và Kostomarop V.G... Tolstôi sang ti ng Ba lan và ti ng Vi t... Khó có th nói v nh ng quy tc hay h ng dKn c$ th nào ó trong d ch reali.
Trang 1D CH REALI
TS TR NH TH PHAN ANH
T D ch Khoa Ngôn ng & V n hóa Nga
Th c t d ch thu t phong phú và sinh ng ã hoàn toàn bác b h c thuy t v cái
g i là “hi n t ng không th d ch c” “M i m t ngôn ng phát tri n c p b c cao
b ng các ph ng ti n c a m t ngôn ng khác trong s th ng nh t hoàn toàn v i hình
th c c a nó”1 Nh v y, khi ng i ta nói n “hi n t ng không th d ch c” trong
m t v n b n nào ó, nh t là trong các tác ph m v n h c ngh thu t, có ngh a là ng i
ta ã nói m t cách t ng i ây chúng ta dùng t t ng i b i th c ch t ch là không chuy n t i c thành ph n này hay thành ph n khác v m!t hình th c, còn
mu n tái t"o m t cách y toàn b v n b n, thì ch c n làm theo l i khuyên c a Gôg n: “c tình r i xa m t s t c a nguyên tác có th t i g n chúng h n”
Trong s nh ng n v khó d ch ó, tr c h t, ph i k n reali Thu t ng reali
c s# d$ng l n u tiên vào nh ng n m 50 c a th k% tr c (trong các công trình nghiên c u c a Sabôlép L.B và Chern p G.V.) &ó nh ng t ho!c c$m t g i tên (thu t
ng c m t g i tên c a Veresagin E.M và Kostomarop V.G ch nh ng c$m t t ng
ni m ã ho!c ang t'n t"i m t cách v t ch t, chúng !c tr ng cho m t dân t c, m t t
n c và hoàn toàn xa l" v i nh ng dân t c và t n c khác2 Ch b n s(c và !c i m
!c tr ng dân t c, l ch s#, reali không có t ng ng chính xác trong các ngôn ng khác (t c là t ng ng tr c ti p d i d"ng t ), và i u ó âu c)ng d* hi u
Tuy nhiên, nh Phê ôr p A.V ã r t xác áng khi cho r ng “không có t nào là không th d ch c sang ngôn ng khác, chí ít thì c)ng có th d ch b ng ph ng pháp miêu t , có ngh a là d ch b ng m t c$m t ” Vì v y chuy n c n bàn ây không ph i
là có d ch c reali hay không, mà chính là ph i d ch chúng nh th nào
Có hai khó kh n chính trong d ch reali: 1) reali không có t ng ng tr c ti p trong ngôn ng d ch vì i t ng mà reali g i tên không có trong kinh nghi m c a
nh ng ng i nói ngôn ng này; 2) ngoài ngh a c a reali, ng i d ch còn ph i chuy n
t i c b n s(c - t c là s(c thái dân t c và l ch s# n ch a trong nh ng n v t v ng
!c bi t này
Trong s nh ng ph ng th c d ch reali c b n ph i k n chuy n âm, sao ch$p,
d ch g n úng, d ch miêu t v.v
&ây là ph ng pháp d ch reali “ti t ki m” nh t Chuy n âm có th coi là ph ng pháp h u hi u nh t n u nh reali ó c nh(c i nh(c l"i nhi u l n trong v n b n
g c D ch miêu t trong tr ng h p này s+ làm cho b n d ch tr nên quá c'ng k nh Tuy nhiên, vì chuy n âm không th làm rõ ngh a c a t nên ph ng pháp này c n ph i
c k t h p v i chú gi i c a ng i d ch (nh ghi chú ch,ng h"n)
1 Phê ôr p A.V C s lí thuy t d ch - Trang 144
2 Vlakh p S., Phlorin S Nh ng hi n t ng không th d ch trong d ch thu t Mátxc va: NXB Quan h qu c t , 1980 – Trang 47
Trang 2Chúng ta xem tr ng h p d ch t reali trong “S ph n con ng i” c a Sôlôkh p: «- /0/1234 15617689 58/:/4 /1 ;/160<= 26 >?@629, AB6CA89 26
, ;/8/D? A ?7E0E0» - “N m hai m i hai ói kém, tôi trôi d"t t i Cuban làm thuê cho b n cu l c nên m i s ng sót”1 D a vào ng c nh c$ th ng i s# d$ng b n
