Tìm hiểu phản biện xã hội tại Việt Nam

Phản biện xã hội đã và đang tỏ ra ngày càng quan trọng và có tiếng nói . Việc phản biện xã hội sẽ giúp chính phủ cải thiện các chính sách công, giúp cân bằng giữa nhà nước và người dân . Phản biện xã hội là xu hướng sẽ còn lớn mạnh trong tương lai khi mà trình độ dân trí ngày càng phát triển

KHU VỰC CÔNG VÀ QUẢN LÝ CÔNG

Nhóm 10 Tìm hiểu về công tác phản biện xã hội tại Việt Nam

Mục lục

I-Phản biện xã hội: Khái niệm, chức năng và điều kiện hình thành

1.1 Khái niệm phản biện xã hội - Social criticism

1.2.Chức năng của phản biện xã hội trong đời sống thực tiễn

1.3.Các điều kiện nền tảng để hình thành phản biện xã hội

II.Các chủ thể tham gia PBXH tại Việt Nam

2.1 Về cơ sở pháp lý

2.2,Các chủ thể tham gia

III.Quy trình phản biện xã hội

IV.Hình thức ,phương pháp,công cụ PBXH

V Công tác phản biện xã hội trong vụ chặt cây xanh tại Hà Nội

5.1 Giới thiệu vấn đề

5.2.Quá trình PBXH của một số tổ chức cá nhân

VI Thực trạng và định hướng giải pháp để thực hiện phản biện xã hội có hiệu quả

a Thực trạng về phản biện xã hội ở Việt Nam

b Định hướng lâu dài

c Trước mắt

VII Kết luận

I-Phản biện xã hội: Khái niệm, chức năng và điều kiện hình thành

1 Khái niệm phản biện xã hội - Social criticism

Có thể hiểu phản biện xã hội là sự phản biện của xã hội (hay là sự phản biện mang tính xã hội),

tức là sự biện luận, thẩm định, đánh giá của các lực lượng xã hội đối với những chủ trương, chính sách,

đề án, dự án xã hội liên quan đến quyền lợi và đời sống của thành viên trong xã hội Như vậy, phản

biện xã hội là tiếng nói nhận thức của xã hội, của các lực lượng xã hội Đó là những lập luận có chứng cứ

(khoa học, thực tiễn) nhằm phát hiện, bổ sung, chứng minh, khẳng định hoặc bác bỏ, phủ định một chủ trương, chính sách hay đề án xã hội được công bố hay đang hình thành.

(ThS VŨ THỊ NHƯ HOA

Khoa Chính trị học, Học viện Chính trị - Hành chính khu vực 1)

1.2.Chức năng của phản biện xã hội trong đời sống thực tiễn

(1)Phản biện xã hội giúp điều tiết xung đột lợi ích giữa các nhóm xã hội để tạo ra đồng thuận xã hội

Xã hội là một tập hợp của nhiều nhóm lợi ích, ở đó, mỗi nhóm theo đuổi một chiến lược sinh tồn riêng Trong quá trình phát triển, các nhóm có nguy cơ mâu thuẫn về quyền lợi, dẫn đến những ẩn ức, ức chế xã hội (trong trường hợp không được giải tỏa); cao hơn, có thể dẫn đến các hoạt động chống đối, bạo lực, gây nên tình trạng căng thẳng xã hội thường trực, thậm chí là tiền đề cho các cuộc khủng hoảng chính trị - xã hội trên diện rộng

Phản biện xã hội góp phần tái tạo, phục hồi trạng thái cân bằng vốn đã bị phá vỡ trước đó, mở đường cho trạng thái đồng thuận xã hội xuất hiện Khi một xã hội trở nên đồng thuận, bản thân nó đã tự tạo cho mình những tiền đề phát triển mới Vì đồng thuận xã hội là điều kiện cần để phát triển các nguồn vốn cộng đồng, mở rộng mạng lưới xã hội mà ở đó, các thành viên dễ dàng tương tác với nhau nhờ cùng chia sẻ những niềm tin và giá trị chung

(2) Phản biện xã hội góp phần khắc phục những khiếm khuyết của các kiến tạo

chính sách - thể chế, qua đó nâng cao chất lượng quản trị của bộ máy nhà nước

Phản biện xã hội không có mục đích phủ định sạch trơn hay tìm cách đánh đổ kiến tạo chính sách của cơ quan công quyền Ngược lại, nó giúp cơ quan kiến tạo chính

sách nhận ra những vết rạn hay lỗ hỏng của bản thân chính sách, kể cả việc đề xuất các hướng đi hay giải pháp nhằm khắc phục những hạn chế ấy

(3)Phản biện xã hội góp phần nâng cao trách nhiệm xã hội của cộng đồng, phát triển ý thức về quyền và nghĩa vụ của người công dân, qua đó từng bước hình

thành môi trường xã hội dân chủ, tiến bộ.

