khóa luận tốt nghiệp Vấn đề nhà nước trong một số tác phẩm kinh điển của mác – ăngghen và lênin

1.Tính cấp thiết của đề tài. Nhà nước là vấn đề trung tâm của đời sống chính trị trong xã hội có giai cấp. Thực tiễn lịch sử sinh động đã cho thấy giai cấp nào muốn thống trị xã hội, cải tạo xã hội phục vụ cho lợi ích của giai cấp mình đều phải giành lấy công cụ quan trọng nhất, đó là chính quyền nhà nước. Cũng bởi thế mà nhà nước trở thành một vấn đề quan trọng của mọi cuộc cách mạng. Như Mác nói: “Các đảng phái nối tiếp nhau đấu tranh giành quyền thống trị, đều xem việc cướp lấy lâu đài nhà nước ấy như là chiến lợi phẩm chính yếu trong thắng lợi của mình” 13, Tr 35. Giữa thế kỷ XIX, chủ nghĩa tư bản phát triển mạnh, chiến thắng ở những nước lớn như: Châu Âu và Bắc Mỹ, lúc này giai cấp vô sản trưởng thành và tiến hành đấu tranh kiên quyết chống áp bức, bóc lột của giai cấp tư sản và bộ máy nhà nước tư sản. Trước hoàn cảnh ấy đông đảo nhân dân lao động chưa nhận thức đúng đắn về bản chất của nhà nước tư sản và bị những lý luận tư sản lừa bịp, mê hoặc. Thực trạng ấy đòi hỏi phải trang bị cho giai cấp công nhân và nhân dân lao động một lý luận khoa học về nhà nước nhằm giác ngộ họ và vạch cho họ con đường hành động để tự giải phóng mình đồng thời cải tạo thế giới, thiết lập nhà nước vô sản kiểu mới…Chính bởi lẽ đó mà lý luận Mác – Lênin về nhà nước ra đời. Tư tưởng cơ bản của lý luận khoa học này là vấn đề vai trò lịch sử và ý nghĩa của nhà nước, nó dược trình bày một cách sinh động và đầy sức thuyết phục trong một số tác phẩm kinh điển của Mác – Ăng ghen và Lênin như: “Phê phán cương lĩnh Gôtha”, “ Hệ tư tưởng Đức”, “ Ngồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của nhà nước”. Đặc biệt lý luận chung về nhà nước được hoàn thiện trong tác phẩm “Nhà nước và cách mạng” của Lênin. Hiện nay toàn đảng, toàn dân ta đang tiến hành đổi mới toàn diện đất nước theo tinh thần các nghị quyết của ban chấp hành T.W Đảng Cộng Sản Việt Nam. Trên cơ sở lấy chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng tư tưởng và kim chỉ nam cho mọi hoạt động của nhà nước Việt nam xã hội chủ nghĩa. Đặc biệt trong giai đoạn hiện nay với xu thế “toàn cầu hóa” có không ít những ý kiến phủ nhận học thuyết Mác – Lênin về nhà nước và hoài nghi về con đường xã hội chủ nghĩa mà chủ tịch Hồ Chí Minh và Đảng ta đã lựa chọn thì việc học tập, nghiên cứu chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về vấn đề nhà nước và vận dụng vào xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam là hết sức cần thiết. Để từ đó chúng ta có những nhận thức đúng đắn và niềm tin vào học thuyết ấy và có sự vận dụng sáng tạo, linh hoạt vào hoàn cảnh và điều kiện cụ thể của Việt Nam để xây dựng một nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam văn minh, giàu mạnh và phát triển… Chính bởi những lý do trên mà em đã lựa chọn “Vấn đề nhà nước trong một số tác phẩm kinh điển của Mác – Ăngghen và Lênin” làm đề tài luận văn tốt nghiệp của mình.

A Mở ĐầU

1.Tính cấp thiết của đề tài.

Nhà nớc là vấn đề trung tâm của đời sống chính trị trong xã hội có giaicấp Thực tiễn lịch sử sinh động đã cho thấy giai cấp nào muốn thống trị xãhội, cải tạo xã hội phục vụ cho lợi ích của giai cấp mình đều phải giành lấycông cụ quan trọng nhất, đó là chính quyền nhà nớc Cũng bởi thế mà nhà nớctrở thành một vấn đề quan trọng của mọi cuộc cách mạng Nh Mác nói: “Các

đảng phái nối tiếp nhau đấu tranh giành quyền thống trị, đều xem việc cớp lấylâu đài nhà nớc ấy nh là chiến lợi phẩm chính yếu trong thắng lợi của mình”[13, Tr 35]

Giữa thế kỷ XIX, chủ nghĩa t bản phát triển mạnh, chiến thắng ở nhữngnớc lớn nh: Châu Âu và Bắc Mỹ, lúc này giai cấp vô sản trởng thành và tiếnhành đấu tranh kiên quyết chống áp bức, bóc lột của giai cấp t sản và bộ máynhà nớc t sản Trớc hoàn cảnh ấy đông đảo nhân dân lao động cha nhận thức

đúng đắn về bản chất của nhà nớc t sản và bị những lý luận t sản lừa bịp, mêhoặc

Thực trạng ấy đòi hỏi phải trang bị cho giai cấp công nhân và nhân dânlao động một lý luận khoa học về nhà nớc nhằm giác ngộ họ và vạch cho họcon đờng hành động để tự giải phóng mình đồng thời cải tạo thế giới, thiết lậpnhà nớc vô sản kiểu mới…Chính bởi lẽ đó mà lý luận Mác – Lênin về nhà nChính bởi lẽ đó mà lý luận Mác – Lênin về nhà n-

ớc ra đời

T tởng cơ bản của lý luận khoa học này là vấn đề vai trò lịch sử và ýnghĩa của nhà nớc, nó dợc trình bày một cách sinh động và đầy sức thuyếtphục trong một số tác phẩm kinh điển của Mác – Ăng ghen và Lênin nh:

“Phê phán cơng lĩnh Gôtha”, “ Hệ t tởng Đức”, “ Ngồn gốc của gia đình, củachế độ t hữu và của nhà nớc” Đặc biệt lý luận chung về nhà nớc đợc hoànthiện trong tác phẩm “Nhà nớc và cách mạng” của Lênin

Hiện nay toàn đảng, toàn dân ta đang tiến hành đổi mới toàn diện đất

n-ớc theo tinh thần các nghị quyết của ban chấp hành T.W Đảng Cộng Sản ViệtNam Trên cơ sở lấy chủ nghĩa Mác – Lênin, t tởng Hồ Chí Minh làm nềntảng t tởng và kim chỉ nam cho mọi hoạt động của nhà nớc Việt nam xã hộichủ nghĩa Đặc biệt trong giai đoạn hiện nay với xu thế “toàn cầu hóa” cókhông ít những ý kiến phủ nhận học thuyết Mác – Lênin về nhà nớc và hoàinghi về con đờng xã hội chủ nghĩa mà chủ tịch Hồ Chí Minh và Đảng ta đãlựa chọn thì việc học tập, nghiên cứu chủ nghĩa Mác – Lênin, t tởng Hồ ChíMinh về vấn đề nhà nớc và vận dụng vào xây dựng nhà nớc pháp quyền xã hộichủ nghĩa ở Việt Nam là hết sức cần thiết Để từ đó chúng ta có những nhậnthức đúng đắn và niềm tin vào học thuyết ấy và có sự vận dụng sáng tạo, linh

hoạt vào hoàn cảnh và điều kiện cụ thể của Việt Nam để xây dựng một nhà

n-ớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam văn minh, giàu mạnh và pháttriển…Chính bởi lẽ đó mà lý luận Mác – Lênin về nhà n

Chính bởi những lý do trên mà em đã lựa chọn “Vấn đề nhà nớc trongmột số tác phẩm kinh điển của Mác – Ăngghen và Lênin” làm đề tài luậnvăn tốt nghiệp của mình

2 Tình hình nghiên cứu đề tài.

Nghiên cứu về vấn đề nhà nớc trong tác phẩm kinh điển và nhà nớcpháp quyền xã hội chủ nghĩa đã có rất nhiều công trình nghiên cứu nh: “Quan

điểm chính trị trong một số tác phẩm kinh điển Mác – Lênin” của PGS.TSNguyễn Thanh Tuấn, PGS.TS Trần Ngọc Linh, PGS.TS Trần Nguyễn Tuyên

đồng chủ biên (Nhà xuất bản CTQG 2008) “Các vấn đề triết học trong cáctác phẩm của Mác – Ăngghen, Lênin” của PGS.TS Doãn Chính và PGS.TS

Đinh Ngọc Thạch (Nhà xuất bản CTQG năm 2003) Trong các công trình trênthì các nhà nghiên cứu đã nghiên cứu hệ thống những quan điểm của chủnghĩa Mác – Lênin đặc biệt là lý luận chung về nhà nớc trong một số tácphẩm kinh điển và trình bày khá rõ trong hai cuốn sách trên

Nhà nớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa nói chung và nhà nớc phápquyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam nói riêng là một trong những nội dungtriết học quan trọng đợc nhiều nhà nghiên cứu lựa chọn làm công trình khoahọc của mình Mà tiêu biểu là công trình nghiên cứu của giáo s Nguyễn NgọcMinh “T tởng Hồ Chí Minh về nhà nớc và pháp luật” Công trình có giá trịcung cấp một cách có hệ thống các t liệu, sự kiện từ khi Hồ Chí Minh ra đi tìm

đờng cứu nớc đến các thời kỳ xây dựng và bảo vệ nhà nớc Việt Nam xã hộichủ nghĩa

Ngoài ra còn có công trình khoa học cấp nhà nớc: “T tởng Hồ Chí Minh

về nhà nớc của dân, do dân và vì dân” ghi nhận lại các bài nghiên cứu chuyên

đề t tởng Hồ Chí Minh về nhà nớc

Một số t liệu khác nh: “Xây dựng nhà nớc pháp quyền Việt Nam –Một số vấn đề lý luận và thực tiễn” của PTS Nguyễn Văn Niên (Nhà xuất bảnchính trị quốc gia), Trần Ngọc Đờng với cuốn sách “Lý luận chung về nhà nớc

và pháp luật” (Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia năm 1999)…Chính bởi lẽ đó mà lý luận Mác – Lênin về nhà n Những t liệu nàycũng là những đóng góp rất quý báu trong việc tìm hiểu, khảo sát quá trìnhvận dụng học thuyết Mác – Lênin về nhà nớc vào công cuộc xây dựng nhà n-

ớc pháp quyền nói chung và xây dựng nhà nớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa ởViệt Nam nói riêng

Ngoài các công trình nêu trên còn có nhiều công trình của các tác giảkhác nghiên cứu về đề tài này…Chính bởi lẽ đó mà lý luận Mác – Lênin về nhà n Nhng hầu hết các nhà nghiên cứu đều tậptrung làm rõ giá trị thời đại và khẳng định tính đúng đắn của lý luận Mác –

Lênin về nhà nớc để từ đó khảo sát quá trình vận dụng và lựa chọn kiểu nhà

n-ớc cho Việt Nam của Hồ Chí Minh, quá trình mà Đảng và Ngời thiết kế, xâydựng nhà nớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam

3 Mục đích của đề tài.

Thông qua việc nghiên cứu chủ nghĩa Mác – Lênin với lý luận chung

về nhà nớc qua một số tác phẩm kinh điển đã đợc học và dợc đọc, luận văngóp phần làm rõ:

Thứ nhất là quá trình hình thành và phát triển những t tởng về nhà nớctrong một số tác phẩm kinh điển của Mác – Ăngghen

Thứ hai là việc hoàn thiện lý luận chung về nhà nớc trong tác phẩm củaLênin và sự vận dụng lý luận ấy với công cuộc xây dựng nhà nớc pháp quyềnxã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

4 Phạm vi, đối tợng nghiên cứu của đề tài.

Nghiên cứu những vấn đề cơ bản trong lý luận về nhà nớc của chủnghĩa Mác – Lênin trong một số tác phẩm kinh điển của các ông và việc vậndụng lý luận ấy vào xây dựng nhà nớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở ViệtNam trong giai đoạn hiện nay

6 Đóng góp mới của đề tài.