d ch h,n c)ng ph n nào oán ra là ngh a c a t này là ng i giàu có, vì có nhi u ng i làm thuê cho anh ta Vi c ng i d ch không dùng chú gi i, m t m!t không làm t m"ch theo dõi c a c gi , nh ng m!t khác l"i không l t t c nét !c tr ng dân t c
c a t reali này (không ch n gi n là t ch phú nông Nga giàu có và chuyên s# d$ng lao ng làm thuê & i v i nh ng ng i mang các h t t ng khác nhau và vào t ng giai o"n l ch s# khác nhau c a n c Nga có th kh i g i nh ng liên t ng t t
x u khác nhau ho!c r t khác nhau)
&ây là m t trong nh ng ph ng pháp d ch reali khá phF bi n, khi t ng ph n c a reali c thay b ng các t ng ng tr c ti p c a chúng trong ngôn ng d ch Ch,ng
/ – t, thF); ! "! " (;/<8/;E:E<8:/EC234) – h#u c$i t ;
tr %ng; + , - - Ngày Chi.n th ng; - " (1EG6@:/A<8) - ng %i tháng Ch/p v.v
Nh chúng ta ã th y các ví d$ trên, b n d ch ch ph n ánh c khía c"nh n i dung c a t (ng ), trong khi toàn b b n s(c v n hóa dân t c c a t ã b m t
D ch g n úng là d ch reali b ng nh ng t ch khái ni m t ng t trong ngôn ng
d ch Thông th ng có hai ki u áp d$ng ph ng pháp d ch này:
Reali có th c chuy n "t b ng m t reali g n v i nó nh t trong ngôn ng d ch
tím hoa cà v.v Hu i m nFi b t c a cách d ch này là làm cho ng i c d* hi u, d* hình dung Tuy nhiên c)ng không th coi ây là m t cách chuy n ng tr n vIn, b i tính thi u chính xác c a nó Th m chí có r t nhi u Jý ki n cho r ng không nên d ch reali b ng m t reali khác, hay nói theo cách c a các nhà y, i u ó là ch ng ch nh
Nh ng, c)ng nh trong ngành y, nh ng hi n t ng mâu thuKn vKn th ng xuyên x y
ra c trong l nh v c d ch thu t
N u reali ch nh ng khái ni m mang tính ch t loài, gi ng, ch ng lo"i, thì nó hoàn toàn có th c d ch b ng m t t mang tính ch t loài, gi ng, ch ng lo"i t ng t
nh ng có ngh a r ng h n, t c là ngh a c a t trong v n b n d ch ph i bao g'm ngh a
c a t trong v n b n g c, nh ng không ng c l"i &ây còn g i là ph ng pháp d ch
d a trên quan h th ng h" v gi a các t , ho!c d ch khái quát
Ch,ng h"n nh trong ví d$: «L?, CE:EM /1 5E:2?0<= < >?@62A, 2 " ;:/160,
;/EN60 5 -/:/2EO» - “R'i m t n m sau t Cuban tr v , tôi bán luôn ngôi nhà c a mình và i Varônhét”2 khái ni m hIp h n là 2 " c chuy n t i b ng khái ni m
r ng h n là ngôi nhà D* dàng nh n ra r ng ph ng pháp d ch d a trên c s quan h
th ng h" v c a các t s+ làm “nghèo” v n b n d ch, làm cho nó tr nên kém di*n
c m và m t i tính c$ th c)ng nh chính xác B ng ch ng rõ ràng nh t là reali
1 Sôlôkh p M S ph n con ng i B n d ch c a Nguy*n Duy Bình
2 P?19@6 CE0/5EG6 P8: 20-21
Trang 3- c)ng có th c d ch theo ph ng pháp này b ng t ngôi nhà, trong khi trên
th c t 2 " (2 " ) và - ( - 0 ) ch nh ng v t không gi ng nhau và mang
nh ng !c tính v n hóa dân t c c)ng khác nhau
&ó là khi reali c d ch b ng nh ng c$m t m r ng, hay nói m t cách khác là
d ch gi ã dùng ngôn ng d ch miêu t khái ni m c bi u hi n b ng reali trong
c$nh binh thành ph c7p th7p nh7t d &i th%i Nga hoàng v.v…
D ch miêu t có th l t t c y b n ch t c a hi n t ng mà reali g i tên
Nh ng m t nh c i m l n c a ph ng pháp d ch này là c'ng k nh, dài dòng và g n
nh bao gi c)ng làm m t b n s(c riêng Ch,ng h"n nh khi d ch reali " 2 3 sang ti ng Vi t là công nhân tiên ti.n thì nh ng nét !c tr ng v n hóa dân t c c a reali