Do bản chất xã hội của nó, các hoạt động phản biện thường gây ảnh hưởng đáng kể lên đời sống cộng đồng Trong thời đại bùng nổ thông tin ngày nay, vai trò tích cực của cộng đồng truyền thông càng giúp đẩy mạnh quá trình xã hội hóa các hoạt động phản biện Bởi vậy, diễn trình của hoạt động phản biện thường đi từ quan điểm của một nhóm hạt nhân ban đầu rồi lan tỏa dần ra cộng đồng Thông qua quá trình này, cộng đồng dần nắm bắt được căn nguyên xuất hiện của hoạt động phản biện, từ đó dấy lên nhu cầu quan tâm, nhận thức vấn đề đang được đặt ra Dư luận

xã hội sẽ được hình thành trong điều kiện đó Dư luận này một mặt hậu thuẫn cho nhóm hạt nhân trực tiếp tham gia phản biện, mặt khác, ít nhiều tác động tới quan điểm, thái độ của giới qui hoạch chính sách – giúp họ có thêm một thông tin “đầu vào” (input) từ phía cộng đồng

1.3.Các điều kiện nền tảng để hình thành phản biện xã hội

(1) Hệ thống thể chế minh bạch, dân chủ, tiến bộ

Ở các quốc gia phát triển, với sự tồn tại của một nhà nước pháp quyền dân chủ

và một nền kinh tế thị trường lành mạnh, phản biện xã hội diễn ra như một hiện tượng tất yếu, tự nhiên của đời sống dân sự Sự tương tác qua lại thường xuyên giữa nhà nước – thị trường – các tổ chức xã hội thông qua cơ chế phản biện xã hội đã giúp các quốc gia này giảm thiểu được xung đột, căng thẳng xã hội, điều chỉnh năng lực quản trị của bộ máy nhà nước, cũng như phát triển trách nhiệm

xã hội, ý thức cộng đồng ở từng cá thể công dân lẫn các tập đoàn doanh nghiệp

(2) Sự hiện diện của các tổ chức xã hội

Trong tình trạng các tổ chức xã hội chưa được phát huy hết khả năng, thì phản biện xã hội khó lòng được hiện thực hóa một cách triệt để Một khi tình trạng này vẫn chưa được giải quyết, thì không chỉ quá trình dân chủ hóa xã hội bị chậm lại, mà bản thân nhà nước cũng chịu nhiều thiệt thòi do thiếu một đối tác chia sẻ gánh nặng và thiếu một đối trọng quyền lực để buộc nhà nước phải không ngừng nâng cao năng lực quản trị nếu không muốn rơi vào tha hóa và tụt hậu

(3) Năng lực và trách nhiệm xã hội của giới trí thức

Công tác phản biện xã hội thuộc về trách nhiệm của toàn cộng đồng Tuy nhiên, với ưu thế đặc biệt về năng lực và do sự thôi thúc lương tâm, người trí thức luôn nhận lãnh trách nhiệm của người tiền phong Họ thường nhạy cảm phát hiện ra các vấn đề mới của cuộc sống, đặt chúng trong một hệ qui chiếu rộng lớn của đời sống cộng đồng, từ đó đánh giá những tác động lợi - hại của chúng đối với lợi ích trước mắt và lâu dài của xã hội Dĩ nhiên, rất nhiều vấn đề như thế đã trực tiếp bắt nguồn từ các kiến tạo chính sách của cơ quan công quyền và các kiến tạo này, đến lượt chúng trở thành đối tượng của công tác phản biện

(4) Trình độ dân trí của cộng đồng

Thứ nhất, trong một xã hội có nền dân trí cao, người dân nhận thức rất rõ về

quyền lợi và trách nhiệm công dân của họ Sự tham gia tích cực vào đời sống công cộng thông qua các đoàn thể dân sự giúp mỗi thành viên có điều kiện hình thành ý thức công dân và nhân cách dân chủ