Đây là một đề tài đã đợc khá nhiều tác giả nghiên cứu Với những t liệucần thiết xoay quanh vấn đề nhà nớc trong tác phẩm kinh điển và nhà nớcpháp quyền xã hội chủ nghĩa luận văn góp phần làm rõ thêm quá trình hìnhthành, phát triển và hoàn thiện lý luận chung về nhà nớc một cách biện chứng

từ giai đoạn Mác – Ăngghen tới Lênin Và từ đó khẳng định lại giá trị thời

đại và tính đúng đắn của lý luận ấy thông qua việc khảo sát quá trình vận dụngvào xây dựng nhà nớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

7 Cấu trúc của luận văn.

B NộI DUNGchơng I:

Quan điểm về nhà nớc trớc mác và t tởng

của c Mác Ph Ăngghen trong một số tác phẩm – Ph Ăngghen trong một số tác phẩm

kinh điển chủ yếu

I t Tởng trớc Mác về nhà nớc

Nhà nớc là một hiện tợng cơ bản và phức tạp của mọi xã hội có giai cấp,

là tác nhân biến đổi của xã hội và phát triển kinh tế Chính vì lẽ đó ngay từthời kỳ cổ đại, trung đại đã có nhiều nhà t tởng tiếp cận, nghiên cứu và đa ranhững lý giải khác nhau về nguồn gốc phát sinh ra nhà nớc Và các t tởng trớcMác đã đa ra những t tởng đầu tiên về nhà nớc sơ khai Điều đó có ý nghĩa rấtlớn cho việc phát triển, hoàn thiện thành lý luận chung và khoa học nhất vềnhà nớc của C.Mác, Ph.Ăngghen và VI.Lênin sau này

1 Thời kỳ cổ đại:

Nhà nớc lúc đầu nh một t tởng, một học thuyết sau đó nh một thực tiễn

có lịch sử của nó Nhà nớc ra đời mang bản chất và gắn liền với những nguyêntắc, cơ chế mà giai cấp cầm quyến sử dụng để trấn áp các giai cấp còn lại màngời ta sau này gọi là: “Nhà nớc pháp quyền” Vậy thì lịch sử của nhà nớc nhthế nào? Chúng ta sẽ đi tìm hiểu bắt đầu từ thời cổ đại với những đại biểu vànhững học thuyết tiêu biểu

Trớc hết là t tởng về nhà nớc của những ngời theo thuyết thần học Họcho rằng thợng đế là ngời sắp đặt ra trật tự xã hội và nhà nớc cũng chính là sảnphẩm mà thợng đế sáng tạo ra để bảo vệ trật tự chung Vì thế, họ quan niệmnhà nớc chính là một lực lợng siêu nhiên, quyền lực của nhà nớc là vĩnh cửu.Cũng chính bởi lẽ đó nên sự phục tùng quyền lực nhà nớc là cần thiết và tấtyếu

Tiếp đó thuyết gia trởng cho rằng nhà nớc là kết quả của sự phát triểnlịch sử gia đình, là hình thức tổ chức tự nhiên của cuộc sống con ngời Vì vậy

mà nhà nớc có ở trong mọi xã hội và quyền lực của nhà nớc về cơ bản giống

nh quyền của ngời đứng đầu gia đình Cụ thể là:

ở phơng Đông cổ đại: t tởng về nhà nớc có từ rất sớm Ngay từ thờiXuân Thu – Chiến Quốc, xã hội Trung Quốc chuyển biến từ chế độ chiếmhữu nô lệ sang chế độ phong kiến Với sự ra đời của công cụ bằng sắt thì cảnông nghiệp, tiểu thủ công nghiệp và thơng nghiệp đều phát triển mạnh, mâuthuẫn xã hội diễn ra gay gắt giữa các giai cấp, giữa giai cấp thống trị với nhândân lao động và từ đó nhà nớc ra đời nh một tất yếu lịch sử nhng ở phơng

Đông vua Chu chỉ tồn tại trên danh nghĩa, chiến tranh liên miên, đạo đức vàtrật tự xã hội bị suy thoái Trong bối cảnh đó, tầng lớp trí thức ở phơng Đông

ra sức tìm những giải pháp để lập lại trật tự xã hội, theo đó có rất nhiều học

thuyết, t tởng về nhà nớc ra đời Mà tiêu biểu nhất là t tởng của phái Nho gia,Pháp gia…Chính bởi lẽ đó mà lý luận Mác – Lênin về nhà n

Tiêu biểu cho phái Nho gia là Khổng Tử Ông chủ trơng cai trị đất nớcbằng đức trị (đạo đức) mà quyền lực nhà nớc tập trung toàn bộ vào ngời đứng

đầu nhà nớc là Vua “Nhà Vua trớc hết phải là tấm gơng hiền về đạo đức, phảichăm sóc dân, dỡng dân, giáo hoá dân, an dân” Thực chất thì t tởng củaKhổng Tử trong cai trị nhà nớc là phép ứng xử về đạo đức thế nhng học thuyếtnày không đợc xây dựng trên một cơ sở kinh tế xã hội hiện thực nên không đ-

ợc nhà cầm quyền cùng thời Khổng Tử áp dụng Ngoài ra, còn có t tởng vềnhà nớc của phái Mạc gia, Pháp gia…Chính bởi lẽ đó mà lý luận Mác – Lênin về nhà n

Hàn Phi Tử của phái pháp gia chủ trơng cai trị đất nớc và con ngời bằnghình phạt, pháp luật Thông qua việc đa ra học thuyết “pháp trị” của phái mìnhvới “pháp” (luật do vua ban); “Thuật” (nghệ thuật cai trị đất nớc) và “thế”(uythế, quyền lực của vua) Và thởng phạt chính là công cụ để thi hành pháp luật.Nhìn chung t tởng của phái Pháp Gia nhằm bảo vệ chế độ chuyên chế tàn bạocủa giai cấp cầm quyền là nhà vua, đồng thời thực thi chính sách hà kắc, đốilập với ý chí của nhân dân…Chính bởi lẽ đó mà lý luận Mác – Lênin về nhà n

Những t tởng trên tuy còn hạn chế nhng nó góp phần đặt nền móng đầutiên cho sự phát triển t tởng về nhà nớc thời kỳ tiếp sau đó

ở phơng Tây cổ đại: Trớc hết là t tởng về nhà nớc của Platôn, đại biểucủa trờng phái triết học duy tâm khách quan trong thời kỳ cổ đại Theo Platôn,

để duy trì trật tự xã hội thì sự tồn tại của nhà nớc là cần thiết, nhng ba hìnhthức đã và đang tồn tại đều xấu Một là nhà nớc của bọn vua chúa xây dựngtrên khát vọng làm giầu, ham danh vọng, đa đến chiến tranh Hai là, nhà nớcquân phiệt của một số ít ngời giầu có, áp bức số đông, đa đến tội ác Ba là, nhànớc dân chủ đem lại quyền lực cho số đông, đó là một nhà nớc tồi tệ

Platôn nêu lên mô hình một nhà nớc mà ông cho là lý tởng, đó là nhà

n-ớc cộng hoà Trong nhà nn-ớc ấy, quan hệ bất bình đẳng giữa các hạng ngờiphải đợc duy trì, bởi vì nó hợp với tự nhiên, hợp với sự phân công trong xã hội

Sự tồn tại của nhà nớc lý tởng phải dựa trên sự phát triển của sản xuất vật chất

và sự phân công hài hoà giữa các nghề trong xã hội Để khắc phục sự phânchia giàu nghèo, cần xoá bỏ gia đình và t hữu Trẻ con sinh ra đợc đa vào cáccơ quan giáo dục riêng, lựa chọn những đứa trẻ khỏe mạnh, nuôi dỡng chúng

để trở thành vệ binh Các nhà thông thái, triết học sẽ đợc lựa chọn trong số vệbinh này

Quan niệm về một nhà nớc lý tởng trên đây của Platôn chứa đựng nhiềumâu thuẫn Một mặt, ông muốn xoá bỏ t hữu, mặt khác, ông lại chủ trơng duytrì sự bất bình đẳng giữa các hạng ngời Một mặt, ông đề cao hình thức cộnghoà, mặt khác ông lại ra sức bảo vệ lợi ích của giai cấp chủ nô quý tộc, chống

lại nhà nớc dân chủ Aten Nhà nớc mà ông coi là lý tởng, thực chất chỉ là sựbiện hộ cho giai cấp chủ nô quý tộc Đúng nh nhận xét của Mác, nó chỉ là lý t-ởng hoá chế độ đẳng cấp của Aicập vào Aten mà thôi.

