù hợp và đạt hiệu quả Trớc hết cần lu ý:
+ Hệ thống câu hỏi cần bám sát mục tiêu, đáp ứng yêu cầu bài học để HS thảo luận theo những suy tởng cá nhân, những cảm xúc riêng trong quá trình cảm thụ tác phẩm văn học
+ Câu hỏi phải ngắn gọn, rõ ràng, vừa sức, khuyến khích đợc tất cả HS trong lớp suy nghĩ và có câu trả lời
+ Cần đa ra nhiều câu hỏi suy luận, tởng tợng sáng tạo nhằm phát triển t duy hơn là những câu hỏi gợi nhớ Điều này đồng nghĩa với việc GV nên đa ra dạng câu hỏi mở để HS thảo luận
Trang 3+ Nếu thấy cần thiết, GV có thể nêu câu hỏi phụ nhng vẫn đảm bảo phát huy
đợc tính chủ động, sáng tạo của HS
+ Câu hỏi để HS thảo luận thờng là những dạng câu hỏi sau:
- Suy nghĩ, đánh giá, cảm nhận về một chi tiết hoặc một nét nghệ thuật tiêu biểu trong văn bản
Ví dụ: Suy nghĩ của em về chi tiết cuối truyện Cuộc chia tay của con“
búp bê Tôi ( Thành ) đứng nh” “ Tôi ( Thành ) đứng nh “ chôn chân xuống đất nhìn theo cái dáng bé nhỏ liêu xiêu của em gái tôi trèo lên xe ?” “ Tôi ( Thành ) đứng nh
Hoặc: Cảm nhận sâu sắc của em về câu thơ cuối bài “ Tĩnh dạ tứ ” “ Tôi ( Thành ) đứng nh ( Lí Bạch )
- Thảo luận một chủ đề cho trớc chẳng hạn: Tìm hiểu cuộc đời, sự nghiệp sáng tác của tác giả lớn
Ví du: Từ việc tim hiểu thông tin – SGK và tài liệu tham khảo khác, hãy trình bày hiểu biết của em về tác giả Nguyễn Khuyễn (hoặc Lí Bạch, Bà Huyện Thanh Quan)
- Tập đóng vai để chuẩn bị cho một màn kịch ngắn liên quan đến nội dung văn bản
Ví dụ: Nhập vai nhân vật Sùng Ông, Sùng Bà, Măng Ông, Thiện Sỹ, Thị Kính để tái hiện cảnh…
- Thảo luận về ý nghĩa cuộc sống mà tác phẩm gợi ra hoặc thông điệp tác giả muốn gửi tới ngời đọc
Ví dụ: Trong bài thơ Tiếng gà tr“ a ’’ từ việc gợi lại những kỷ niệm đẹp đẽ
của tuổi thơ và tình bà cháu, tác giả Xuân Quỳnh muốn gửi tới ngời đọc chúng ta thông điệp gì ?
Hoặc: Thông điệp mà tác giả Khánh Hoài muốn gửi tới chúng ta qua văn
bản Cuộc chia tay của những con búp bê “ ” “ Tôi ( Thành ) đứng nh là gì ?
- Thảo luận nhóm để giải quyết bài tập trắc nghiệm ( Dạng câu hỏi này
GV chúng ta làm thờng xuyên nhng đừng nên cho ở dạng quá đơn giản mà nên
đặt ra ở những câu hỏi phải chọn 2 đáp án trở lên )
II Các kiểu loại nhóm:
Tuỳ theo tính chất mức độ câu hỏi thảo luận GV có thể chọn cách chia nhóm phù hợp: Có thể chia theo số lợng, có thể chia theo tính chất
* Kiểu nhóm chia theo số lợng:
+ Với những cõu hỏi nhỏ khụng cần nhiều cụng sức, thời gian, chẳng hạn phỏt hiện những từ lỏy tượng hỡnh trong hai cõu luận bài thơ “ Qua đốo Ngang”
cú thể cho học sinh thảo luận nhúm gồm 2 hoặc 3 ( Kiểu nhúm này rất ớt dựng)
+ Với nhiệm vụ lớn hơn, chẳng hạn: cảm nhận về một chi tiết trong văn bản hoặc trình bày hiẻu biết về mmột tác giả lớn nh Hồ Chí Minh, Lý Bạch, Đỗ Phủ, Nguyễn Khuyến… nên tổ choc nhóm học tập có số lượng từ 8 đến 10 em học sinh
