Quan điểm của mác – ăngghen, lênin và hồ chí minh về nhà nước

QUAN ĐIỂM CỦA MÁC – ĂNGGHEN, LÊNIN VÀ HỒ CHÍ MINH VỀ NHÀ NƯỚC MỞ ĐẦU 1 Lý do chọn đề tài Nhà nước là một tổ chức đặc biệt của quyền lực chính trị, một bộ máy chuyên làm nhiệm vụ cưỡng chế và thực hiện[.]

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Nhà nước là một tổ chức đặc biệt của quyền lực chính trị, một bộ máychuyên làm nhiệm vụ cưỡng chế và thực hiện các chức năng quản lý đặc biệt nhằmduy trì trật tự xã hội thực hiện những mục đích bảo vệ lợi ích của giai cấp thống trịtrong xã hội

Theo Lênin: “Nhà nước chẳng qua là một bộ máy đàn áp của giai cấp này đối

với giai cấp khác trong một giai đoạn phát triển nhất định của lịch sử”

  Xây dựng và hoàn thiện Nhà nước luôn được xác định là vấn đề quan trọngtrong tiến trình lãnh đạo cách mạng Việt Nam của Đảng ta Đặc biệt từ khi tiếnhành sự nghiệp đổi mới, Đảng đã có nhiều nghị quyết đặt vấn đề về xây dựng vàhoàn thiện Nhà nước Đến Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX của Đảng chínhthức xác định rõ quan điểm xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa dưới

sự lãnh đạo của Đảng Quan điểm này tiếp tục được khẳng định tại Báo cáo chínhtrị của hai kỳ đại hội đại biểu toàn quốc của Đảng tiếp theo (Đại hội X năm 2006,Đại hội XI năm 2011)

Quan điểm về nhà nước có một vị trí đặc biệt quan trọng trong hệ thống lýluận của chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, bởi nó không thuần túy

là những lý thuyết khoa học mà gắn bó chặt chẽ với quan điểm chính trị; nó khôngđơn giản là những suy tư tinh thần mà gắn liền với những hoạt động thực tiễn sinhđộng của các ông Với bản chất cách mạng và khoa học, chúng ta đã khẳng địnhchủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh luôn luôn là nền tảng tư tưởng, làkim chỉ nam cho mọi hành động của Đảng ta Chúng ta không chỉ giữ vững quanđiểm cơ bản của nó mà còn phải tiếp tục vận dụng và phát triển nó trong điều kiệnlịch sử mới Do đó, cần phải nghiên cứu và học tập các quan điểm của chủ nghĩa

Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh một cách nghiêm túc Một trong những nộidung mà chúng ta cần nghiên cứu và vận dụng quan điểm của chủ nghĩa Mác –lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh là giá trị của tư tưởng về nhà nước

Hiện nay, nền kinh tế của chúng ta chuyển sang cơ chế thị trường định hướng

xã hội chủ nghĩa, trong điều kiện mở cửa, hội nhập kinh tế quốc tế, đã có rất nhiều

sự thay đổi, từ nội dung, nhiệm vụ, tổ chức bộ máy, phương thức hoạt động, chođến yêu cầu về phẩm chất, năng lực của con người vận hành trong bộ máy nhànước Sự nghiệp đổi mới của Đảng và nhân dân ta đang đứng trước những cơ hội vàthách thức chưa từng có, xu thế toàn cầu hóa đang diễn ra rất nhanh chóng trên tất

cả các lĩnh vực, mở ra cơ hội cho các nước chậm phát triển, đồng thời cũng chứađựng nhiều vấn đề phức tạp Trong tình hình đó, nếu không có một nhà nước thật

sự trong sạch, vững mạnh, hoạt động có hiệu lực và hiệu quả, tranh thủ nắm lấy vậnhội, đưa đất nước vượt qua nguy cơ, thách thức thì chủ nghĩa xã hội sẽ không có màđộc lập dân tộc cũng khó được bảo vệ

Chính vì vậy, việc tìm hiểu những quan điểm của Mác - Angghen, Lênin, HồChí Minh về nhà nước có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với chúng ta trong quá

trình xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện

nay

Xuất phát từ ý nghĩa và tầm quan trọng nói trên, tôi chọn đề tài “Quan điểm của Mác – Angghen, Lênin, Hồ Chí Minh về nhà nước Sự vận dụng của Đảng

ta trong xây dựng Nhà nước Pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam” làm đề tài

nghiên cứu tiểu luận

3 Mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu đề tài.

* Mục tiêu: Làm rõ và khẳng định tính khoa học của quan điểm Mác – Angghen,

Lênin, Hồ Chí Minh về nhà nước

4 Đóng góp mới của đề tài

Đề tài góp phần tiếp tục làm rõ và khẳng định giá trị quan điểm của Mác –Angghen, Lênin, Hồ Chí Minh về nhà nước và sự vận dung của Đảng ta trong xâyNhà nước Pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp luận: Đề tài sử dụng phương pháp luận của chủ nghĩa Mác –Lênin, cụ thể là phương pháp duy vật biện chứng và phương pháp duy vật lịch sử