Ngoài ra, Platôn khẳng định sự gắn liền dới nhà nớc và pháp luật Theo

ông, nếu pháp luật không còn thì nhà nớc cũng đến ngày tận thế và ngợc lạithì nhà nớc sẽ hồi sinh nếu nh có pháp luật để làm giờng cột cho nhà nớc vữngchãi…Chính bởi lẽ đó mà lý luận Mác – Lênin về nhà n và một nhà nớc lý tởng là nhà nớc có các đạo luật công bằng Các t t-ởng của Platôn về nhà nớc đợc tiếp nối bởi t tởng của nhà triết học Hy Lạp –

La Mã cổ đại là Arixtốt

Arixtốt cha đề cập đến thuật ngữ nhà nớc nhng ông là ngời tiếp cận

“nhà nớc” với thuật ngữ “koinoniapolitike” tức là “cộng đồng chính trị” Ôngdùng thuật ngữ này để miêu tả đời sống chính trị của Hy Lạp cổ đại với tínhchất thành bang Đây là t tởng tiền thân của xã hội công dân mà Hêghen pháttriển lên sau này, cộng đồng chính trị theo Arixtốt đợc xuất hiện là để đáp ứngnhu cầu tự hoàn thiện cao cả của con ngời và ông nêu rõ “sự hình thành củathành bang không phải chỉ là sự mở rộng của gia đình mà nó đợc thiết lậpnhằm mục đích mang đến cuộc sống hạnh phúc để hoàn thiện tiềm năng trítuệ và đạo đức của con ngời…Chính bởi lẽ đó mà lý luận Mác – Lênin về nhà n” Hơn nữa ông còn đề cập đến mối quan hệ giữacông dân và cộng đồng chính trị, nhng công dân ở đây lại chỉ bao gồm nhữngngời đàn ông trởng thành, có giáo dục và làm chủ gia đình, còn những ngờiphụ nữ, trẻ em, nô lệ và ngời nớc ngoài thì không phải công dân của thànhbang Đây chính là hạn chế trong t tởng về nhà nớc của ông do xuất thân vàtính chất thời đại quy định

Đặc biệt, Arixtốt cũng đã đề cập đến t tởng về nhà nớc pháp quyền khi

ông đa ra ba yếu tố cấu thành quyền lực nhà nớc (cơ quan lập pháp, cơ quan

điều hành, toà án) và coi đây là nền móng của mỗi nhà nớc, theo ông sự phânbiệt các chế độ nhà nớc khác nhau là do mức độ và hình thức tổ chức khácnhau của mỗi yếu tố trên Ngoài ra còn có t tởng về nhà nớc của Đêmôcrít,Lúc – Rexơ, Xixêrông…Chính bởi lẽ đó mà lý luận Mác – Lênin về nhà n

Những t tởng về nhà nớc và nhà nớc pháp quyền thời cổ đại mặc dù cònhạn chế (cha thoát khỏi duy tâm, thần bí) nhng nó có ý nghĩa lý luận và thựctiễn to lớn cho những giai đoạn tiếp sau về sự phát triển t tởng nhà nớc

2 Thời kỳ Trung đại và Cận đại:

* Thời kỳ trung đại:

ở Phơng đông, nhà nớc phong kiến Trung Quốc kéo dài tới thế kỉ XIX

và dới mọi hình thức thì nó vẫn tồn tại đại diện cho quyền lợi của phong kiến

và địa chủ Lúc này thì những t tởng về nhà nớc chịu ảnh hởng của t tởng Nhogia, Pháp gia với nhũng đờng lối cai trị đất nớc riêng Trung Quốc chịu ảnh h-ởng nhiều của t tởng của phái Pháp gia nên sử dụng pháp luật và hình thức th-

ởng phật để cai trị đất nớc và bảo vệ quyền lợi của nhà vua Còn ở Việt Nam,chịu ảnh hởng lớn t tởng về nhà nớc của phái Nho gia nên chúng ta chủ trơngcai trị đất nớc bằng “đức trị” và “nhân trị” Thế nhng, nhìn chung những t tởng

về nhà nớc thời kỳ này vẫn nằm trong hệ t tởng phong kiến nhằm bênh vựccho quyền lợi của giaicaps thống trị trong xã hội

ở Châu Âu, từ thế kỉ IV tới thế kỉ thứ XIV chìm trong đêm trờng trung

cổ và giáo hội thống trị mọi mặt của đời sống xã hội nên quyền lực nhà nớccũng hoàn toàn phụ thuộc giáo hội

Các nhà thần học thời kỳ này tiếp thu t tởng từ các triết gia thời kỳ cổ đại

về nhà nớc và nhà nớc và nhà nớc pháp quyền Đại biểu tiêu biểu là SainThomas với việc cơ đốc giáo triết học Arisiote, Augustin đã cơ đốc giáo hoátriết học Platôn Cụ thể là Augustin cho rằng quyền lực nhà nớc phải đợc thựchiện nh một thứ quyền lực phục vụ, đó là công cụ để thực hiện tình yêu và sựcông bằng…Chính bởi lẽ đó mà lý luận Mác – Lênin về nhà nSain Thomas cho rằng trật tự pháp lý đem đến cho con ngời cáithuộc về họ và có thể làm cho họ có thể đạt đế sự dồi dào về vật chất, tinhthần Và từ đó xã hội công dân sẽ thay thế dần dần xã hội thần dân Tiếp đó

ông chia ra bốn loại pháp luật: Luật vĩnh cửu, luật tự nhiên, nhân luật và thầnluật…Chính bởi lẽ đó mà lý luận Mác – Lênin về nhà nVới những t tởng, giáo lý của giáo hội cơ đốc giáo thì nhà nớc, con ngời

và mọi trật tự trong xã hội này đều phải chị sự thống trị của các lực lợng thầnthánh nh thợng đế và các đấng thần linh khác mà chúng sinh và tất cả đều phảichờ sự ban phát của các lực lợng siêu nhiên này

Tiếp đến ở thời kỳ cận đại, t tởng về nhà nớc nói chung và nhà nớc phápquyền nói riêng thực sự có bớc phát triển mới Nó đã trở thành học thuyết đầytính hiện thực đợc vận dụng ở một số quốc gia phơng tây mà ta gọi là nhà nớcpháp quyền t bản chủ nghĩa hay nhà nớc pháp quyền t sản để phân biệt với nhànớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa sau này

Trớc hết là t tởng về nhà nớc của John Locke với lý thuyết “khế ớc xãhội” Trên cơ sở t tởng về “khế ớc xã hội” của Thomashbbes khi con ngờisống ở trạng thái tự nhiên (mọi ngời bình đẳng nh nhau), John Locke đã kếthừa, phát triển và xây dựng chi tiết từng giai đoạn phát triển từ trạng thái tựnhiên dẫn đến sự hình thành nhà nớc qua khế ớc xã hội và đi đến quan điểm

về chủ quyền của nhân dân đối với nhà nớc dù cho đó là nhà nớc chuyên chế

Khế ớc xã hội chính là bản thỏa hiệp của các thành viên cộng đồng,theo đó một con ngời sẽ từ bỏ quyền tự do tự nhiên – đổi lại anh ta trở thànhmột thành viên, đợc cộng đồng che chở và công nhận Đối với một quốc gia,nhà nớc là tập hợp những ngời đại diện đứng ra bảo đảm sự tôn trọng bản thỏa

ớc Jean–Jacques Rousseau tiếp tục đi xa hơn khi cho rằng quyền lực phải

đ-ợc trao cho những ngời đại diện cho ý chí nguyện vọng của quần chúng.Trong tác phẩm “Khế ớc xã hội” Rousseau, tiếp nối t tởng của Hobbes, đã môtả quá trình hình thành các thỏa ớc xã hội: một quá trình mà sức mạnh bắt đầunhờng chỗ cho định chế, lực (forces) nhờng chỗ cho quyền (power) và từ đóChính trị ra đời nh một nhu cầu tất yếu của loài ngời để tổ chức xã hội

Ngoài ra thì ông coi sự thống trị của pháp luật là một thuộc tính của nhànớc, đồng thời ông dựa vào đó để đa ra lý luận về quyền và tự do cá nhântrong các điều kiện của nhà nớc pháp quyền

Tiếp đó là t tởng của Môngteckiơ Ông coi sự xuất hiện của nhà nớc vàpháp luật là tự nhiên và có tính lịch sử Ông tán thành chế độ quân chủ lậphiến và có thiện cảm với chế độ cộng hoà Môngteckiơ tiếp tục phát triển t t-ởng về nhà nớc pháp quyền của John Locke khi ông đề cập và chia quyền lựcnhà nớc thành ba loại: Lập pháp, Hiến pháp, T pháp Và theo ông để chốnglạm quyền phải có một cơ chế, trong đó các cơ quan quyền lực khác nhau cóthể kiềm chế lẫn nhau

T tởng về nhà nớc pháp quyền tiếp tục đợc Xanhximông, Rútxô v đặcà nhà nbiệt là Hêghen phát triển và hoàn chỉnh dần (phân biệt rõ ràng tam quyền phânlập và đảm bảo các quyền, sự tự do của công dân trong xã hội) Nó có ảnh h-ởng lớn tới sự phát triển lý luận về nhà nớc pháp quyền và có ý nghĩa với thựctiễn xây dựng nhà nớc, pháp luật t sản phơng Tây

Hêghen là một trong những nhà triết học tiền bối điển hình cho triết họcthời kỳ cổ điển Đức Ông có nhiều đóng góp trong việc phát triển lý luận vềnhà nớc với những t tởng về nhà nớc pháp quyền t sản, với việc dùng phépbiện chứng để luận chứng cho sự tất yếu ra đời của hình thái nhà nớc phápquyền t sản Theo Hêghen thì xã hội loài ngời phát triển trải qua 4 hình tháinhà nớc có tính lịch sử toàn thế giới ( khác hẳn với quan niệm của Mác) Hìnhthái nhà nớc có tính lịch sử toàn thế giới đầu tiên là nhà nớc phong kiến phơng

đông Trong nhà nớc phong kiến phơng đông, thì những cái đặc thù( nhânquyền, lợi ích cá nhân, quyền tự do cá nhân ) cha đợc thừa nhận và thậm chí là

bị nhấn chìm trong cái phổ quát, cộng đồng

Tuy nhiên thì theo quy luật phát triển của mình, cái đặc thù sẽ nhú lêntrong cái phổ quát và hình thái nhà nớc có tính lịch sử toàn thế giới tiếp theo

sẽ là nhà nớc chủ nô Hy Lạp Trong nhà nớc chủ nô Hy lạp cái đặc thù đợc

xem là việc công nhận những quyền cơ bản của con ngời nhng quyền tự do cánhân của tất cả mọi ngời ( bao gồm cả nô lệ ) thì cha đợc công nhận.