Thứ hai, nền dân trí cao là điều kiện nền tảng để hình thành nên một đội ngũ trí

thức cho cộng đồng - đội ngũ mà về sau sẽ đảm nhận sứ mệnh tiền phong trong công tác phản biện xã hội Trong một xã hội, trí thức là sản phẩm trực tiếp của

hệ thống giáo dục và nếu xét đến tận ngọn nguồn, trí thức còn là tầng lớp mang dấu ấn cụ thể của một nền văn hóa mà họ sinh ra và trưởng thành trong đó

II.Các chủ thể tham gia PBXH tại Việt Nam

2.1 Về cơ sở pháp lý

Cụ thể tại Điều 2 Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam năm 1999 quy định "Mặt trận Tổ quốc Việt Nam có nhiệm vụ tập hợp… giám sát hoạt động của cơ quan nhà nước, đại biểu dân cử và cán bộ, công chức nhà nước "; Hiến pháp Nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 1992 quy định “ Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên là cơ sở chính trị của chính quyền nhân dân… giám sát hoạt động của cơ quan Nhà nước, đại biểu dân cử và cán bộ, viên chức Nhà nước’; Khoản 1, Điều 9 Hiến pháp năm 2013 quy định '' Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là cơ sở chính trị của chính quyền nhân dân; đại diện, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của nhân dân; tập hợp, phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, thực hiện dân chủ, tăng cường đồng thuận

xã hội; giám sát, phản biện xã hội; tham gia xây dựng Đảng, Nhà nước, hoạt động đối ngoại nhân dân góp phần xây dựng và bảo vệ Tổ quốc" Lần đầu tiên

trong Hiến pháp, chức năng giám sát và phản biện xã hội được đề cập một cách

có hệ thống và được cụ thể hóa bằng Quy chế

Căn cứ Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam; Điều lệ Đảng; Quy chế làm việc và Nghị quyết Hội nghị lần thứ tư của Ban Chấp hành Trung ương, Bộ Chính trị và Ban Bí thư khóa XI; ngày 12/12/2013, Bộ Chính trị đã ban hành Quyết định số 217-QĐ/TW về việc ban hành Quy chế giám sát và phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các đoàn thể chính trị - xã hội

2.2,Các chủ thể tham gia

Chủ thể giám sát phản biện xã hội là Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các đoàn thể chính trị - xã hội từ Trung ương đến cơ sở, bao gồm: Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Công đoàn Việt Nam, Hội Nông dân Việt Nam, Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam, Hội Cựu chiến binh Việt Nam, Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh

Phản biện xã hội về thực chất là sự phản biện của nhân dân Nhân dân là

chủ thể của phản biện xã hội với hai tư cách

-Thứ nhất, với tư cách là người chủ, nhân dân có quyền giám sát đối với mọi

hoạt động của Nhà nước Bằng hình thức phản biện xã hội, nhân dân có công cụ hữu hiệu, có điều kiện tốt hơn thực hiện quyền giám sát các hoạt động của Nhà nước

-Thứ hai, với tư cách là đối tượng chịu sự quản lý của Nhà nước, nhân dân

có quyền bảo vệ những lợi ích, quyền lợi chính đáng, hợp pháp của mình trước những chủ trương, chính sách, đề án của Nhà nước chưa đáp ứng đầy đủ hoặc xâm phạm các quyền lợi đó

III.Quy trình phản biện xã hội

• Xác định vấn đề phản biện

• Thu thập thông tin

• Viết các văn bản phản biện

• Theo dõi việc tiếp thu kiến nghị.

IV.Hình thức ,phương pháp,công cụ PBXH

Cơ chế thực hiện sự phản biện xã hội phải bằng: Luật, pháp lệnh; báo chí, xuất bản

và các phương tiện thông tin đại chúng; các đoàn thể chính trị - xã hội mà nòng cốt

là Mặt trận Tổ quốc Việt Nam

Đối tượng phản biện xã hội là các văn bản dự thảo về chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật, các quy hoạch, kế hoạch, chương trình, dự án phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội của Nhà nước (trừ những vấn đề thuộc bí mật quốc gia) phù hợp với chức năng, nhiệm vụ của mình

Phản biện xã hội phải bảo đảm 4 nguyên tắc:

(1) Bảo đảm sự lãnh đạo của Đảng, phù hợp với Hiến pháp, pháp luật, Điều lệ Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và Điều lệ các đoàn thể chính trị - xã hội

(2) có sự phối hợp chặt chẽ giữa Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các đoàn thể chính trị - xã hội với các cơ quan, tổ chức có liên quan