- Phương pháp cụ thể: Để đạt được mục tiêu nghiên cứu, đề tài sử dụng tổnghợp các phương pháp như phân tích - tổng hợp, logic - lịch sử, so sánh…

6 Kết cấu của đề tài

Ngoài mở đầu và kết luận, Tiểu luận được kết cấu gồm 03 chương, 8 tiết

Chương 1

Lý luận chung về nhà nước

1.1 Khái niệm và bản chất của nhà nước

* Khái niệm: Nhà nước là một tổ chức đặc biệt của quyền lực chính trị, có bộmáy chuyên trách để cưỡng chế và quản lý xã hội nhằm thực hiện và bảo vệ trướchết lợi ích của giai cấp thống trị trong xã hội có giai cấp đối kháng, của giai cấpcông nhân và nhân dân lao động dưới sự lãnh đạo của Đảng cộng sản trong xã hội

xã hội chủ nghĩa

* Bản chất của Nhà nước:Nhà nước xét về bản chất, là một hiện tượng thuộc thượng tầng kiến trúc, tồn tại dựa trên một cơ sở kinh tế nhất định; là công cụ để duy trì sự thống trị của giai cấp này đối với giai cấp khác, là một tổ chức quyền lực đặc biệt, có bộ máy chuyên trách để cưỡng chế và thực hiện các chức năng quản lý nhằm thực hiện và bảo vệ lợi ích của giai cấp thống trị trong xã hội có giai cấp đối kháng Bản chất của nhà nước thể hiện dưới hai đặc tính cơ bản:

Thứ nhất, là tính giai cấp của Nhà nước Thể hiện ở chỗ nhà nước là công cụ

thống trị trong xã hội để thực hiện ý chí của giai cấp cầm quyền, củng cố và bảo vệ trước hết lợi ích của giai cấp thống trị trong xã hội Bản chất của nhà nước chỉ rõ nhà nước đó là của ai, do giai cấp nào tổ chức và lãnh đạo, phục vụ lợi ích của giai cấp nào?

Thứ hai, là tính xã hội hay còn gọi là vai trò kinh tế - xã hội của Nhà nước

Trong nhà nước, giai cấp thống trị chỉ tồn tại trong mối quan hệ với các tầng lớp giai cấp khác, do vậy ngoài tư cách là công cụ duy trì sự thống trị, nhà nước còn là công cụ để bảo vệ lợi ích chung của toàn xã hội

Như vậy, vai trò kinh tế - xã hội là thuộc tính khách quan, phổ biến của Nhà nước Tuy nhiên, mức độ biểu hiện cụ thể và thực hiện vai trò đó không giống nhaugiữa các nhà nước khác nhau Vai trò và phạm vi hoạt động của nhà nước phụ thuộcvào từng giai đoạn phát triển cũng như đặc điểm của mỗi nhà nước, song phải luôn

tính đến hiệu quả hoạt động của nhà nước.

Để hoạt động có hiệu quả, nhà nước phải chọn lĩnh vực hoạt động nào là cơ bản, cần thiết để tác động Bởi nếu không có sự quản lý của nhà nước sẽ mang lại hậu quả xấu cho xã hội

1.2 Sơ lược lịch sử hình thành và vai trò của nhà nước đối với xã hội

*Về lịch sử hình thành nhà nước, có rất nhiều quan điểm khác nhau Theo

thuyết Thần học, cho rằng nhà nước là do thượng đế sinh ra để quản lý xã hội,quyền lực nhà nước là vĩnh cửu và vô tận nên việc phục tùng quyền lực ấy là cầnthiết và tất yếu

Theo thuyết khế ước xã hội, nhà nước là một sản phẩm của một bản hợp đồng(khế ước) giữa những con người sống trong trạng thái tự nhiên không có nhà nước.Khi đó, nhà nước phải phục tùng xã hội, phục vụ mọi thành viên của xã hội Khinhà nước không thực hiện được chức năng của nó, các thành viên trong xã hội sẽhuỷ bỏ khế ước cũ lập ra một khế ước mới, một nhà nước tiến bộ hơn sẽ ra đời Ngoài ra còn có thuyết gia trưởng, thuyết tâm lý, thuyết bạo lực Còn theo học thuyết của chủ nghĩa Mác - Lênin, nhà nước ra đời trên cơ sở của

sự tan rã chế độ công xã nguyên thuỷ Có hai nguyên nhân dẫn đến sự tan rã củachế độ công xã nguyên thuỷ, đó là sự xuất hiện chế độ tư hữu về tư liệu sản xuất(nguyên nhân kinh tế) và sự mâu thuẫn giữa hai giai cấp đối kháng trong xã hôị,mâu thuẫn này ngày càng trở nên gay gắt đến mức không thể điều hoà được nữa(nguyên nhân xã hội)