r ng n ng sau khái ni m chung chung y là nh ng liên t ng sinh ng v ng i
th m Xtakhan p, ng i m u phong trào công nhân nâng cao n ng su t lao ng
và ng d$ng hi u qu khoa h c kQ thu t vào s n xu t nh ng n m 30-40 c a th k%
tr c Liên xô c)
& kh(c ph$c nh c i m c a t ng ph ng th c d ch, có th k t h p chúng v i nhau Ch,ng h"n nh chuy n âm, sao ch$p, d ch g n úng có th k t h p v i d ch miêu t C$ th là chính v n b n d ch s+ áp d$ng chuy n âm ho!c d ch g n úng, và
ph n chú gi i c a ng i d ch có th áp d$ng d ch miêu t Ví d$ sau ây s+ minh h a cho i u này:
Công t &c Vaxili Lvôvích v=, d>n theo n ngh? s@ d ng cAm n i ti.ng Gienni Rêichéc, b/n cBa công t &c phu nhân Vera h)i còn C h c vi n Xmônn i(*)…1 -
(*)H c vi?n Xmônn i: h c vi?n dành cho n quý t5c
Ho!c:
Sáng nay ng %i ánh cá mang n m5t con h$i kê nFng t&i m %i hai phunt (*) r Gi (Phunt : n v o tr ng l Hng cBa Nga, bIng 409,5 g.) Trên th c t ã có r t nhi u d ch gi coi nhI m t cách vô c n c nh ng m t mát v ngh a và b n s(c c a reali B ng ch ng là nhi u v n b n d ch có m t “m t ” reali
t ng i dày nh ng l"i hoàn toàn không có chú gi i c a ng i d ch
M c ích c!a vi"c l#a ch$n ph%&ng th'c d ch reali là m b o cho c gi có
th c m nh n v n b n c)ng nh b n s(c c a nó m t cách t i u nh t, c gi có th
n v i m t khái ni m hoàn toàn m i mR i v i h m t cách nhI nhàng, t nhiên nh t
mà vKn không làm m t i s nguyên vIn trong c m nh n v n b n d ch c a h ,
nh ng tFn th t trong khi d ch là nh nh t và c h i n bù tFn th t d ch y là l n nh t
L a ch n này ph$ thu c vào nhi u y u t : !c i m c a v n b n g c, m c quan
1 S >?;:A2 J " - " TE:E5/1 U/62 V3 W?E26 W62/4: XM1 «YA:», 2004
- P8: 28-29
Trang 4tr ng c a reali trong ng c nh, !c i m c a chính reali, v trí c a nó trong h th ng t
v ng c a ngôn ng g c và ngôn ng d ch, !c i m c a ngôn ng g c và ngôn ng
d ch, kh n ng c u t"o t c a các ngôn ng ó, tính truy n th ng, và, cu i cùng là ph$ thu c vào chính c gi , nh ng ng i s+ c v n b n d ch (so sánh v i nh ng ng i
c v n b n g c)
Nói n !c i m c a v n b n g c nh m t y u t tác ng n vi c l a ch n cách
d ch reali tr c h t là nói n !c i m th lo"i c a nó N u nh d ch v n xuôi thông
th ng có th k t h p chuy n âm và chú gi i, thì ó l"i là i u t i kZ i v i d ch các tác ph m chính k ch Chuy n âm c)ng nên h"n ch khi d ch truy n thi u nhi, nh ng,
ng c l"i, ph ng pháp này ôi khi l"i r t h u hi u i v i d ch truy n phiêu l u, m"o
hi m, b i th lo"i này v n chu ng nh ng y u t ngo"i lai
Ý ngh a c a reali trong ng c nh c)ng óng m t vai trò nh t nh trong vi c l a
ch n ph ng th c d ch Nh ã nói trên, chuy n âm tuy r t ti n, g n nh ng có r t nhi u b t c p Ngoài vi c không làm rõ c ý ngh a c a reali, chuy n âm còn làm cho nh ng t v n r t bình th ng quen thu c v i nh ng ng i nói ngôn ng g c l"i
tr thành khác d i v i nh ng ng i nói ngôn ng d ch, và vì v y chúng s+ thu hút
s chú ý thái quá, m t s chú ý ch,ng nh ng không c n thi t mà còn có th phá v[ s cân b ng gi a n i dung và hình th c c a v n b n d ch Còn n u d ch reali b ng nh ng
ph ng th c khác thì trong b t k\ tr ng h p nào ch(c ch(n s+ có m t ph n b n s(c