Sự trỗi dậy của ý thức về cái cá nhân đặc thù sau thời hòang kim củanhà nớc dân chủ chủ nô Hy Lạp làm nảy sinh thái độ phản kháng, sự trỗi dậycủa kiểu t duy siêu hình, đồng nhất chết cứng với việc tuyệt đối hóa cái chung

và thù địch với cái riêng, cái đặc thù Chính do thù địch với cái đặc thù nên xãhội mất đi sức sống và một hệ quả của nó là sự nghèo đói, kiệt quệ, độc đoán

và chiến tranh liên miên Nhà nớc có tính lịch sử toàn thế giới tơng ứng vớithời kỳ này, theo Hêghen thì đó chính là nhà nớc La Mã

Và tiếp đó nhà nớc pháp quyền t sản theo Hêghen là kiểu hình thái nhànớc có tính lịch sử toàn thế giới thay thế hình thái nhà nớc kiểu La Mã Nhà n-

ớc này đợc hình thành dựa trên hai nền tảng là gia đình và xã hội công dân

Và các giai đoạn quan trọng trong quá trình hình thành nhà nớc pháp quyềnlà:

Hình thành xã hội công dân: Trong thời kỳ này cái cá nhân đặc thù củatất cả mọi ngời dợc thừa nhận, xã hội giàu có rất nhanh nhng mối quan hệgiữa ngời với ngời thì lại cực kỳ là căng thẳng, nh “chó sói với cho sói”, dochủ nghĩa cá nhân phát triển và đạo đức của xã hội dờng nh bị phá vỡ Tuynhiên xã hội công dân sẽ dần dần đi vào trật tự, đi vào quỹ đạo phát triển hợp

lý nhờ sự hình thành và củng cố các thiết chế của nó là cảnh sát, tòa án, cáchiệp hội và sự hình thành của thiết chế nhà nớc chính trị Một số triết gia coigiai đoạn này tơng ứng với giai đoạn phát triển ban đầu, “sơ khai”, “hoang dã”của nhà nớc t sản

Hình thành nhà nớc chính trị: Nhà nớc chính trị chỉ có thể đợc hìnhthành trên cơ sở trong xã hội đã có thiết chế xã hội công dân Đây là thiết chếquyền lực đối nội Sự phi chính trị về mặt hình thức của lực lợng cảnh sát vàquân đội trong các nớc t bản phát triển hiện nay có phần bắt nguồn từ cácquan điểm triết học về xã hội công dân và nhà nớc chính trị của Hêghen Nhànớc chính trị ra đời nhằm khắc phục những hạn chế của thiết chế gia đình vàxã hội công dân

Đây là 4 kiểu hình thái nhà nớc có tính lịch sử toàn thế giới cơ bản nhất,nhng không phải quốc gia nào cũng trải qua 4 giai đoạn phát triển này mộtcách tuần tự Theo Hêghen thì ở mỗi dân tộc, tuỳ vào điều kiện và hoàn cảnh

cụ thể của dân tộc mình mà lựa chọn, phát triển hình thái nhà nớc riêng, phùhợp với dân tộc đó theo xu thế của thời đại Bởi vì nếu quốc gia nào mà khôngnắm bắt đợc tinh thần của thời đại và vơn lên hòa nhập với thời đại thì bấthạnh là một điều không tránh khỏi

Quan niệm về nhà nớc pháp quyền của Hêghen hoàn toàn khác vớiquan niệm về nhà nớc pháp trị Nhà nớc pháp quyền trớc hết phải là một nhà

nớc hợp lý và chỉ có thể đợc hình thành trong xã hội hiện đại (khi đã có xã hộicông dân) Theo Hêghen, nhà nớc hợp lý là nhà nớc trong đó sự thống nhấtgiữa ý chí cá nhân với quy luật phát triển tất yếu của xã hội đợc đảm bảo.Vàcái nhà nớc của Hêghen còn chính là nhà nớc của đạo đức, nhà nớc tồn tạivĩnh cửu…Chính bởi lẽ đó mà lý luận Mác – Lênin về nhà n

Những quan điểm về nhà nớc pháp quyền của Hêghen cũng giống nhmột số triết gia t sản hiện đại đã có ý nghĩa hết sức to lớn trong việc cắt nghĩa

và đa ra khái niệm về “nhà nớc pháp quyền” Tuy nhiên do hạn chế về mặtthời đại cũng nh tính giai cấp của cá nhân Hêghen thì những t tởng trên cònbộc lộ nhiều sai lầm(bênh vực cho giai cấp thống trị và việc đề cao quá mức

đạo đức công dân) mà sau này C.Mác và Ph.Ăngghen đã phê phán và thay đổicách nhìn, cách hiểu cho toàn nhân loại về vấn đề nhà nớc trực tiếp trong tácphẩm “hệ t tởng Đức” và “phê phán triết học pháp quyền Hêghen”

Nh vậy một số những quan điểm xuất hiện sớm nhất về nhà nớc trớcthời kỳ Mác – Ăngghen là cơ sở đầu tiên để sau này C.Mác – Ph.Ăngghen

và VI.Lênin tiếp tục nghiên cứu, phát triển và hoàn thiện thành một hệ thống

lý luận chung khoa học nhất về vấn đề nhà nớc Các quan điểm trớc Mác vềvấn đề nhà nớc do hạn chế về mặt thời đại (duy tâm, thần bí), và siêu hình vềmặt phơng pháp luận nên cha lý giải đợc quá trình hình thành và phát triển củanhà nớc một cách khoa học và thuyết phục Mác – Ăngghen đã kế thừa vàphát triển những t tởng về nhà nớc và thể hiện trong một số tác phẩm kinh

điển cơ bản dới đây

II T tởng về nhà nớc trong một số tác phẩm kinh

điển của c Mác Ph.Ăngghen.– Ph Ăngghen trong một số tác phẩm

1 Tác phẩm: Phê phán c“ ơng lĩnh Gôtha :”

(C.Mác v Ph à Ph Ăng ghen To n t –ghen Toàn t à Ph ập, t.19.NXb CTQG, HN, 1995, tr26 53) –ghen Toàn t

Tác phẩm “phê phán cơng lĩnh Gôtha” là một trong số những tác phẩm

đầu tiên mà C.Mác đề cập đến vấn đề nhà nớc Tác phẩm đợc dịch từ tiếng

Đức trong tuyển tập Mác – Ăngen (tập IV) của nhà xuất bản Sự Thật – HàNội 1983 Và nằm trong toàn tập Mác – Ăngen (tập 19) của nhà xuất bảnChính Trị Quốc Gia – Hà Nội 1995 đợc dịch bằng tiếng Nga

Tác phẩm này đợc C.Mác viết ngày 5/5/1875 Thời kỳ sau công xã Pari,khi mà phong trào công nhân ở nhiều nớc rơi vào thoái trào nhng lại phát triểnhết sức mạnh mẽ ở Đức Nhng trong nội bộ lãnh đạo phong trào ở Đức cũng bịphân liệt nhng sau đó cung đã thống nhất và soạn ra một bản cơng lĩnh dựthảo với đầy rẫy những sai lầm bởi nó ảnh hởng và thỏa hiệp nhiều với t tởngcơ hội chủ nghĩa và xa rời những quan điểm khoa học C.Mác đã góp ý và viết

một bản nhận xét đối với cơng lĩnh dự thảo mà sau này nó đã trở thành mộttác phẩm nổi tiếng mang tính bút chiến chống lại chủ nghĩa cơ hội với cái tên:

“Phê phán cơng lĩnh Gôtha” Cho tới năm 1891 tác phẩm dợc in lần đầu tiên

và Ph.Ăngghen viết lời nói đầu

Tác phẩm đợc chia làm 4 đoạn với nhiều nội dung lý luận sâu sắc phêphán quan điểm sai lầm của cơng lĩnh Gôtha Và “Lý luận về nhà nớc và cáchmạng” cũng là một trong những nội dung nổi bật đợc C.Mác trình bày trongtác phẩm Sau khi phê phán quan điểm sai lầm của cơng lĩnh về phơng phápcách mạng ( dựa vào nhà nớc t sản) thì ông đã chỉ ra là giai cấp công nhânphải làm cách mạng vô sản bằng chính sức mạnh của bản thân lực lợng mìnhkhi phân tích vấn đề nhà nớc trong cơng lĩnh

Trong tác phẩm khái niệm “nhà nớc tự do” đã xuất hiện và C.Mác đãtập trung vào phân tích nhà nớc t bản để từ đó thấy đợc bản chất giai cấp vàtính lịch sử của mỗi nhà nớc

Cơng lĩnh Gôtha xác định: “…Chính bởi lẽ đó mà lý luận Mác – Lênin về nhà nĐảng công nhân Đức dùng mọi thủ đoạnhợp pháp để đấu tranh thành lập một nhà nớc Tự do và xã hội chủ nghĩa…Chính bởi lẽ đó mà lý luận Mác – Lênin về nhà n”[3,Tr 485] Theo Mác cơng lĩnh Gôtha đòi “làm cho nhà nớc tự do”, “coi nhànớc là một thực tại độc lập”, có những “cơ sở tinh thần đạo đức và tự do” riêngcủa nó là “cách nghĩ hạn chế”, “cha thấm nhuần t tởng xã hội chủ nghĩa” [3,Tr490] Thực ra thì nhà nớc là sản phẩm của lịch sử, phụ thuộc vào xã hội nhát

định, mang dấu ấn của quốc gia cụ thể Xã hội hiện tồn là cơ sở của nhà nớchiện tồn Điều này đợc C.Mác ví dụ và chứng minh thông qua sự phân tíchmột số nớc t bản: Anh, Pháp, Mỹ

Mác đã phân tích và làm rõ sự khác biệt trên của các nhà nớc t bản chủ nghĩa, nhng đó chỉ là sự khác biệt về hình thức còn chúng đều có chung bản chất giai cấp do cùng đợc sinh ra và nuôi dỡng trên cùng một mảnh đất của xã hội t sản Mác nhấn mạnh rằng: “ …Chính bởi lẽ đó mà lý luận Mác – Lênin về nhà n Mặc dầu có vô vàn hình thức khác nhau nhng những nhà nớc khác nhau trong những nớc văn minh khác nhau đều có một điểm chung là đợc xây dựng trên miếng đất của xã hội t sản hiện đại, chỉ có điều là phát triển

ít hay nhiều theo phơng thức t bản chủ nghĩa, vì vậy những nhà nớc ấy

đều có chung một số tính chất căn bản [3,Tr 491].