Chế độ công xã nguyên thuỷ, thị tộc, bộ lạc, bào tộc là cách thức tổ chức đầutiên của loài người trong buổi bình minh Trong chế độ công xã nguyên thuỷ, mọingười đều bình đẳng như nhau trong lao động và hưởng thụ, trong quyền lợi vànghĩa vụ Khi lực lượng sản xuất phát triển dẫn đến năng suất lao động ngày càngtăng lên, đặc biệt khi có công cụ lao động bằng kim loại xuất hiện cùng với nhữngkinh nghiệm đã tích luỹ được đã tạo nên bước phát triển nhảy vọt trong trồng trọt

và nghề thủ công Dẫn đến sự phân công lao động lần thứ nhất, trồng trọt tách khỏichăn nuôi Sau đó, các nghề thủ công cũng phát triển mạnh tạo ra sự phân công laođộng lầ thứ hai : thủ công nghiệp tách khỏi nông nghiệp Sau hai lần phân công laođộng, xã hội đã có sự phân tầng Sự chuyên môn hoá của các ngành sản xuất đã làmcho nhu cầu trao đổi hàng hoá giữa các bộ phận dân cư ngày một tăng cao Điềunày dẫn đến sự phân công lao động lần thứ ba, giao lưu hàng hoá tăng nhanh vàthương nghiệp xuất hiện Sau lần phân công lao động thứ ba này, xã hội đã bị phânhoá một cách sâu sắc Do sự phân công lao động nên các ngành kinh tế phát triểnmạnh, làm cho sản phẩm lao động ngày càng nhiều lên dẫn đến dư thừa Lúc nàytrong xã hội đã xuất hiện một số người có quyền lực công nhiên đi chiếm đoạt phầnsản phẩm dư thừa đó và biến nó thành của riêng Chế độ tư hữu về tài sản dần dầnxuất hiện Những người này dần dần trở thành những người chuyên đi bóc lột còn

bộ phận đông dân cư trở thành những người bị bóc lột cả về tư liệu sản xuất và sảnphẩm lao động Chế độ tư hữu ngày càng được củng cố và phát triển tất yếu dẫnđến việc hình thành các tập đoàn người trong xã hội có địa vị kinh tế khác hẳn nhau

đó là tập đoàn những người giàu có (chủ nô), tập đoàn nông dân - thợ thủ công vớichút ít tài sản (bình dân) và tập đoàn thứ ba là tù binh chiến tranh và nô lệ (nô lệ).  Mâu thuẫn giữa giai cấp bóc lột và bị bóc lột ngày càng trở nên gay gắt, làmcho chế độ công xã nguyên thuỷ trước đây với thị tộc, bộ lạc không thể kiểm soát,quản lý xã hội được nữa, mà cần một tổ chuác mới ra đời, đó chính là nhà nước.Nhà nước ra đời, đó là sự thay đổi hẳn về lượng Đó là một bộ máy bạo lực, gồm cóquân đội, cảnh sát, nhà tù để đàn áp những người lao động

*Về vai trò của nhà nước đối với xã hội, thì chỉ thông qua nhà nước giai cấp

thống trị mới tổ chức, thực hiện quyền lực chính trị của mình; xây dựng được hệ tưtưởng của mình trở thành hệ tư tưởng thống trị xã hội; quyền lực kinh tế mới đủ sứcmạnh để duy trì quan hệ bóc lột

Chương 2 Quan điểm của Mác – Ăngghen, Lênin, Hồ Chí Minh về nhà nước 2.1 Quan điểm của Mác - Ăngghen về nhà nước

Quan niệm về nhà nước của Mác - Ăngghen đã được hình thành một cách

khá hoàn chỉnh trong cuốn Hệ tư tưởng Đức, do hai ông viết chung với trong

những năm 1845-1846 Tác phẩm này không được xuất bản lúc hai ông còn sống vìgặp khó khăn về tài chính và chế độ kiểm duyệt; mãi đến năm 1932, dưới thời

Stalin, bản thảo của tác phẩm mới được xuất bản tại Liên Xô Hệ tư tưởng Đức là

một tác phẩm hơi khó đọc, văn phong và cách lập luận còn chịu nhiều ảnh hưởngcủa Hêghen, nhiều chỗ diễn đạt hơi khó hiểu Tuy nhiên, chính trong bản thảo này,chúng ta có thể tìm thấy quan niệm của Mác - Ăngghen về nguồn gốc và bản chấtcủa nhà nước nói chung

Năm 1884, một năm sau khi Mác mất, Ăngghen tìm thấy bản thảo viết tay

tóm tắt tác phẩm “Xã hội cổ đại” của L.H.Moóc-gan của Mác viết từ những năm

1880, 1881 và biết Mác có ý định viết một tác phẩm xung quanh vấn đề này nhưngchưa kịp Tiếp tục ý định của Mác, từ cuối tháng 3 đến cuối tháng 5 - 1884