v n hóa, l ch s# hay dân t c b r i r$ng V n b n d ch s+ nhu m màu xám n i u và
tR nh"t B i v y Vlakh p S.và Phlorin S trong “Nh ng hi n t ng không th d ch trong d ch thu t” ã a ra m t k t lu n r t lôgíc r ng tác h"i c a chuy n âm reali s+ là
nh nh t trong nh ng tr ng h p reali có m t “v trí” nh t nh trong v n b n g c, khi
nó là trung tâm chú ý và trung tâm thông tin c a ng c nh
&ây chính là lúc thích h p so sánh hai cách d ch reali khác nhau trong hai b n
d ch “Chi n tranh và hòa bình” c a "i v n hào L Tolstôi sang ti ng Ba lan và ti ng
Vi t b n d ch sang ti ng Ba lan c a K Kônxtachin p chúng ta có th th y reali
" trong câu: «L6 ;/10/OE22/4 BA2E0A @306 G:/59, 5 G/8/:/4 M6;6CG60A<9 :E48?M3 A :?GA ]/<8/56» ã c chuy n âm kèm theo chú gi i “lo"i qu n bó dành cho ng i i ng a”1 Tuy nhiên trong ng c nh này " ch là m t chi ti t r t
nh , r t không áng k và nó hoàn toàn không áng ng i c ph i xao lãng s chú
ý c a mình thay vì t p trung vào các chi ti t khác quan tr ng h n Nhóm d ch gi Cao Xuân H"o có m t l a ch n khác thích h p h n: h ã chuy n ng reali này b ng cách
d ch g n úng, d ch khái quát, t c là thay reali " b ng t quAn mang ngh a
r ng h n - m t t hoàn toàn quen thu c và bình d i v i c gi Vi t nam: “Trên áo khoác y máu, máu th m vào quAn và dây b n tay Rôxtôv”2
Vi c l a ch n cách d ch còn ph$ thu c vào !c i m c a chính reali, ch,ng h"n
nh m c quen thu c c a reali ó i v i nh ng ng i nói ngôn ng d ch, truy n
th ng v n h c và ngôn ng c a reali v.v
Nh chúng ta ã bi t, “ quen thu c” cao nh t thu c v nh ng reali qu c t , sau
ó là nh ng reali khu v c Nghe qua thì có vR ngh ch lí – reali l"i có th 'ng hành cùng khái ni m qu c t.! Nh ng úng là có nh ng reali mà có l+ là b t k\ ai nói b t k\
1 Theo Vlakh p S., Phlorin S Nh ng hi n t ng không th d ch trong d ch thu t Mátxc va: NXB Quan h qu c t , 1980
2 B n d ch c a Cao Xuân H"o, Nh Thành, Hoàng Thi u S n, Th ng Xuyên – NXB V n
h c, 2006 – T p 1 (Trang 364).
Trang 5th ti ng nào c)ng có th d* dàng hi u c Chúng không c n t i b t c m t s gi i
Có nh ng reali t x a n nay vKn c chuy n âm, m!c dù chúng có t ng
ng nh ng ngôn ng khác Chúng ta ang nói n tính truy n th ng trong d ch reali Ví nh reali th ng c d ch là v tca trong khi nó hoàn toàn có th c thay th b ng t t ng ng trong ti ng Vi t là r Hu tr ng
M t trong nh ng y u t có nh h ng l n n vi c l a ch n ph ng pháp d ch reali là v n ki n th c n n c)ng nh !c i m c a nh ng ng i s+ c v n b n d ch
&i u này không có gì là khó hi u, b i b n d ch c làm ra cho ng i c N u s chuy n âm reali không làm cho ng i c hi u c v n b n d ch thì có ngh a là b n
d ch ã không "t c m$c ích giao ti p c a mình Ng c l"i, n u nh reali c chuy n "t b ng nh ng ph ng th c khác và không còn gi c b n s(c thì vi c d ch
ó, v b n ch t, c)ng không th coi là hi u qu h n Nh v y, khi ch n ph ng ti n này hay ph ng ti n khác chuy n ng reali, ng i d ch c n tính n nh ng y u t
nh : t (hay c$m t ) anh ta nh a vào b n d ch quen thu c v i ng i c n m c nào, n u không quen thì li u ng c nh có th giúp h oán c ngh a c a t (hay c$m t ) ó hay không, n u không thì h c n ph i hi u theo cách nào?