(3) không làm trở ngại các hoạt động của cơ quan, tổ chức, cá nhân được giám sát và phản biện xã hội; bảo đảm dân chủ, công khai, khách quan và mang tính xây dựng

(4) Tôn trọng các ý kiến khác nhau, nhưng không trái với quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của thành viên, đoàn viên, hội viên, lợi ích quốc gia, dân tộc

V Công tác phản biện xã hội trong vụ chặt cây xanh tại Hà Nội

5.1 Giới thiệu vấn đề

Cuối năm 2014, đầu 2015, Sở Xây dựng thành phố Hà Nội đề xuất và được đồng ý thực hiện đề án "Thay thế, cải tạo cây xanh" Theo đó, thủ đô sẽ trồng lại hơn 6.700 cây xanh trên 190 tuyến phố với nguồn kinh phí thực hiện hơn 73 tỷ đồng Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện đề án, thành phố Hà Nội đã vấp phải sự phản ứng

dữ dội từ truyền thông và nhân dân thành phố vì nhiều sai phạm, thiếu sót trong quá trình thực hiện

5.2.Quá trình PBXH của một số tổ chức cá nhân

Tổ chức, cá nhân Việc làm

Báo Tuổi trẻ Đăng 47 bài viết xung quanh vụ chặt cây

Báo VNexpress Đăng 38 bài viết xung quanh vụ chặt cây

Trung tâm Con

người và thiên nhiên

phối hợp với Trung

tâm Truyền thông giáo

dục cộng đồng thuộc

Liên hiệp các hội khoa

học kỹ thuật Việt Nam

(VUSTA)

tổ chức tọa đàm "Từ Đề án 6.700 nhìn lại quy hoạch cây xanh Hà Nội

GS Ngô Bảo Châu Đưa ra một số các quan điểm về sai phạm trong quá

trình chặt cây

300-400 người dân HN Tập trung đông đảo tại nhiều địa điểm trong thành phố

để biểu tình chống lại quyết định chặt 6.700 cây xanh của UBND thành phố

Trên mạng xã hội thay thế cây xanh trên tuoitre.vn là khoảng 1.808 tổng lượng comment trên các bài viết về loạt bài

commetn Con số này trên Vnexpress.net là 6.034 comment

Ý kiến của các chuyên gia

Kết luận thanh tra do ông Nguyễn Văn Tuấn Dũng- Chánh thanh tra thành phố Hà Nội ký đã chỉ rõ những hạn chế trong việc việc cải tạo, thay thế cây xanh đô thị trên địa bàn Hà Nội

Về cải tạo thay thế cây xanh trên đường Nguyễn Chí Thanh còn một số thiếu sót trong quá trình thực hiện như chưa tranh thủ ý kiến của các chuyên gia, các nhà khoa học, và nhân dân là việc làm nóng vội, giản đơn

Sáng 21/7, UBND thành phố Hà Nội công bố kết luận xử lý trách nhiệm sau thanh

tra việc cải tạo, thay thế cây xanh trên địa bàn "UBND thành phố đã xem xét toàn diện tính chất, mức độ, động cơ, mục đích, nguyên nhân và hậu quả của các sai phạm; với tinh thần nghiêm túc tự phê bình, xử lý kỷ luật nghiêm minh đối với từng tập thể và cá nhân liên quan", thông báo nêu

Theo đó, Chủ tịch UBND thành phố Nguyễn Thế Thảo nhận trách nhiệm với tư cách là người đứng đầu đã để các cơ quan, đơn vị có những thiếu sót, tồn tại trong việc cải tạo, thay thế cây xanh

Trực tiếp phụ trách dự án, Phó chủ tịch Nguyễn Quốc Hùng nghiêm túc kiểm điểm

và nhận trách nhiệm cá nhân trước UBND về những tồn tại, thiếu sót trong chỉ đạo, điều hành, kiểm tra, đôn đốc việc cải tạo, thay thế cây xanh

VI Thực trạng và định hướng giải pháp để thực hiện phản biện xã hội có hiệu quả

a Thực trạng về phản biện xã hội ở Việt Nam

thực tế ở Việt Nam hiên nay mặc dù ban hành nhiều văn bản, nghị quyết được đưa ra nhưng việc thực hiện nó còn chưa có hiệu quả Mặt trận, đoàn thể vẫn chưa làm hết trách nhiệm trong khi đó người dân vẫn còn bàng quan với vấn đề chính trị Người dân vẫn tham gia vào quá trình xây dựng các quyết sách qua nhiều kênh khác nhau trong đó có kênh MTTQ (Chẳng hạn MTTQ tổ chức để đại diện cho nhân dân đóng góp ý kiến cho các dự án luật trước khi quốc hội họp) Thực tế cho thấy nhân dân chưa có cơ hội tiếp xúc với các dự thảo quyết sách mà mới chỉ tiếp xúc với các quyết sách đã được ban hành vì vậy việc phản biện vấn chưa thực sự mang tính chuyên nghiệp