Ăngghen đã viết tác phẩm “Nguồn gốc gia đình, chế độ tư hữu và nhà nước” Khi

viết tác phẩm này, Ăngghen sử dụng những nhận xét và phê phán của Mác về tác

phẩm “Xã hội cổ đại” của L.H.Moócgan, đưa những tư liệu từ các nghiên cứu

trước đó của mình về lịch sử Hy Lạp, La Mã, Airơlen và người Giécmanh thời cổv.v., kế thừa và phê phán nhiều công trình nghiên cứu của các nhà khoa học Anh,Pháp, Đức, Bắc Mỹ và Nga nhằm chứng minh sự đúng đắn của những quan niệmduy vật về lịch sử của chủ nghĩa Mác Tác phẩm được in lần đầu tiên ở Xuyrích(Đức) vào đầu tháng 10-1884, sau đó được tái bản nhiều lần và được dịch ra nhiềuthứ tiếng khác nhau

Về nguồn gốc của nhà nước, Mác và Ăngghen cho rằng sự ra đời của nhà

nước bắt nguồn từ sự phân công lao động trong xã hội, gắn liền với sự ra đời củachế độ sở hữu tư nhân Sự phân công lao động (và cùng với nó là chế độ sở hữu tưnhân) làm phát sinh mâu thuẫn giữa lợi ích riêng (lợi ích của cá nhân riêng biệt haycủa gia đình riêng biệt) và lợi ích chung (lợi ích tập thể của tất cả các cá nhân liên

hệ với nhau) Nhà nước ra đời nhằm giải quyết mâu thuẫn đó, dưới danh nghĩa là

đại diện cho lợi ích chung của xã hội Do chỗ các cá nhân chỉ theo đuổi lợi ích

riêng của mình, cho nên cần thiết phải có sự can thiệp và kiềm chế của nhà nước –

đại diện cho lợi ích chung Nhà nước, theo đó, không phải là một thực thể quyền

lực từ bên ngoài áp đặt vào xã hội, mà là sản phẩm của một xã hội đã phát triển đếnmột giai đoạn nhất định, là bằng chứng của những mâu thuẫn, của những phân chia

xã hội thành các lực lượng đối lập nhau mà tự chúng không thể giải quyết được Đểnhững mặt đối lập và những giai cấp có quyền lợi mâu thuẫn nhau ấy không đi đếntiêu diệt lẫn nhau và tiêu diệt cả xã hội, thì cần phải có một lực lượng tựa hồ nhưđứng trên xã hội, có nhiệm vụ làm dịu xung đột và giữ cho xung đột trong vòng trật

tự, lực lượng ấy là nhà nước

Về bản chất, nhà nước là bộ máy của một giai cấp này dùng để trấn áp một

giai cấp khác Nhà nước là tổ chức chính trị của giai cấp thống trị về kinh tế nhằmbảo vệ trật tự hiện hành và đàn áp sự phản kháng của các giai cấp khác Nhà nướcchỉ là công cụ chuyên chính của một giai cấp, không có và không thể có nhà nướcđứng trên giai cấp và nhà nước của mọi giai cấp Đối với đông đảo người sống trênmột lãnh thổ rất rộng lớn, thì nhà nước là mối liên hệ chủ yếu nhất liên kết họ lạivới nhau, nhưng nhà nước ngày càng trở thành kẻ áp bức và bóc lột đối với họ Nhànước ra đời không những không thủ tiêu bóc lột mà còn biến bóc lột thành một chếđộ

Về đặc trưng của nhà nước, thì bất cứ nhà nước nào, theo Ăngghen, cũng có

những đặc trưng cơ bản sau đây:

Thứ nhất, nhà nước là cơ quan phân chia và quản lý dân cư theo địa vực Địa

vực thì ổn định còn dân cư thì ngày càng di động, nên người ta phải lấy sự phânchia địa vực cư trú làm nơi cho dân chúng thực hiện những quyền và nghĩa vụ củamình, không kể họ thuộc về thị tộc hay bộ lạc nào Cách tổ chức dân cư theo địavực cư trú ngày càng được thừa nhận trong tất cả các quốc gia và làm nên sự khácbiệt giữa nhà nước với thị tộc, bộ lạc trước đây Các thị tộc, bộ lạc được hình thànhdựa trên cơ sở những quan hệ huyết thống còn nhà nước được hình thành trên cơ sởphân chia dân cư theo địa vực cư trú và quyền lực nhà nước có hiệu lực đối với mọi

cư dân sống trên địa vực ấy

Thứ hai, nhà nước là một cơ quan quyền lực có tính chuyên nghiệp và cưỡng

chế đối với mọi thành viên trong xã hội, quyền lực này không còn ăn khớp với dân

cư tự tổ chức thành lực lượng vũ trang nữa Trước đây những người đứng đầu thịtộc, bộ lạc quản lý xã hội bằng đạo đức và uy tín, còn giờ đây những người đại diệncho nhà nước thực hiện quyền lực bằng sự cưỡng bức của pháp luật Hơn nữa, nhànước không phải chỉ gồm những người được vũ trang mà có cả công cụ vật chấtphụ thêm nữa, như nhà tù và các loại cơ quan cưỡng bức mà xã hội thị tộc, bộ lạckhông hề biết đến