Đặc biệt từ lôgíc trên, C.Mác đã dự báo về nhà nớc trong hình thái kinh

tế xã hội cộng sản chủ nghĩa tơng lai Nhà nớc ở xã hội này chắc chắn khácvới nhà nớc hiện thời (t bản chủ nghĩa) Đó chính là nhà nớc chuyên chínhcách mạng của giai cấp vô sản (chuyên chính vô sản) Nhng nhà nớc này cũngchỉ mang tính quá độ chính trị và nó sẽ còn biến đổi trong tơng lai trong giai

đoạn phát triển cao của hình thái kinh tế – xã hội cộng sản chủ nghĩa [3,Tr491]

Trong tác phẩm “Phê phán cơng lĩnh Gôtha” lần đầu tiên thuật ngữ

“nhà nớc chuyên chính vô sản” đợc sử dụng, sau đó thuật ngữ này tiếp tục đợcnhắc đến trong nhiều tác phẩm và sử dụng rộng rãi cho đến ngày nay trởthành thuật ngữ “nền dân chủ vô sản”

Nh vậy: Với tác phẩm “Phê phán cơng lĩnh Gôtha”, C.Mác đã phê phánquan điểm về “nhà nớc tự do” của những ngời soạn thảo cơng lĩnh và đa ranhững t tởng đúng đắn đầu tiên về nhà nớc (về bản chất, tính lịch sử của nhànớc, nhà nớc chuyên chính vô sản của giai cấp vô sản…Chính bởi lẽ đó mà lý luận Mác – Lênin về nhà n), đồng thời ông dựbáo đợc nhà nớc tơng lai của giai cấp vô sản, giai cấp tiến bộ và cách mạngnhất của phong trào cách mạng toàn thế giới Thế nhng hạn chế của tác phẩm

là cha nêu ra đợc nguồn gốc sâu xa cho sự ra đời của nhà nớc, đặc trng củanhà nớc cũng cha đợc đề cập tới và những t tởng về nhà nớc cha đợc hoànchỉnh và sâu sắc

Ngo i tác phẩm “Cà nhà n ơng lĩnh Gôtha” thì vấn đề nhà nớc còn đợc đề cập

đến trong nhiều tác phẩm khác của Mác và Ăngghen nh: “ Tuyên ngôn của

đảng cộng sản”, “Hệ t tởng Đức”, “Nhà nớc và cách mạng”…Chính bởi lẽ đó mà lý luận Mác – Lênin về nhà n Chúng ta sẽ lầnlợt đi vào xem xét vấn đề nhà nớc trong các tác phẩm ấy

2 Tác phẩm: Hệ t“ tởng Đức và Tuyên ngôn của Đảng Cộng Sản :” “ ”

* Tác phẩm hệ t“ tởng Đức ”

(C.Mác v Ph à Ph Ăng ghen To n t –ghen Toàn t à Ph ập, t.3.NXb CTQG, HN, 1995).

Trong tác phẩm “ Hệ t tởng Đức”, C.Mác và Ph.Ăngghen đã thanh toánnhận thức triết học trớc kia và hai ông đã trình bày thế giới quan triết học mới củamình Với phơng pháp duy vật lịch sử, C.Mác và Ăngghen đã phân tích đời sốngkinh tế xã hội và đi tới những kết luận về chính trị xã hội Đó chính là nhữngnguyên lý của chủ nghĩa cộng sản khoa học Bởi vậy mà “ Hệ t tởng Đức” đợc coi

nh tác phẩm chín muồi đầu tiên của chủ nghĩa Mác

Sợi chỉ đỏ xuyên suốt trong “ Hệ t tởng Đức” là ở chỗ quan niệm khoahọc về xã hội không thể giới hạn bằng sự thừa nhận giản đơn sản xuất vật chấtvới tính cách là điều kiện thiết yếu của đời sống con ngời Nó bắt đầu đồngthời bằng khái niệm hình thức xã hội của sản xuất, nghĩa là những quan hệ sảnxuất (“hình thức giao tiếp”) chịu sự quy định của chính hành vi sản xuất( hành vi này thay đổi thờng xuyên về mặt lịch sử với tính chất và trình độnhất định), và về phần mình những quan hệ sản xuất ấy với tính cách là cơ sởkinh tế chi phối thợng tầng kiến trúc chính trị và t tởng, ngiã là “những sảnphẩm lý luận khác nhau và mọi hình thái ý thức, tôn giáo, triết học, đạo đức ”[1,Tr 54]

Trong “Hệ t tởng Đức” đã hình thành những khái niệm cơ bản của chủnghĩa duy vật lịch sử nh phơng thức sản xuất, quan hệ sản xuất ( mà trong tácphẩm gọi là hình thức giao tiếp), cơ sở hạ tầng, kiến trúc thợng tầng, ý thức xãhội, hệ t tởng…Chính bởi lẽ đó mà lý luận Mác – Lênin về nhà nĐồng thời đem đối lập quan niệm duy vật về lịch sử với quanniệm duy tâm về lịch sử.

Theo C.Mác và Ph.Ăngghen, quan hệ sản xuất đợc hình thành về mặtlịch sử giữa ngời với ngời trong quá trình sản xuất và bị sự quy định bởi lực l-ợng sản xuất Từ đó, nó tạo thành cơ sở nhất định của chế độ nhà nớc và thợngtầng t tởng: “ Hình thức giao tiếp – cái mà trong tất cả các giai đoạn lịch sử

từ trớc cho đến nay đều đợc quyết định bởi lực lợng sản xuất và đến lợt nó lạiquyết định lực lợng sản xuất, - là xã hội công dân mà tiền đề là cơ sở, ” [1,Tr51]

Xã hội công dân, do đó, đợc định nghĩa nh tổng thể các quan hệ sảnxuất, có nghĩa là nh cơ cấu kinh tế của xã hội, bởi vì nó “ bao trùm toàn bộ sựgiao tiếp vật chất của các cá nhân trong một giai đoạn phát triển nhất định củalực lợng sản xuất Nó bao trùm toàn bộ đời sống thơng nghiệp và công nghiệptrong giai đoạn đó ”[1, Tr 52] Về sau chính C.Mác và Ăngghen đã khôngdùng thuật ngữ “ xã hội công dân” bởi nó còn bao hàm nghĩa xã hội t sản( trong “ Hệ t tởng Đức”, thuật ngữ này đồng nghĩa với “cơ sở hạ tầng của nhànớc”)

Tiếp đó C.Mác làm sáng tỏ cách hiểu về hình thức giao tiếp nh cơ sở hạtầng của xã hội Cơ sở hạ tầng và kiến trúc thợng tầng có mối quan hệ biệnchứng: “Trong mọi thời đại, những t tởng của giai cấp thống trị là những t t-ởng thống trị Điều đó có nghĩa là giai cấp nào là lực lợng vật chất thống trịtrong xã hội thì cũng là lực lợng tinh thần thống trị trong xã hội Giai cấp nàochi phối những t liệu sản xuất vật chất thì cũng chi phối luôn cả những t liệusản xuất tinh thần, Những t tởng thống trị không phải là cai gì khác mà chỉ là

sự biểu hiện tinh thần của những quan hệ vật chất thóng trị, chúng là nhữngquan hệ vật chất thống trị đựơc biểu hiện dới hình thức t tởng” [1,Tr 66 –67]

Đây thực chất chính là mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị, đợc C.Mác

và Ăngghen phân tích thông qua tính quyết định của sản xuất vật chất với ợng tầng t tởng của xã hội Từ đó kinh tế quyết định chính trị là một luận điểm

th-đợc khẳng định xuyên suốt trong tác phẩm “Hệ t tởng Đức” và những tácphẩm tiếp sau đó của C.Mác và Ăngghen

Tiếp đó, C.Mác và Ăngghen đã nghiên cứu, đa ra đợc nguồn gốc thực

sự của sự ra đời của nhà nớc một cách khách quan và gắn liền với lợi ích củagiai cấp thống trị “Nhà nớc nảy sinh ra từ nhu cầu kiềm chế những sự đối kháng

giai cấp và đồng thời cũng nảy sinh ra giữa cuộc xung đột của các giai cấp ấy, chonên nhà nớc là của giai cấp có thế lực nhất, của giai cấp thống trị”

Khái niệm nhà nớc nh là tổ chức quyền lực chính trị đặc biệt của giai cấp thống trị đã đợc thể hiện ở ngay từ tác phẩm "Hệ t tởng Đức", đó là "hình

thức mà các cá nhân thuộc một giai cấp thống trị dùng để thực hiện lợi íchchung của họ" [1,Tr 90]

* Tác phẩm "Tuyên ngôn của Đảng cộng sản".

(C.Mác v Ph à Ph Ăng ghen To n t –ghen Toàn t à Ph ập, t.4.NXb CTQG, HN, 1995).

Trong tác phẩm này thì C.Mác và Ph.Ăngghen đã đề cập tới vấn đề nhànớc thông qua t tởng về chính trị, quyền lực chính trị và giải quyết mối quan

hệ giữa kinh tế và chính trị

Đầu tiên C.Mác và Ăngghen đa ra quan điểm của mình về chính trị nhsau: “Trong mỗi thời đại lịch sử, phơng thức chủ yếu của sản xuất kinh tế vàtrao đổi, cùng với cơ cấu xã hội do phơng thức đó quyết định, đã cấu thành cơ

sở cho lịch sử chính trị của thời đại” Từ luận điểm hạt nhân này chúng ta cóthể thấy chính trị ở đây đợc xem nh là một thành tố của kiến trúc thợng tầng

Đợc quyết định bởi cơ sở hạ tầng và phơng thức sản xuất

Tiếp đó, theo các ông, chính trị ra đời gắn liền với sự ra đời của giai cấp

và nhà nớc Cũng chính bởi vậy mà chính trị gắn liền với giai cấp hay chínhtrị là chính trị của giai cấp thống trị trong một nhà nớc Nh vậy, ở đây có thểhiểu chính trị là quan hệ của các giai cấp và các tầng lớp xã hội đối với nhà n -

ớc và chính phủ, là lĩnh vực quan hệ giữa các giai cấp Và nh thế vấn đề chínhtrị động chạm đến chính quyền, đến nhà nớc Mặt khác, chính trị còn đợc xem

nh là “một chế độ và một hình thức thực hiện quyền lực của một giai cấp nhất

định” Trog tác phẩm các ông đã cho thấy giai cấp t sản đã đập tan xiềng xíchcủa chế độ phong kiến để thiết lập chế độ xã hội và chính trị thích ứng với sựthống trị kinh tế và chính trị của giai cấp t sản [2,Tr 603]

Với quan điểm duy vật biện chứng, C.Mác và Ph.Ăngghen đã nêu rõmối quan hệ giữa chính trị và kinh tế Trong đó kinh tế quyết định chính trị, vìchính trị đợc hình thành trên cơ sở kinh tế: “ Sản xuất kinh tế và cơ cấu xãhội, tất yếu phải do sản xuất kinh tế mà ra ” Chính vì kinh tế quyết định chínhtrị nên kẻ nào nắm quyền lực kinh tế thì sẽ nắm đợc quyền lực chính trị Haynói cách khác, kinh tế là biểu hiện tập trung về chính trị Từ đó, các ông chỉ rõrằng chính trị luôn vận động và phát triển cùng với sự vận động của kinh tế “Lịch sử t tởng chứng minh cái gì, nếu không phải là chứng minh rằng sản xuấttinh thần cũng biến đổi theo sản xuất vật chất, những t tởng thống trị của mộtthời đại bao giờ cũng chỉ là những t tởng của giai cấp thống trị [2,Tr 625] Chonên muốn thay đổi tận gốc về chính trị thì phải thay đổi tận gốc về kinh tế