- Chia nhúm theo kiểu này cú lợi thế là chỳng ta được hoàn toàn chủ động
về số lượng học sinh mỗi nhúm và tuỳ thuộc vào mức độ yêu cầu của cõu hỏi để định số lượng mỗi nhúm cho phự hợp Song hạn chế của nú là: Học sinh khụng
Trang 4theo một nhúm cố định, một chỗ ngồi cố định trong nhúm nờn đụi khi cỏc em lỳng tỳng khi nhập nhúm
* Kiểu nhúm chia theo tớnh chất:
Chia nhúm theo kiểu này gồm nhiều cỏch: Chia nhúm tỡnh bạn ( Tức là nhúm những học sinh hiểu biết nhau, thõn thiết với nhau); Nhúm kinh nghiệm ( tức là nhúm những học sinh cựng năng lực); nhúm hỗn hợp (tức là nhúm cú nhiều đối tượng học sinh với những năng lực khỏc nhau)… Những cỏch chia nhúm theo kiểu này chỳng ta ớt vận dụng Nếu cú vận dụng, cần lưu ý: Dự chia nhúm tỡnh bạn, nhúm kinh nghiệm hay nhúm hỗn hợp đi chăng nữa GV cũng nờn định số lượng cho phự hợp ( dựa theo tiờu chuẩn tớnh chất)
* Trong quỏ trỡnh thành lập nhúm, chỳng ta thường thành lập nhúm gồm những học sinh ngồi 2 – 3 bàn gần nhau Đõy là một kiểu nhúm được dựng
nhiều nhất, thớch hợp với yờu cầu cõu hỏi thảo luận một vấn đề liờn quan đến
Đọc - hiểu văn bản Chia nhúm theo kiểu này cú nhiều u thế: học sinh quen chỗ, quen bạn nờn dễ hoà nhập, sụi nổi, mạnh dạn khi thảo luận v thà th ảo luận đạt kết quả
III một số hình thức hoạt động nhóm
Theo tụi, hỡnh thức hoạt động nhúm khụng phải là khụng phong phỳ Song vấn đề là chỳng ta phải biết lựa chọn hỡnh thức nào cho phự hợp và đạt hiệu quả
Sau đõy tụi xin giới thiệu một số hỡnh thức hoạt động phổ biến thường dựng
- Hỡnh thức 1: Giỏo viờn phỏt phiếu học tập cú ghi cõu hỏi tới từng nhúm;
cỏc thành viờn trong nhúm cựng thảo luận đưa ra ý kiến, nhúm trưởng ghi vào phiếu Sau đú giỏo viờn gọi đại diện của hai nhúm trỡnh bày kết quả ( hoặc giỏo viờn thu phiếu của hai nhúm đọc kết quả) cỏc nhúm cũn lại bổ sung
ý kiến, giỏo viờn thống nhất
- Hỡnh thức 2: Giỏo viờn ghi cõu hỏi thảo luận ra bảng phụ ( hoặc miệng),
học sinh đọc ( nghe cõu hỏi), sau đú thảo luận nhúm, ghi lại kết quả ra bảng nhúm, hết thời gian thảo luận, đại diện nhúm lờn treo bảng Cỏc nhúm nhận xột kết quả cho nhau, giỏo viờn đi đến thống nhất
- Hỡnh thức 3: Giỏo viờn đưa ra cõu hỏi, cỏc thành viờn trong nhúm hoạt
động độc lập, ghi ý kiến ra phiếu học tập cỏ nhõn Sau đú nhúm trưởng thu phiếu của cỏc bạn, trỡnh bày trước lớp, giỏo viờn nhận xột và đi đến thống nhất( chọn hai nhúm trưởng trỡnh bày), cỏc nhúm cũn lại nhận xột, bổ sung
Ba hỡnh thức này được ỏp dụng trong trường hợp tất cả cỏc nhúm cựng giải quyết một cõu hỏi
- Hỡnh thức 4: Giỏo viờn phõn ra hai nhúm sẽ giải quyết một cõu hỏi Cỏc
Trang 5là nhóm trưởng) đứng dậy trả lời ( giáo viên có thể gọi mỗi nhóm một học sinh
với đầy đủ các đối tượng) sau đó đi đến thống nhất cho mỗi câu hỏi.
IV Qui trình tổ chức cho học sinh hoạt động nhóm.
Bước I: Thành lập nhóm.