Thứ ba, để duy trì nhà nước cần phải có những sự đóng góp của cư dân là

thuế Thuế là các khoản bắt buộc phải nộp cho nhà nước, là nguồn thu chính đểnuôi sống bộ máy nhà nước Việc thu thuế dựa trên cơ sở quyền lực nhà nước với

sự hậu thuẫn của các cơ quan và phương tiện cưỡng chế

Về chức năng của nhà nước, theo Ăngghen, nhà nước có hai chức năng là

chức năng thống trị của giai cấp và chức năng xã hội Chức năng thống trị của giai

cấp nói lên rằng bất cứ nhà nước nào cũng là công cụ chuyên chính của một giaicấp, sẵn sàng sử dụng mọi công cụ, biện pháp có thể để bảo vệ sự thống trị của giaicấp đó Chức năng xã hội của nhà nước nói lên rằng bất cứ nhà nước nào cũng phảithực hiện việc quản lý những hoạt động chung vì sự tồn tại của xã hội Hai chứcnăng này có mối quan hệ qua lại với nhau, chức năng xã hội là cơ sở của sự thốngtrị chính trị và sự thống trị chính trị còn kéo dài chừng nào nhà nước còn thực hiệnchức năng xã hội của nó; Đồng thời, nhà nước với tư cách là đại biểu cho chủquyền của một quốc gia còn thực hiện chức năng đối nội và đối ngoại Chức năngđối nội của nhà nước là duy trì trật tự xã hội theo lợi ích của giai cấp cầm quyền.Nhà nước xây dựng và thực thi các chính sách, sử dụng quân đội, cảnh sát, bộ máytuyên truyền và các công cụ khác nhằm duy trì và phát triển xã hội theo nhữngnguyên tắc và chuẩn mực nhất định Nhà nước thực hiện chức năng đối nội là chủyếu, vì nó ra đời và tồn tại trước hết trên phạm vi quốc gia - dân tộc Chức năng đốingoại của nhà nước là bảo vệ lãnh thổ quốc gia, trong một số trường hợp là mởmang lãnh thổ quốc gia và quan hệ với các nước khác vì lợi ích của giai cấp thốngtrị cũng như lợi ích quốc gia Chức năng đối nội và đối ngoại của nhà nước đềuxuất phát từ lợi ích của giai cấp thống trị.

Về vấn đề nhà nước tiêu vong, nhà nước tiêu vong cũng là một tất yếu như sự

xuất hiện của nó trong điều kiện xã hội nhất định Nhà nước không tồn tại, cũngnhư từ xa xưa xã hội đã có thời kỳ không cần đến nhà nước, thậm chí không có mộtkhái niệm nào về nhà nước Đến một giai đoạn phát triển nhất định của xã hội, giaiđoạn đương nhiên phải gắn liền với sự phát triển của kinh tế và phân chia xã hộithành giai cấp thì sự xuất hiện của nhà nước trở thành một tất yếu Nhưng sẽ đếnthời kỳ sự tồn tại của những giai cấp nói trên không còn là một tất yếu nữa, hơnnữa sự tồn tại của các giai cấp còn là trở ngại trực tiếp cho sản xuất Khi giai cấpkhông còn thì nhà nước cũng không tránh khỏi tiêu vong

Giai cấp vô sản giành lấy nhà nước và biến những tư liệu sản xuất thành sở hữu của

xã hội, từng bước tự xoá bỏ mình với tư cách một giai cấp, xoá bỏ sự khác biệt giaicấp và mọi sự đối lập giai cấp, đồng thời xoá bỏ cả nhà nước Khi nhà nước đã trởthành đại diện của toàn thể xã hội, không còn giai cấp nào bị áp bức nữa, không cònđấu tranh sinh tồn cá nhân nữa, vai trò của nhà nước sẽ mất dần đi Nhà nước sẽ điđến chỗ tự tiêu vong cũng là một tất yếu khách quan khi nó đã hoàn thành vai trò lịch

sử của mình, khi chủ nghĩa cộng sản văn minh được hoàn thành

2.2 Quan điểm của Lênin về nhà nước

Quan điểm về nhà nước có một vị trí đặc biệt quan trọng trong hệ thống lýluận của Lênin, bởi nó không thuần túy là những lý thuyết khoa học mà gắn bó chặtchẽ với quan điểm chính trị; nó không đơn giản là những suy tư tinh thần mà gắnliền với những hoạt động thực tiễn sinh động của ông

Kế thừa quan điểm của Mác - Ăngghen, Lênin tiếp tục khẳng định rằng, nhànước là một hiện tượng lịch sử ra đời gắn liền với sự xuất hiện của giai cấp và chế

độ tư hữu Người khẳng định: “Bất cứ ở đâu, hễ lúc nào và chừng nào mà, về mặtkhách quan, những mâu thuẫn giai cấp không thể điều hoà được thì nhà nước xuất

hiện” [Lênin: Toàn tập, T33, Nxb Tiến bộ, M, 1976, tr.9]; sự tồn tại và tiêu vong

của nó là tùy thuộc vào những điều kiện cụ thể; “nhà nước chỉ là một tổ chức thốngtrị của một giai cấp” và “bất cứ nhà nước nào cũng là một bộ máy để một giai cấp

này trấn áp giai cấp khác” [Lênin: Toàn tập, T33, Nxb Tiến bộ, M, 1976, tr.9].