M t m!t, ng i d ch bi t nh ng gì anh ta ang d ch và bi t nhìn nh n chúng t quan i m c a nh ng ng i s+ c b n d ch, m!t khác, anh ta l"i c)ng có nh ng hi u
bi t nh t nh v nh ng ng i s+ c b n d ch và có th hình dung xem h s+ ti p
nh n reali trong b n d ch nh th nào Vì v y, m t i u t i quan tr ng i v i ng i
d ch là anh ta c n ph i bi t cách cân b ng hai m!t ó, b t c m t s không "t yêu c u nào c)ng ph i c bù (p l"i b ng m i ph ng ti n có th
Nói chung, d ch reali ã, ang và s+ luôn là m t trong nh ng v n ph c t"p và quan tr ng nh t c a d ch thu t, nh t là d ch v n h c ngh thu t Khó có th nói v
nh ng quy t(c hay h ng dKn c$ th nào ó trong d ch reali Xét cho cùng, vai trò quy t nh trong vi c l a ch n ph ng ti n chuy n ng reali vKn là ng c nh và s
hi u bi t tinh t c a ng i d ch
Tài li"u tham kh o
1 -06N/5 P ^0/:A2 P LE;E:E5/1AD/E 5 ;E:E5/1E – Y.: «YEO1?26:/123E /82/BE2A=», 1980 – 341 <8:
2 _683BE5 _.> VEN2/0/.A= ;E:E5/16 – Y.: XM168E09<GA4 7E28: «SG61EDA=»,
2005 – 320<
3 ^E1/:/5 S.- `<2/53 /@aE4 8E/:AA ;E:E5/16 (0A2.5A<8ACE<GAE ;:/@0ED3): 10= A2-8/5 A b6G-8/5 A2/<8: =M3G/5 cCE@ ;/</@AE – 5-E AM1 – PT@.:
^A0/0/.ACE<GA4 b6G?098E8 PT@dc; Y.: ``` «XM168E09<GA4 1/D
«^X_`_`dXe V]X», 2002 - 416 <
4 f?G/5<GA4 > P/@:62AE </CA2E2A4 5 15 8 V 3: - -3</G/E A<G?<<85/ - Y., VE::6 - >2AO234 G0?@, 2001
Trang 6D CH REALI
TS TR NH TH PHAN ANH
T D ch Khoa Ngôn ng & V n hóa Nga
D ch reali - t ho!c c$m t g i tên ch v t hay khái ni m ã ho!c ang t'n t"i m t cách v t ch t, !c tr ng cho m t dân t c, m t t n c và hoàn toàn xa l" v i nh ng dân t c và t n c khác - là m t trong nh ng v n l n và gây nhi u tranh cãi trong
d ch thu t
Không có t ng ng tr c ti p trong ngôn ng d ch, l"i mang m s(c thái dân
t c và l ch s#, nh ng n v t v ng !c bi t này luôn là thách th c i v i ng i
d ch
Vi c l a ch n m t hay k t h p nhi u ph ng th c d ch reali, mà phF bi n nh t
ph i k n chuy n âm, sao ch$p, d ch g n úng, d ch miêu t v.v ph$ thu c vào r t nhi u y u t , trong ó có !c i m c a v n b n, c a reali, !c i m c a ng c nh, c a ngôn ng , c a c gi , trình c a d ch gi v.v Và t t c u nh m m$c ích m
b o cho c gi có th c m nh n v n b n c)ng nh b n s(c c a nó m t cách t i u
nh t, c gi có th n v i m t khái ni m hoàn toàn m i mR i v i h m t cách nhI nhàng, t nhiên nh t mà vKn không làm m t i s nguyên vIn trong c m nh n v n
b n d ch c a h