Hiện nay ở nước ta tồn tại 3 hình thức Phản biện xã hội chủ yếu là hội nghị trao đổi trực tiếp giữa ban thường trực UBNDMTTQ với ban lãnh đạo hội đồng nhân dân, UBND, Hội nghị phản biện do UBMTTQ tổ chức với thành phần tham gia là những nhà khoa học, chuyên gia, nhà hoạt dộng thực tiễn, nhà quản

lý am hiểu chủ đề mà dự thảo các quyết sách đề cập UBMTTQ tập hợp các ý kiến kiến nghị của cử tri đóng góp qua các cuộc tiếp xúc cử tri và dư luận báo chí để phản ánh với chính quyền

Những hoạt động trên đây ta có thể thấy sự tham gia trực tiếp của người dân là rất ít mà chủ yếu là thông qua các kênh trung gian như các nhà trí thức hay báo chí Trên thực tế có thể thấy người dân vẫn rất thờ ơ với các vấn đề chính trị Trong các cuộc họp muốn lấy ý kiến của người dân cũng là một vấn đề khó khăn do đa phần người dân ngại, sợ đụng chạm đến vấn đề chính trị

Về phía nhân dân:Có 3 vật cản về tâm lý đối với phản biện xã hội:

Sự khó chịu thường tình với ai trái ý Người ta vẫn hay ca ngợi “người hay

cãi”cụ thể trong đơn vị mình, dưới quyền của mình Theo lối thông thường mọi người vẫn chuộng “Lời nói chẳng mất tiền mua, lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau” hơn là “Thẳng mực tàu, đau lòng gỗ.”

Sự lo ngại sẽ nảy sinh cái gì đó bất ổn, gây ảnh hưởng đến vị thế của cá nhân

hay cơ quan quyền lực Lo lắng quá chuyện phản biện sẽ dẫn đến phản kháng gây mất ổn định Trong đa số trường hợp xuất phát từ căn bệnh ích kỉ của con người Mà căn bệnh ấy rất tự nhiên, rất khó tránh Một số yếu tố rất ư chủ quan của con người: Ngại việc, ngại mất việc, ngại mất thời gian, ngại tốn tiền bạc Chính tâm lý trên đã tạo nên một thói quen độc thoại, văn hóa tranh luận kém Ngoài ra do nước ta có nửa già dân số làm nông nghiệp nên trình độ dân trí còn thấp Việc tiếp cận với các chủ trương, chính sách, pháp luật của Đảng và nhà nước còn hạn chế Điều này gây hạn chế cho hoạt động phản biện xã hội nên công tác sắp tới là phải nâng cao trìnhn độ dân trí Trình độ dân trí càng cao thì người dân càng tự nguyện thm gia nhiều hơn vào hoạt động phản biện xã hội

Đất nước ta đang trong thời kỳ quá độ lên CNXH với mô hình tổng quát là: Phát triển kinh tế thị trường định hướng XHCN, xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN, xây dựng nền dân chủ XHCN … Chúng ta không phủ nhận những đóng góp của các tổ chức XH trong việc phát huy dân chủ, xây dựng cơ chế, chính sách, pháp luật và thực hiện giám sát, phản biện xã hội đối với các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước, góp phần xóa đói, giảm nghèo, phát triển đất nước Nhưng cần thấy rõ một thực tế là, các thế lực thù địch, phản động luôn lợi dụng phản biện xã hội để tạo dựng các lực lượng đối lập với Nhà nước, chống phá Đảng Cộng sản ngay trong lòng xã hội ta để gây sức ép, đặt điều kiện về “dân chủ”, “nhân quyền”, đòi Nhà nước ta cho phép thành lập các

tổ chức độc lập về chính trị; tác động thay đổi đường lối, chính sách, luật pháp, nhằm làm suy giảm vai trò lãnh đạo của Đảng, hạn chế vai trò của Nhà nước đối với đời sống xã hội Thực chất là họ muốn tạo cơ sở tư tưởng, pháp lý cho

sự ra đời của các tổ chức XHDS đối lập về chính trị