Theo Lênin, khái niệm “nhà nước” làđể chỉ bộ máy nhà nước trong xã hội cógiai cấp Ông viết: “đặc trưng của nhà nước là sự tồn tại của một giai cấp đặc biệt,tập trung quyền lực trong tay Dĩ nhiên, không ai có thể dùng hai tiếng nhà nước đểgọi một cộng đồng, trong đó tất cả mọi thành viên đều thay phiên nhau quản lý “tổchức của trật tự” Chính sự tập trung quyền lực chính trị trong tay một giai cấp đặcbiệt là đặc trưng để phân biệt nhà nước với mọi hình thức tổ chức xã hội khác

Lênin vạch rõ: “Nếu quyền lực chính trị trong nước nằm trong tay một giai cấp cóquyền lợi phù hợp với quyền lợi của đa số, thì mới có thể thực hiện việc điều khiểncông việc quốc gia thực sự theo đúng nguyện vọng của đa số Nhưng nếu quyền lựcchính trị nằm trong tay một giai cấp có quyền lợi khác với quyền lợi của đa số, thìviệc điều khiển công việc quốc gia theo nguyện vọng của đa số không khỏi trởthành một sự lừa gạt, hoặc đưa đến chỗ đàn áp đa số ấy” Ông giải thích: “Quyềnchính trị là gì, nếu không phải là cách diễn đạt, là việc ghi nhận so sánh lựclượng?” Đây chính là sự phát triển quan điểm: Quyền lực chính trị, theo đúngnghĩa của nó, là bạo lực có tổ chức của một giai cấp để trấn áp một giai cấp kháccủa Mác và Ăngghen.

Khi nói về bản chất của nhà nước, Lênin chỉ ra rằng nhà nước nào cũng cóbản chất giai cấp sâu sắc, là công cụ của giai cấp thống trị, phục vụ cho lợi ích củagiai cấp thống trị, “Nhà nước là một bộ máy dùng để duy trì sự thống trị của một

giai cấp này đối với giai cấp khác” [Lênin: Toàn tập, T33, Nxb Tiến bộ, M, 1976, tr.9].

Trong xã hội xã hội chủ nghĩa, nhà nước là tổ chức chính trị của nhân dân,thể hiện ý chí của nhân dân Theo Lênin, trong xã hội xã hội chủ nghĩa thì nhà nướckhông còn nguyên nghĩa nữa, nó không chỉ có chức năng trấn áp sự phản kháng củacác giai cấp bóc lột đã bị đành đổ mà còn có vai trò quan trọng hơn là tổ chức xâydựng xã hội mới, trong đó quan trọng hơn cả là chức năng tổ chức quản lý kinh tế

Đến giai đoạn phát triển cao của xã hội chủ nghĩa, khi không còn giai cấpnữa thì cũng không cần nhà nước, nhà nước sẽ tự “tiêu vong” Lịch sử xã hội loàingười đã từng tồn tại không cần có nhà nước, thì cùng với sự phát triển của sảnxuất, xã hội loài người sớm muộn cũng sẽ đạt tới trình độ loại bỏ nhà nước Lêninviết: “Mục đích cuối cùng mà chúng ta theo đuổi, là thủ tiêu nhà nước, nghĩa là thủtiêu mọi bạo lực có tổ chức và có hệ thống, mọi bạo lực, nói chung, đối với conngười Chúng ta không mong có một chế độ xã hội mà trong đó nguyên tắc thiểu số

phục tùng đa số sẽ không được tuân theo Nhưng khi hướng đến chủ nghĩa xã hội,chúng ta tin chắc rằng chủ nghĩa xã hội sẽ chuyển thành chủ nghĩa cộng sản, và do

đó, nói chung sẽ không còn cần thiết phải dùng bạo lực đối với con người, khôngcần thiết phải buộc người này phục tùng người khác, bộ phận dân cư này phục tùng

bộ phận dân cư khác, vì người ta sẽ quen tuân theo những điều kiện thông thường

của đời sống tập thể, mà không cần có bạo lực và không cần có phục tùng” Nghĩa

là, khi đó nhà nước sẽ tự tiêu vong

Tuy nhiên, để nhà nước có thể tự tiêu vong, cần có nhiều điều kiện, trong đó,quan trọng nhất là, nhà nước phải trải qua một hình thức tồn tại đặc biệt của nó:

Nhà nước chuyên chính vô sản Nhưng để có được nhà nước chuyên chính vô sản,

tất yếu phải dùng đến bạo lực cách mạng Lênin chỉ rõ: “Không có cách mạng bạolực thì không thể thay nhà nước tư sản bằng nhà nước vô sản được Việc thủ tiêunhà nước vô sản, nghĩa là việc thủ tiêu mọi nhà nước, chỉ có thể thực hiện được

bằng con đường tiêu vong thôi”[Lênin: Toàn tập, T33, Nxb Tiến bộ, M, 1976, tr.42] “Nhờ bộ máy nhà nước chúng ta sẽ đập tan được mọi sự bóc lột, và khi nàotrên quả đất không còn có khả năng bóc lột người khác nữa, không còn có chủ đất,chủ công xưởng, không còn có một bên là những người no kềnh bụng và một bên

là những người đói lả nữa, - chỉ khi nào không thể có tình trạng đó nữa, thì chúng

ta mới vứt bỏ được bộ máy ấy vào đống sắt vụn Khi ấy, sẽ không có nhà nước,

không có bóc lột” [Bài giảng đọc tại trường đại học xvéc-đlốp (ngày 11 tháng bảy 1919) Đăng lần đầu tiên trên báo "Sự thật", số 15, ngày 18 tháng Giêng 1929]

Bạo lực cách mạng là phương thức duy nhất để một giai cấp mới, tiến bộgiành lấy quyền lực chính trị Điều đó đúng đối với giai cấp vô sản và hơn thế, vớigiai cấp vô sản, bạo lực cách mạng còn phải thực hiện một nhiệm vụ quan trọngnữa, đó là đập tan bộ máy nhà nước cũ trước khi bắt tay xây dựng nhà nước kiểumới

Tính chất đặc biệt của nhà nước chuyên chính vô sản với tư cách hình thứcchuyển tiếp trước khi đạt đến trạng thái tự tiêu vong của nhà nước được Lênin làm

rõ trong việc phân tích mối quan hệ biện chứng giữa tính chuyên chính và tính dânchủ của nhà nước

Người chỉ ra rằng, bước quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội sẽxuất hiện nhiều hình thức chính quyền nhà nước của giai cấp công nhân, song thựcchất cũng là chuyên chính cách mạng của giai cấp vô sản Ông nói: “Điều cốt lõitrong học thuyết của Mác là đấu tranh giai cấp, nhưng kẻ nào chỉ thừa nhận có đấutranh giai cấp thôi thì kẻ đó vẫn chưa phải là một người mác-xít…Chỉ người nào

mở rộng việc thừa nhận đấu tranh giai cấp đến mức thừa nhận chuyên chính vô sản

thì mới là người mác-xít” [Lênin: Toàn tập, T33, Nxb Tiến bộ, M, 1976, tr.42].

Lênin còn chỉ ra rằng, “chuyên chính vô sản…không chỉ phải là bạo lực đốivới bọn bóc lột và cũng không phải chủ yếu là bào lực Cơ sở kinh tế của bạo lựccách mạng đó, cái đảm bảo sức sống và thắng lợi của nó chính là một giai cấp vôsản đưa ra được và thực hiện được kiểu tổ chức lao động xã hội cao hơn so với chủ

nghĩa tư bản”[Lênin: Toàn tập, T 39, Nxb Tiến bộ, M, 1976, tr.15-16] “Xét đến

cùng thì năng xuất lao động là cái quan trong nhất, chủ yếu nhất cho thắng lợi của

chế độ xã hội mới”[Lênin: Toàn tập, T 39, Nxb Tiến bộ, M, 1976, tr.25]

Lênin khẳng định: “Trong thời kỳ quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩacộng sản, sự trấn áp vẫn còn tất yếu, nhưng nó đã là sự trấn áp của đa số bị bóc lộtđối với thiểu số bóc lột Cơ quan đặc biệt, bộ máy trấn áp đặc biệt là “nhà nước”vẫn còn cần thiết, nhưng nó đã là nhà nước quá độ, mà không còn là nhà nước theođúng nghĩa của nó nữa”, và nhà nước vô sản phải là một công cụ, một phương tiện;đồng thời, là một biểu hiện tập trung trình độ dân chủ của nhân dân lao động Dânchủ trong xã hội xã hội chủ nghĩa chính là nhân dân tham gia vào mọi công việccủa nhà nước Người viết: “Điều cần thiết không phải chỉ là cơ quan đại biểu theokiểu chế độ dân chủ, mà là toàn bộ việc quản lý nhà nước từ dưới lên phải do bản

thân quần chúng tổ chức, quần chúng thực sự tham gia vào từng bước của cuộcsống và đóng vai trò tích cực trong việc quản lý”