Đồng thời, C.Mác và Ph.Ăngghen cũng phân tích tác động ngợc lại củachính trị đối với kinh tế Theo các ông thì chính trị là phơng thức để đạt đợclợi ích kinh tế Nếu nh giai cấp t sản dùng sự thống trị của nó trong nhà nớc,dùng chính quyền nhà nớc phục vụ cho lợi ích của nó, từ hệ thống pháp luậttới chính sách thuế khoá tất thảy đều là phơng tiện để tớc đoạt lợi ích kinh tế,thì đối với giai cấp vô sản thì chính trị cũng là phơng thức để đoạt đợc lợi íchkinh tế Trong Tuyên ngôn nói rõ: “ Giai cấp vô sản sẽ dùng sự thống trị chínhtrị của mình để từng bớc một đoạt lấy toàn bộ t bản trong tay giai cấp t sản, đểtập trung tất cả những công cụ sản xuất vào trong tay nhà nớc, tức là trong taygiai cấp vô sản đã đợc tổ chức thành giai cấp thống trị và để tăng thật nhanh

số lợng những lực lợng sản xuất” [2,Tr 599]

Những luận điểm mà C.Mác và Ăngghen đa ra trong Tuyên ngôn dựatrên quan điểm duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, cho đến nay vẫn rất có ýnghĩa, giúp chúng ta có cách nhìn nhận và phân tích đúng đắn, xử lý hợp lýnhững vấn đề chính trị hiện nay nh mối quan hệ giữa các giai cấp, tầng lớp xãhội, mối quan hệ giữa chính trị và kinh tế, vấn đề chính trị gắn với lợi ích, cácvấn đề quản lý nhà nớc…Chính bởi lẽ đó mà lý luận Mác – Lênin về nhà n

Ngoài ra thì những t tởng khác về quyền lực chính trị, đấu tranh chínhtrị…Chính bởi lẽ đó mà lý luận Mác – Lênin về nhà n động chạm tới nhà nớc cũng đợc C.Mác và Ăngghen nói tới trong Tuyênngôn

Tiếp đó, vấn đề nguồn gốc, bản chất, chức năng của nhà nớc cũng đợcC.Mác và Ph.Ăngghen làm sáng rõ trên cơ sở thế giới quan duy vật biệnchứng và duy vật lịch sử

Thông qua việc phân tích nguồn gốc và chức năng của nhà nớc t sản,các ông đã đa ra và làm sáng rõ nguồn gốc, bản chất giai cấp và chức năngcủa nhà nớc nói chung

Nhà nớc t sản ra đời cũng là sản phẩm của mâu thuẫn đối kháng giữagiai cấp t sản và phong kiến Bản chất giai cấp của nhà nớc t sản đợc C.Mác vàPh.Ăngghen chỉ rõ: "Chính quyền nhà nớc hiện đại chỉ là một uỷ ban quản lýnhững công việc chung của toàn thể giai cấp t sản"[2,Tr 599] Giai cấp t sản

sử dụng nhà nớc của mình làm công cụ đạp đổ các quan hệ phong kiến, gia ởng Nó thay chế độ bóc lột thời nô lệ và phong kiến đợc che đậy bằng tôngiáo và chính trị bằng chế độ bóc lột "công nhiên, vô sỉ, trực tiếp tàn nhẫn"

Nh vậy, về thực chất, “Nhà t sản làm chức năng là công cụ thống trị xãhội và là cơ quan trấn áp của riêng giai cấp t sản” Ngoài ra, khi bàn đến chức

năng của nhà nớc nói chung, cũng cần lu ý đến chức năng xã hội của nó.

C.Mác và Ph.Ăngghen cho rằng, muốn áp bức một giai cấp nào đó thì cầnphải bảo đảm cho giai cấp ấy những điều kiện sinh sống khiến cho họ, chí ít,cũng có thể sống đợc trong vòng nô lệ Cho nên giai cấp thống trị chỉ bảo vệ

đợc địa vị thống trị của mình chừng nào nó biết thực hiện các chức năng xãhội Luận điểm này thể hiện rõ ở cuối chơng I của Tuyên ngôn.

Việc tiếp cận vấn đề nhà nớc từ cơ sở kinh tế và đa nội dung giai cấpvào khái niệm nhà nớc và pháp quyền trong Tuyên ngôn đã làm cho vấn đềnhà nớc trở nên hiện thực hơn Nhà nớc không phải là một quyền lực từ bênngoài áp đặt vào xã hội, nó càng không phải là cái hiện thực của ý niệm đạo

đức, hay hình ảnh và hiện thực của lý tính nh quan điểm của Hê ghen Tínhhiện thực của nhà nớc chỉ có thể bảo đảm trớc hết bằng nội dung kinh tế Điều

dó đợc thể hiện rõ qua phân tích của C.Mác và Ph.Ăngghen rằng giai cấp t sảnngày càng xoá bỏ tình trạng phân tán về t liệu sản xuất, về tài sản và dân c Nó

tụ tập dân c, tập trung các t liệu sản xuất, và tích tụ tài sản vào trong tay một

số ít ngời Kết quả tất nhiên của những thay đổi ấy là sự tập trung về chính trị.Nội dung kinh tế và tính chất giai cấp đã quy định những đặc trng của nhà nớc

t sản: "một dân tộc thống nhất, có một chính phủ thống nhất, một luật phápthống nhất, một lợi ích dân tộc thống nhất mang tính giai cấp và một hàng ràothuế quan thống nhất" [2,Tr 603]

Một trong những đặc trng của nhà nớc là pháp luật Khi nói về phápquyền t sản, C.Mác và Ph.Ăngghen viết: "pháp quyền của các ông chỉ là ý chí củacác ông đợc đề lên thành luật pháp, cái ý chí mà nội dung là do những điều kiệnsinh hoạt vật chất của giai cấp các ông quyết định" [2,Tr 619]

Nh vậy, Tuyên ngôn cho thấy rằng nhà nớc và pháp luật là những hiệntợng xã hội đồng thời xuất hiện, đều có bản chất giai cấp và cho điều kiện sinhhoạt vật chất quyết định, đều là công cụ thực hiện quyền lực chính trị của giaicấp thống trị Quan điểm duy vật lịch sử ấy về vấn đề nhà nớc và pháp luậtluôn nhất quán và nổi rõ trong Tuyên ngôn

Nếu nh vấn đề nhà nớc đã đợc C.Mác và Ph.Ăngghen đề cập đến từnhững tác phẩm trớc Tuyên ngôn và đợc các ông phát triển lên ở Tuyên ngôn,thì vấn đề nhà nớc của giai cấp vô sản lại là một vấn đề mới Có thể nói, vấn

đề này đợc đặt ra nh là một kết quả tất yếu của cuộc đấu tranh giai cấp giữa vôsản và t sản, vì mục đích của cuộc đấu tranh này là giành chính quyền Chỉ cónắm đợc chính quyền thì giai cấp vô sản mới tổ chức thực thi quyền lực chínhtrị của mình đợc

Khi bàn về khái niệm nhà nớc của giai cấp vô sản, V.I.Lênin cho rằng

một trong những định nghĩa rất hay về nó là ở tác phẩm "Tuyên ngôn của

Đảng cộng sản" Trong tác phẩm này, nhà nớc của giai cấp vô sản có thể đợchiểu là nhà nớc trong đó giai cấp vô sản đã đợc tổ chức thành giai cấp thốngtrị và đại diện cho lợi ích của đa số những ngời lao động Tuyên ngôn chỉ rõ:

"Giai cấp vô sản sẽ dùng sự thống trị chính trị của mình để từng bớc một đoạtlấy toàn bộ t bản trong tay giai cấp t sản, để tập trung tất cả những công cụ sản

xuất vào trong tay nhà nớc, tức là trong tay giai cấp vô sản đã đợc tổ chức

thành giai cấp thống trị " [2,Tr 626] ở đây, khi nói đến "dùng sự thống trị

chính trị của mình" tức là nói đến việc giai cấp vô sản cầm quyền đứng rathành lập bộ máy nhà nớc đại diện cho lợi ích của giai cấp mình, chứ khôngphải chỉ đơn thuần là sử dụng bộ máy nhà nớc sẵn có và bắt nó hoạt độngphục vụ mình Điều này đã đợc Ph.Ăngghen nói rõ trong "Lời tựa cho bảntiếng Anh xuất bản năm 1888 "Tuyên ngôn của Đảng cộng sản": "giai cấpcông nhân không thể chỉ nắm lấy bộ máy nhà nớc sẵn có và bắt nó hoạt độngphục vụ mình" [4,Tr 525] Giai cấp vô sản sẽ điều hành nhà nớc trong mọilĩnh vực kinh tế – xã hội, văn hoá – giáo dục để phục vụ cho lợi ích củamình Tuyên ngôn cũng nêu 10 biện pháp mà nhà nớc của giai cấp vô sản ởnhững nớc tiên tiến có thể áp dụng

Dù mới chỉ là những nét phác thảo, nhng Tuyên ngôn cũng cho thấy rõtính u việt của nhà nớc của giai cấp vô sản là ở tính nhân văn của nó, một nhànớc vì con ngời "sự phát triển tự do của mỗi ngời là điều kiện cho sự phát triển

tự do của tất cả mọi ngời"[2,Tr 628]

Tóm lại, với tác phẩm “Hệ t tởng Đức” và “Tuyên ngôn của Đảng cộngsản” thì nhà nớc với những t tởng về nguồn gốc, bản chất và đặc trng của nhànớc đã đợc C.Mác và Ăngghen đa ra và phân tích một cách rõ ràng và có hệthống hơn những tác phẩm trớc đó Và những t tởng ấy tiếp tục đợc phát triểntrong các tác phẩm tiếp theo của C.Mác và Ăngghen mà đặc biệt là tác phẩm “Nguồn gốc của gia đình, của chế độ t hữu và của nhà nớc” của các ông

3.Tác phẩm: Nguồn gốc của gia đình, của chế độ t“ hữu và của nhà nớc :”

(C.Mác và Ph.Ăngghen Toàn tập, tập 21 , NXB CTQG , HN , 1995 , tr.41– 265)

Tác phẩm: “Nguồn gốc của gia đình, của chế độ t hữu và của nhà nớc”

đợc Ăng–ghen viết từ cuối tháng 3 đến cuối tháng 5 năm 1884 trên cơ sở sửdụng rộng rãi những kết luận và tài liệu của Moóc–gan, những đánh giá,nhận xét của C.Mác và rất nhiều tài liệu phong phú do Ăng–ghen tự nghiêncứu về lịch sử Hy Lạp, La Mã, Airơlen, ngời Đức cổ đại…Chính bởi lẽ đó mà lý luận Mác – Lênin về nhà n

Đây là một tác phẩm cơ bản của chủ nghĩa Mác Mà ở đó Ăng–ghen

đã phân tích một cách khoa học về quá trình phát triển của lịch sử loài ngời ởnhững giai đoạn sớm nhất, từ đó làm rõ quá trình tan rã của chế độ cộng sảnnguyên thuỷ và hình thành xã hội có giai cấp dựa trên chế độ t hữu, giải thíchnhững dự điểm của sự phát triển những quan hệ gia đình ở những hình thái xãhội khác nhau…Chính bởi lẽ đó mà lý luận Mác – Lênin về nhà n