Đây được coi là khâu chuẩn bị những điều kiện để nhóm tiến hành hoạt động Giáo viên sẽ thông qua mục tiêu hoạt động ( hoạt động nhóm nhằm giải quyết vấn đề gì), hoạt động như thế nào chia lớp thành mấy nhóm, mỗi nhóm bao nhiêu học sinh, mỗi học sinh phát huy tính chủ động, tích cực của mình như thế nào )
* Lu ý: Khi chia nhóm cần đảm bảo số học sinh trong các nhóm phải đều, tương đương nhau, tránh nhóm nhiều nhóm ít (chỉ cho phép hơn kém nhau một học sinh), giáo viên đặt ra mục tiêu một cách rõ ràng để học sinh tiếp nhận được
Bước II: Hoạt động nhóm:
Giáo viên phát phiếu hoặc treo bảng phụ ghi câu hỏi ( có khi nêu bằng miệng) ấn định thời gian thảo luận, các nhóm nhận nhiệm vụ, sau đó giao nhiệm
vụ cụ thể cho nhóm trưởng, thư ký và các thành viên trong nhóm rồi cả nhóm tập trung giải quyết vấn đề (tức là nêu ý kiến, thảo luận và ghi lại ) trong khi học sinh thảo luận, giáo viên quan sát, theo dõi có thể đến với từng nhóm hỗ trợ, nhắc nhở các nhóm để các nhóm làm việc đều tay đảm bảo đúng thời gian tiến độ
*Lưu ý:
- Dù giáo viên ghi câu hỏi vµo phiếu học tập hay ra bảng phụ thì cũng nên
đọc to câu hỏi trước lớp khi các em chưa ngồi theo nhóm, tránh tình trạng học sinh ngồi vào thảo luận mà chưa rõ câu hỏi hoặc nhóm này không biết câu hỏi của nhóm kia ( trong trường hợp c¸c nhóm không cùng câu hỏi)
- Việc giáo viên quan sát, theo dõi, nhắc nhở học sinh là quan trọng và cần thiết nhưng cÇn khắc phục tình trạng nhắc nhở nhóm này làm ảnh hưởng đến nhóm kia, khiến các em thiếu tập trung hoặc không chủ động trong thảo luận
Bước III: Thông báo kết quả.
Khi hết thời gian ấn định, các nhóm hoàn thành công việc, giáo viên cho từng nhóm báo cáo bằng miệng kết quả đã trình bày trong phiếu học tập hoặc cùng học sinh kiểm tra kết quả của mỗi nhóm trên bảng nhóm các em đã trình bày Các em khác bổ sung, thống nhất ý kiến
* Lưu ý: Trước khi cho học sinh báo cáo hoặc kiểm tra kết quả, giáo viên
cần nhận xét ý thức của các em khi thảo luận để rút kinh nghiệm cho những lần sau, có tuyên dương, phê bình cụ thể:
Bước IV: Giáo viên tóm tắt kết quả thảo luận của học sinh, sau đó cùng
các em đi đến thống nhất và hướng dẫn cho các em ghi lại một vài ý kiến đúng, hay để các em làm tư liệu ( nên thống nhất cần thiết)
* Lưu ý:
Trang 6- Vấn đề mà giỏo viờn đưa để học sinh thảo luận thường là một vấn đề quan trọng, cần thiết cho nờn việc đỏnh giỏ, thống nhất của giỏo viờn là vụ cựng quan trọng Nếu khụng khộo lộo sẽ mất nhiều thời gian mà hiệu quả khụng cao
cú khi khiến học sinh nản lũng do kết quả của mỡnh khụng được đỏnh giỏ đỳng mức
- Cũng như trong suốt quỏ trỡnh dạy học, khi cho học sinh ghi lại những ý kiến đỳng, hay để làm tư liệu ( khi thấy cần thiết) tuyệt đối giỏo viờn khụng đọc cho học sinh chộp mà phải hướng dẫn để cỏc em cú thúi quen nghe cụ núi và tự ghi vào vở
PHầN iii: KếT LUậN
Tụi thiết nghĩ: tổ chức cho học sinh hoạt động nhúm trong giờ Đọc- hiểu văn bản là một việc làm cần thiết Nếu chỳng ta cú những định hướng cụ thể và khộo lộo khi tổ chức thực hiện thỡ chắc chắn việc làm của chỳng ta sẽ đạt hiệu quả cao Trong thực tế đó cú rất nhiều tiết Đọc- Hiểu văn bản, giỏo viờn hướng dẫn cho học sinh thực hiện tốt hoạt động này nhưng bờn cạnh đú vẫn cũn cú những tiờt học việc tổ chức cho học sinh hoạt động nhúm cũn mang tớnh chất hỡnh thức và hiệu quả khụng cao Tụi rất mong những ý kiến và định hướng của tụi trờn đõy sẽ được cỏc đồng nghiệp tham khảo, thực hiện để nõng cao hơn nữa hiệu quả giờ Đọc- Hiểu văn bản và cũng là nõng cao chất lượng dạy học mụn Ngữ Văn 7 cựng Ngữ văn cỏc khối khỏc núi chung
Thụy Dũng, Ngày 02 thỏng 11 năm 2006
Người viết chuyờn đề
Giỏo viờn: Đào Thị Thụy Trường THCS Thụy Dũng, Thỏi Thụy, Thỏi Bỡnh
Nhóm biên soạn chuyên đề
- Đào Thị Thụy – Trờng THCS Thụy Dũng
- Nguyễn Thanh Hiền – Trờng THCS Thụy Dũng
- Vũ Thị Thêu – Trờng THCS Quỳnh Hồng
- Nguyễn Việt Hùng – Trờng THCS Quỳnh Hồng
- Vũ Thị Ngọ – Trờng THCS Thụy Trình
- Lu Thuý Hiền – Trờng THCS Thụy Trình
- Ngô Thị Diệu – Trờng THCS Thụy Hồng