Lênin viết: “Các Xô-viết là do chính bản thân những người lao động thiết lập

ra bằng nghị lực và sáng tạo cách mạng của họ, đó là cái đảm bảo duy nhất cho sựtận tuỵ vô biên của họ đối với quyền lợi của quần chúng Khi cử đại biểu của mìnhvào Xô-Viết, mỗi người nông dân cũng điều có thể bãi miễn họ, và đó chính là tính

chất nhân dân chân chính của các Xô-Viết” [Lênin: Toàn tập, T35, Nxb Tiến bộ, M,

1976, tr.131]. Và Người chỉ rõ: “Chính quyền Xô-Viết là một kiểu nhà nước mới,không có bộ máy quan liêu…, một kiểu nhà nước trong đó nền dân chủ tư sản đượcthay thế bằng nền dân chủ mới - một nền dân chủ đang đưa đội tiên phong của quầnchúng lao động lên hàng đầu, làm cho quần chúng đó trở thành những người lậppháp và hành pháp, thành những đội vũ trang bảo vệ và thiết lập một bộ máy có khả

năng cải tạo quần chúng” [Lênin: Toàn tập, T36, Nxb Tiến bộ, M, 1976, tr.65].

Lênin cho rằng, nếu tính giai cấp là bản chất của mọi nhà nước, thì dân chủhay chuyên chính cũng chỉ là hai mặt của bản chất đó mà thôi “Bất cứ một nhànước nào cũng đều có nghĩa là dùng bạo lực; nhưng toàn bộ sự khác nhau là ở chỗdùng bạo lực đối với những người bị bóc lột hay đối với kẻ đi bóc lột, ở chỗ códùng bạo lực đối với giai cấp những người lao động và những người bị bóc lộtkhông” Đối với Lênin: “Chuyên chính cách mạng của giai cấp vô sản là một chínhquyền do giai cấp vô sản giành được và duy trì bằng bạo lực đối với giai cấp tưsản ”

Chuyên chính vô sản không hề đối lập với dân chủ, mà là phần bổ sung, làhình thức thể hiện của dân chủ “Chuyên chính vô sản, nghĩa là việc tổ chức độitiền phong của những người bị áp bức thành giai cấp thống trị để trấn áp bọn ápbức, thì không thể giản đơn đóng khung trong việc mở rộng chế độ dân chủ được.Đồng thời với việc mở rộng rất nhiều chế độ dân chủ - lần đầu tiên biến thành chế

độ dân chủ cho người nghèo, chế độ dân chủ cho nhân dân chứ không phải cho bọn

nhà giàu - chuyên chính vô sản còn thực hành một loạt biện pháp hạn chế quyền tự

do đối với bọn áp bức, bọn bóc lột, bọn tư bản”

Điều cần quan tâm là, trong xã hội xã hội chủ nghĩa - lực lượng đóng vai tròthống trị trong xã hội, và vì thế nắm quyền chuyên chính, dân chủ và pháp luật làđại đa số nhân dân lao động “Dân chủ cho tuyệt đại đa số nhân dân và trấn áp bằng

vũ lực bọn bóc lột, bọn áp bức nhân dân, nghĩa là tước bỏ dân chủ đối với bọnchúng: đó là sự biến đổi của chế độ dân chủ trong thời kỳ quá độ từ chủ nghĩa tưbản lên chủ nghĩa cộng sản”

Tóm lại, sự phát triển của Lênin đối với quan điểm của Mác và Ăngghen vềnhà nước, điểm quan trọng nhất chính là ở chỗ, đặc tính phổ biến của mọi nhà nước

đó là giai cấp Như thế, biểu hiện về mặt lịch sử trong suốt quá trình phát triển của

xã hội loài người là mối quan hệ biện chứng của hai mặt chuyên chính và dân chủ

Rõ ràng, trên phương diện này, nhà nước là một cách thức tổ chức đời sống xã hội,một giai đoạn trong tiến trình phát triển của xã hội, là một vòng khâu của sự pháttriển Đây chính là quan niệm duy vật và biện chứng có tính nguyên tắc trong việc

lý giải đời sống xã hội nói chung, vấn đề nhà nước nói riêng và gắn liền với những

cố gắng to lớn của Lênin trong sự phát triển chủ nghĩa Mác

2.3 Quan điểm của Hồ Chí Minh về nhà nước kiểu mới

Một trong những tư tưởng lớn của Chủ tịch Hồ Chí Minh là xây dựng mộtnhà nước kiểu mới – nhà nước pháp quyền của dân, do dân và vì dân Đây là tưtưởng độc đáo, sáng tạo của Bác Hồ và của Đảng ta trong quá trình lãnh đạo cáchmạng Việt Nam, đã được minh chứng và kiểm nghiệm trong lịch sử đấu tranh giànhchính quyền và xây dựng chính quyền nhà nước dân chủ nhân dân Theo Chủ tịch

Hồ Chí Minh, nhà nước kiểu mới – nhà nước pháp quyền phải là nhà nước của dân,

do dân và vì dân; đó là tư tưởng, ý chí nhất quán của Chủ tịch Hồ Chí Minh

Tư tưởng về nhà nước pháp quyền là một trong những nét đặc sắc của tưtưởng Hồ Chí Minh Từ đặc điểm hình thành đất nước và dân tộc, Hồ Chí Minh đã