Đặc biệt là trong tác phẩm từ việc chỉ ra nguồn gốc của gia đình, củachế độ t hữu và sự hình thành giai cấp thì Ăng–ghen đã phân tích một cách

cụ thể nguồn gốc, bản chất và chứng minh tính tất yếu tiêu vong của nhà nớckhi xã hội không còn giai cấp

* Nguồn gốc của Nhà nớc:

Trên cơ sở những t tởng về nguồn gốc nhà nớc trong những tác phẩm

tr-ớc đó, Ph.Ăngghen tiếp tục kế thừa, phát triển và chỉ ra nguồn gốc ra đời, điềukiện tồn tại và phát triển của nhà nớc một cách sâu sắc và có hệ thống từ chínhnguyên nhân sâu xa nhất là sự phát triển của sản xuất vật chất Cụ thể là:

Từ những công trình nghiên cứu của mình cũng nh của các nhà bác họckhác, ông đã chỉ ra rằng không phải khi nào xã hội cũng có nhà nớc Trongthời kỳ đầu của lịch sử loài ngời, khi nền kinh tế còn cha phát triển, xã hội cha

có sự phân chia giai cấp, thì tổ chức đầu tiên để quản lý đời sống trong xã hội

đó là thị tộc, bộ lạc Ngời đứng đầu thị tộc, bộ lạc là những tộc trởng do cácthành viên trong thị tộc, bộ lạc đó bầu ra dựa trên cơ sở đạo đức và uy tín cánhân của họ Trong xã hội ấy, cha có pháp luật mà mới chỉ có những qui tắctắc xử sự chung trên cơ sở tự giác thực hiện của các thành viên, việc quản lýxã hội ấy dựa trên nền tảng của các giá trị đạo đức và uy tín cá nhân Do đó,trong xã hội cộng sản nguyên thuỷ cha hình thành những thiết chế xã hội –chính trị để quản lý những hoạt động chung của cả cộng đồng, nhng xã hộivẫn tồn tại "trong vòng trật tự", ông viết: "Với tất cả tính ngây thơ và giản dịcủa nó, chế độ thị tộc đó quả là một tổ chức tốt đẹp biết bao! Không có quân

đội, hiến binh và cảnh sát, không có quí tộc, vua chúa, tổng đốc, trởng quan vàquan toà, không có nhà tù, không có những vụ xử án, – thế mà mọi việc đềutrôi chảy" [4,Tr 147]

Qua nghiên cứu sự tan rã của chế độ thị tộc của ngời Hy lạp, ngời LaMã, ngời Giéc–manh và những tộc tộc ngời khác ở châu á và châu Mỹ, Ph

Ăngghen đã cho thấy rằng sự xuất hiện nhà nớc bắt nguồn từ những lý do sau

đây:

Thứ nhất, sự phát triển của lực lợng sản xuất, mà trớc hết là của công cụ

lao động đã dẫn tới sự phân công lao động xã hội, năng suất lao động tăng lên,của cải không những đáp ứng nhu cầu cuộc sống hàng ngày mà đã d thừa,

điều này làm nảy sinh việc chiếm hữu số của cải d thừa này làm của riêng –chế độ t hữu ra đời Sự ra đời của chế độ t hữu gắn liền với nó là quá trìnhphân chia xã hội thành những giai cấp đối lập là nguyên nhân trực tiếp cho sự

ra đời của nhà nớc Với sự xuất hiện chế độ t hữu, chế độ công hữu thị tộc bịtan rã cùng với nó là sự xuất hiện trong xã hội những giai cấp có lợi ích kinh

tế đối lập nhau, đó là nguồn gốc của những mâu thuẫn xã hội Để cho kết cấucủa xã hội đó tồn tại mà không bị phá vỡ bởi các xung đột lợi ích, đặt biệt làlợi ích của giai cấp thống trị thì việc hình thành nên những thiết chế nhằm bảo

vệ "trật tự xã hội" đó trong vòng ổn định là hết sức cần thiết Chỉ có nhà nớc

đợc tổ chức một cách chặt chẽ, có bộ máy cỡng chế với các công cụ bạo lc nhquân đội, cảnh sát, nhà tù, mới thực hiện đợc chức năng thống trị nhằm giữcho xã hội phát triển trong vòng "trật tự" Ph.Ăngghen viét: " Nhng bây giờ,một xã hội mới đã ra đời, một xã hội do toàn bộ những điều kiện kinh tế của

sự tồn tại của nó mà phải chia ra thành những ngời tự do và nô lệ, thành những

kẻ giàu có đi bóc lột và những ngời nghèo khổ bị bóc lột, – một xã hội khôngnhững không thể lại điều hoà một lần nữa những mặt đối lập đó, mà còn buộcphải đẩy chúng đi đến chỗ ngày càng gay gắt Một xã hội nh vậy chí có thểtồn tại trong cuộc đấu tranh không ngừng và công khai giữa các giai cấp đóvới nhau, hoặc là tồn tại dới sự thống trị của một lực lợng thứ ba, một lực lợngtựa hồ nh đứng trên các giai cấp đang đấu tranh với nhau, dập tắt cuộc xung

đột công khai giữa các giai cấp ấy và tốt lắm là để cho cuộc đấu tranh giai cấpdiễn ra chỉ trong lĩnh vực kinh tế, dới một hình thức gọi là hợp pháp Tổ chứcthị tộc đã lỗi thời Nó đã bị sự phân công và hậu quả của sự phân công ấy –tức là sự phân chia của xã hội thành giai cấp – phá tan Nó đã bị nhà nớc thaythế" [4,Tr 251] Tiếp đó, ông kết luận: "Nhà nớc là sản phẩm của xã hội đãphân chia giai cấp, là kết quả của những mâu thuẫn giai cấp không thể dung hoà,

là sản phẩm của sự phát triển bên trong của xã hội, là công cụ của một giai cấpnhất định – giai cấp thống trị xã hội" [4,Tr 255]

Thứ hai, cùng với sự xuất hiện của chế độ t hữu, các cuộc chiến tranh

tranh giành đất đai, cớp bóc lẫn nhau, vai trò của thủ lĩnh trong trong các thịtôc, bộ lạc đợc củng cố, địa vị kinh tế và địa vị chính trị của họ đợc xác lập

Do chiến tranh để bảo vệ mình giữa các thị tộc, bộ lạc phải có sự liên kết lại,hợp nhất với nhau trên cùng một lãnh thổ là hết sức cần thiết Vai trò của thủlĩnh quan sự đợc đề cao, tuy nhiên, khác với vai trò của thủ lĩnh quân sự trớc

đây đều do hội đồng thị tộc bầu ra, với quyền lực kinh tế và quân sự trong tay,các thủ lĩnh quân sự đã thiết lập sự thống trị của mình một cách tuyệt đốibằng hình thức thừa kế theo kiểu cha truyền con nối Điều này đã làm cho cáccơ quan trong tổ chức bộ máy của thị tộc, bộ lạc tách rời và từng bớc đối lậpvới các thành viên trong cộng đồng Thị tộc, bộ lạc từ chỗ là cơ quan giảiquyết công việc chung của cộng đồng, đợc thiết lập và vận hành một cách dânchủ thì những cơ quan này " đã dần dần tách khỏi gốc rễ của chúng trong nhândân, trong thị tộc, bào tộc, bộ lạc; và toàn bộ tổ chức thị tộc chuyển hoá thànhcực đối lập với nó: từ chỗ là tổ chức của bộ lạc nhằm giải quyết một cách tự

do những công việc của mình, tổ chức thị tộc đã trở thành một tổ chức để cớpbóc và áp bức láng giềng; và do đó, các cơ quan của nó, lúc đầu là công cụcủa ý chí nhân dân, đã trở thành những cơ quan độc lập nhằm thống trị và ápbức ngay chính nhân dân " [4,Tr 245]

Có thể nói rằng nhà nớc sinh ra không phải là cơ quan để điều hoà cácmâu thuẫn giai cấp, trái lại, với sự xuất hiện của mình nó chứng minh rằngnhững mâu thuẫn xã hội đã đến lúc chín muồi, Đó là, "sự thú nhận rằng xãhội đó bị lúng túng trong một mối mâu thuẫn với bản thân mà không sao giảiquyết đợc, rằng xã hội đó đã bị phân thành những mặt đối lập không thể điềuhoà mà xã hội đó bất lực không loại bỏ đợc Nhng muốn cho những mặt đốilập đó, những giai cấp có quyền lợi kinh tế mâu thuẫn nhau đó, không đi đếnchỗ tiêu diệt lẫn nhau và tiêu diệt luôn cả xã hội trong một cuộc đấu tranh vôích, thì cần phải có một lực lợng cần thiết, một lực lợng rõ ràng là đứng trênxã hội, có nhiệm vụ làm dịu bớt sự xung đột và giữ cho sự xung đột đó nằmtrong vòng "trật tự" Và lực lợng đó, nảy sinh từ xã hội, nhng lại đứng trên xãhội, chính là nhà nớc" [4,Tr 253].

Nh vậy, sự ra đời của nhà nớc có nguồn gốc sâu xa từ sự phát triển củalực lợng sản xuất, lực lợng sản xuất phát triển làm xuất hiện chế độ t hữu vàgiai cấp – đây là những nguyên nhân cho sự xuất hiện của nhà nớc Nhà nớc

ra đời là một tất yếu khách quan, nó phản ánh mức độ mâu thuẫn của xã hội

đã đến lúc chín muồi, giai cấp bóc lột không thể duy trì sự bóc lột và thống trịxã hội nếu nh không dựa vào một bộ máy bạo lực đặc biệt nhằm trấn áp giaicấp bị bóc lột Đây là một quan điểm đúng đắn và khoa học về nguồn gốc ra

đời của nhà nớc mà sau này tiếp tục đợc Lênin kế thừa và hoàn thiện trong lýluận chung về nhà nớc qua tác phẩm “Nhà nớc và cách mạng” của ông

Ông viết: "nhà nớc có chức năng cơ bản là kiềm chế những mâu thuẫn đốikháng giai cấp, giữ cho những xung đột giai cấp ở trong vòng "trật tự " của sựthống trị Song chủ yếu nhà nớc là công cụ bảo vệ quyền lợi cho giai cấpthống trị, đàn áp và nảy sinh ra từ nhu cầu phải kiềm chế những sự đối lập giaicấp, nhng vì nhà nớc đồng thời cũng nảy sinh ra giữa cuộc xung đột của cácgiai cấp ấy, cho nên theo lệ thờng nhà nớc là nhà nớc của giai cấp có thế lựcnhất, của giai cấp thống trị về mặt kinh tế và nhờ có nhà nớc cũng trở thànhgiai cấp thống trị về mặt chính trị và do đó có thêm đợc những phơng tiện mới

để đàn áp và bóc lột giai cấp bị áp bức"[4,Tr 255]

* Đặc trng của nhà nớc:

Nếu nh ở những tác phẩm trớc “đặc trng của nhà nớc” cha đợc nhắc tớihoặc có đề cập cũng chỉ là thoáng qua thì ở tác phẩm này Ăngghen đã phântích và chỉ ra đầy đủ cả hai đặc trng cơ bản của nhà nớc Đó là:

Theo ông, so với tổ chức thị tộc trớc kia thì đặc trng thứ nhất của nhà

n-ớc là ở chỗ phân chia thần dân của nó theo địa vực c trú Đây là dấu hiệu hếtsức quan trọng để phân biệt nhà nớc với các hình thức tổ chức của thị tộc và

bộ lạc Nếu nh thị tộc và bộ lạc đợc hình thành dựa trên cơ sở của những quan

hệ huyết thống thì nhà nớc đợc hình thành dựa trên sự phân chia dân c theo

địa bàn lãnh thổ c trú Quyền lực nhà nớc có hiệu lực trên địa bàn c trú đó, cácthành viên thực hiện các quyền và nghĩa vụ của mình trên địa bàn đó màkhông kể họ thuộc thị tộc hay bộ lạc nào Theo Ph.Ăngghen thì "Cách tổ chứcnhững công dân của nhà nớc theo địa vực họ c trú nh thế, là một đặc điểmchung của tất cả các nhà nớc"[4,Tr 253]

Đặc trng thứ hai của nhà nớc, theo Ph.Ăngghen đó là nhà nớc "thiết lậpmột quyền lực công cộng, không còn trực tiếp là dân c tự tổ chức thành lực l-ợng vũ trang nữa" [4,Tr 253] Quyền lực công cộng ở đây chính là quyền lực

đặc biệt, nó tách rời khỏi xã hội, nó thuộc về giai cấp thống trị, nó " khôngphải chỉ gồm những ngời đợc vũ trang mà còn gồm những công cụ vật chấtphụ thêm nữa, nh nhà tù và các loại cơ quan cỡng bức mà tổ chức xã hội thịtộc không hề biết đến" [4,Tr 254] Khác với xã hội thị tộc, bộ lạc trớc đây,những ngời đứng đầu thực hiện chức năng quản lý xã hội của mình bằngtruyền thống, uy tín và đạo đức thì khi nhà nớc hình thành, giai cấp thống trị

có một công cụ hết sức hữu hiệu để thực hiện chức năng quản lý và duy trì sựthống trị của mình đó là pháp luật Pháp luật là những qui tắc ứng xử xã hộichung do giai cấp thống trị thiết lập nên và đợc đảm bảo thực hiện bằng bộmáy cỡng chế nh quân đội, cảnh sát, toà án, nhà tù Thứ quyền lực đặc biệtnày đợc sử dụng để đàn áp giai cấp bị bóc lột, nó đợc duy trì bằng sự đónggóp vật chất bắt buộc của các thành viên trong xã hội đó là thuế má – điều

mà trớc đây xã hội thị tộc, bộ lạc cha biết đến

Những đặc trng này của nhà nớc chúng ta sẽ đợc nghiên cứu một cáchhoàn chỉnh hơn trong tác phẩm “ nhà nớc và cách mạng” của Lênin

* Sự tiêu vong của nhà nớc:

Một đóng góp lớn đối với lý luận về nhà nớc là t tởng về “sự tiêu vongcủa nhà nớc” của Ăngghen

Ông cho rằng: Nhà nớc ra đời và tiêu vong là một tất yếu lịch sử Nếu

nh trong phần đầu của tác phẩm ông đã chỉ ra điều kiện ra đời và tồn tại củanhà nớc thì kết thúc tác phẩm ông đã kết luận nhà nớc sẽ tiêu vong khi mà cơ

sở xã hội và cơ sở kinh tế của nó không còn nữa Ph.Ăngghen viết: “…Chính bởi lẽ đó mà lý luận Mác – Lênin về nhà n.nhà n

-ớc tồn tại không phải mãi mãi từ ngàn xa Đã từng có những xã hội không cần

đến nhà nớc, không có một khái niệm nào về nhà nớc và chính quyền nhà nớccả; Đến một giai đoạn phát triển kinh tế nhất định, giai đoạn tất nhiên phảigắn liền với sự phân chia xã hội thành giai cấp thì sự phân chia đó làm chonhà nớc trở thành một tất yếu Bây giờ…Chính bởi lẽ đó mà lý luận Mác – Lênin về nhà nsự tồn tại của những giai cấp nói trênkhông những không còn là một sự tất yếu nữa, mà còn trở thành một trở ngạitrực tiếp cho sản xuất Những giai cấp đó không tránh khỏi biến mất…Chính bởi lẽ đó mà lý luận Mác – Lênin về nhà nGiaicấp tiêu vong thì nhà nớc cũng không tránh khỏi tiêu vong theo Xã hội sẽ tổchức lại nền sản xuất trên cơ sở liên hợp tự do và bình đẳng giữa những ngờisản xuất, sẽ đem toàn thể bộ máy nhà nớc xếp vào cái vị trí thật sự của nó lúcbấy giờ: vào viện bảo tàng đồ cổ, bên cạnh cái xa kéo sợi và cái rìu bằng

đồng” [4,Tr 257 – 258]

Nh vậy, thì vấn đề nhà nớc đã đợc trình bày một cách khá là cụ thể và

có hệ thống trong tác phẩm “Nguồn gốc của gia đình, chế độ t hữu và nhà ớc” Từ nguồn gốc, bản chất, đặc trng đến sự tiêu vong của nhà nớc Tác phẩm

n-có giá trị lớn trong kho tàng lý luận Mác – Lênin nói chung và lý luậnCNXHKH nói riêng mà cho đến ngày nay nó vẫn còn nguyên giá trị Tác phẩm

là bớc phát triển mới trong việc hình thành quan điểm mác – xít về nhà nớc, đây

là sự tiếp nối có hệ thống những t tởng duy vật về nhà nớc qua các tác phẩm kinh

điển trớc đó nh "Tuyên ngôn của Đảng cộng sản", "Ngày 18 tháng Sơng mù củaLu–i Bônapactơ", "Nội chiến ở Pháp", “Chống Đuy–rinh”…Chính bởi lẽ đó mà lý luận Mác – Lênin về nhà n

Tác phẩm chứa đựng những t tởng nền tảng về nhà nớc Từ đó tạo racơ sở hết sức quan trọng để sau này Lênin tiếp tục kế thừa, phát trển vàhoàn thiện thành lý luận chung và khoa học nhất về nhà n ớc của chủ nghĩaMác – Lênin

CHƯƠNG II:

HOàN THIệN Lý LUậN Về NHà NƯớC TRONG TáC PHẩM:

“NHà NƯớC Và CáCH MạNG” CủA LÊNIN Và VậN DụNG

Lý LUậN NHà NƯớC VàO XÂY DựNG NHà NƯớC

PHáP QUYềN Xã HộI CHủ NGHĩA ở VIệT NAM

I Hoàn thiện lý luận về nhà nớc trong tác phẩm

Tác phẩm "Nhà nớc và cách mạng" đợc Lê–nin viết vào tháng 8, 9

năm 1917 và xuất bản thành sách riêng vào tháng 5 năm 1918 Trong hoàncảnh bão táp cách mạng, trong những cuộc luận chiến quyết liệt với các đạibiểu, phe phái chống lại chủ nghĩa Mác Vì thế, để bảo vệ đợc tính khoa họccách mạng của chủ nghĩa Mác về nhà nớc và cách mạng, cũng nh vạch rõ sựxuyên tạc, những luận điệu sai trái của chủ nghĩa cơ hội, xét lại, chủ nghĩa vôchính phủ thì Lênin đã trích lại rất nhiều luận điểm của cả Mác, Ăngghencũng nh các luận điểm xuyên tạc của các phe phái chống lại chủ nghĩa Mácnói trên

Lênin ngay trong phần đầu của tác phẩm đã nói rõ rằng:

“Trớc tình hình việc xuyên tạc chủ nghĩa Mác trở thành một điều phổbiến cha từng thấy, thì nhiệm vụ của chúng ta trớc hết là phải khôi phục họcthuyết chân chính của Mác về nhà nớc Muốn thế, cần phải có một loạt đoạntrích dẫn dài trong chính ngay những tác phẩm của Mác và Ăngghen Tấtnhiên là những đoạn trích dẫn dài ấy sẽ làm cho bản trình bày thành nặng nề

và không làm cho nó có tính chất đại chúng Nhng tuyệt đối không thể khôngtrích dẫn…Chính bởi lẽ đó mà lý luận Mác – Lênin về nhà n Phải trích dẫn cho thật đầy đủ để ngời đọc có thể tự mình có một

ý niệm về toàn bộ quan điểm của những ngời sáng lập chủ nghĩa xã hội khoahọc, về sự phát triển của những quan điểm ấy, và cũng là để chứng minh bằngtài liệu và vạch rõ việc “chủ nghĩa Cau – xky” hiện đang giữ địa vị thống trị,

đã xuyên tạc những quan điểm ấy nh thế nào” [13,Tr 8]

Vì vậy, nội dung của tác phẩm “Nhà nớc và Cách mạng” là rất phongphú và sâu sắc, khối lợng thông tin cũng rất đồ sộ Những nội dung cụ thể đợctrình bày trong tác phẩm đều có sự phân tích của Lênin về các quan điểmchính thống của chủ nghĩa Mác cũng nh các luận điệu xuyên tạc, sai trái củacác phần tử chống đối, bọn cơ hội chủ nghĩa Từ đó Lênin đa ra những đánhgiá, kết luận xác đáng và thuyết phục

Với “Nhà nớc và cách mạng”, lần đầu tiên học thuyết Mác – Lênin vềnhà nớc đợc trình bày có hệ thống và đầy đủ nhất Tất cả những luận điểm cănbản, đợc coi là cốt lõi về nhà nớc (nguồn gốc, bản chất, chức năng, đặc trngcủa Nhà nớc) đều đợc thể hiện rất đầy đủ và sâu sắc trong tác phẩm này.Chính vì vậy, cho đến nay những luận điểm ở đây vẫn đợc chúng ta sử dụng

nh những quan điểm chính thống, khoa học trong lí luận về nhà nớc, đó cũng

là cơ sở vững chắc cho chúng ta có thể dựa vào đó để phê phán những quan

điểm xuyên tạc, phản Mác – xít về vấn đề nhà nớc

Lênin không chỉ tiếp tục kế thừa, phát triển và hoàn thiện những khíacạnh của nhà nớc đợc nghiên cứu trong các tác phẩm trớc đó nh nguồn gốc,bản chất, đặc trng, sự tiêu vong của nhà nớc…Chính bởi lẽ đó mà lý luận Mác – Lênin về nhà n Mà ông còn đề cập rồi đi sâu