GT dien tu cong suat

Trị hiệu dụng của một đại lượng - Trình bày được cấu tạo các loại linh kiện điện tử công suất.. Nội dung: 3.1 Tổng quan về mạch điều khiển 3.2 Chỉnh lưu một pha có điều khiển 3.2.1 Chin

TRƯỜNG CAO ĐẲNG NGHỀ ĐẮK LẮK

KHOA ĐIỆN TỬ TIN HỌC -oOo -

GIÁO TRÌNH

ĐIỆN TỬ CÔNG SUẤT

NGHỀ: ĐIỆN CÔNG NGHIỆP TRÌNH ĐỘ: TRUNG CẤP NGHỀ

Người biên soạn: Hoàng Duy Khánh Đồng biên soạn: Huỳnh Ngọc Tùng

Lưu hành nội bộ - 2014

LỜI NÓI ĐẦU

Giáo trình Điện Tử Công Suất được sử dụng làm tài liệu giảng dạy cho môn học Điện tử công suất thuộc chương trình đào tạo trung cấp nghề Điện Công Nghiệp

và một số nghề liên quan

Trong chương trình đào tạo thì môn Điện tử công suất là môn học học sau một

số môn như Điện tử cơ bản, Mạch điện, Truyền động điện…

Nội dung cuốn sách này gồm 6 chương nhằm phục vụ cho hệ trung cấp nghề với nội dung những kiến thức cơ bản của Điện tử công suất và các kiến thức mở rộng

Trong quá trình biên soạn có tham khảo nhiều tài liệu, quá trình đánh máy, in

ấn còn sai sót rất mong nhận được sự đóng góp xây dựng của quý thầy cô, các bạn sinh viên để giáo trình được hoàn thiện hơn Xin chân thành cảm ơn

Hoàng Duy Khánh

Mục Lục

LỜI NÓI ĐẦU 1

THÔNG TIN CHUNG VỀ MÔN HỌC 6

Bài mở đầu: Các Khái Niệm Cơ Bản 11

1 Trị trung bình (Average): 11

2 Trị hiệu dụng (Root Mean Square-rms): 11

3 Công suất trung bình: 13

4 Hệ số công suất: 14

Chương 1: Các Linh Kiện Điện Tử Công Suất 15

1.1 Phân loại linh kiện điện tử công suất 15

1.2 Diode Công Suất 15

1.2.1 Nguyên lý cấu tạo và làm việc 15

1.2.2 Đặc tính Volt – Ampere (V – A) 16

1.2.3 Trạng thái đóng ngắt 17

1.2.4 Các tính chất động 17

1.2.5 Mạch bảo vệ diode 18

1.2.6 Các đại lượng định mức của diode 18

1.3 BJT Công Suất (Bipolar Juntion Transistor) 19

1.3.1 Nguyên lý cấu tạo và làm việc 19

1.3.2 Đặc tính V-A trong mạch có Emitter chung 20

1.3.3 Trạng thái đóng ngắt 21

1.3.4 Các tính chất động 21

1.3.5 Các đại lượng định mức của transistor 21

1.3.6 Mạch kích và bảo vệ cho transistor 22

1.4 MOSFET (Metal – Oxide – Semiconductor Field Effect Transistor) 25

1.5 IGBT (Insulated Gate Bipolar Transistor) 27

1.6 SCR (Silicon Controlled Rectifier) 29

1.6.1 Mô tả và chức năng 29

1.6.2 Các tính chất và trạng thái cơ bản 30

1.6.3 Đặc tính V-A 31

1.6.4 Khả năng mang tải 31

1.6.5 Mạch kích SCR 31

1.6.6 Mạch bảo vệ SCR 33

1.7 TRIAC 34

1.7.1 Đặc điểm cấu tạo 34

1.7.2 Đặc tính V-A 35

1.8 GTO 36

Chương 2 : Bộ Chỉnh Lưu Không Điều Khiển 37

2.1 Các khái niệm cơ bản 37

2.2 Chỉnh lưu một pha không điều khiển 37

2.2.1 Chỉnh lưu nửa chu kỳ 37

2.2.2 Chỉnh lưu toàn kỳ dùng 2 Diode 38

2.2.3 Chỉnh lưu toàn kỳ dùng cầu Diode 40

2.3 Mạch chỉnh lưu ba pha không điều khiển 42

2.3.1 Chỉnh lưu ba pha hình tia 42

2.3.2 Chỉnh lưu ba pha hình cầu 44

Chương 3: Bộ Chỉnh Lưu Có Điều Khiển 47

3.1 Tổng quan về mạch điều khiển 47

3.2 Chỉnh lưu một pha có điều khiển 47

3.2.1 Chỉnh lưu nửa chu kỳ có điều khiển 47

3.2.2 Chỉnh lưu toàn kỳ có điều khiển 49

3.3 Chỉnh lưu ba pha có điều khiển 50

3.3.1 Chỉnh lưu ba pha hình tia có điều khiển 50

3.3.2 Chỉnh lưu ba pha hình cầu có điều khiển 53

Chương 4: Bộ Biến Đổi Điện Áp Xoay Chiều 57

4.1 Giới thiệu chung 57

4.2 Bộ biến đổi điện áp xoay chiều một pha 57

4.2.1 Trường hợp tải thuần trở 57

4.2.2 Trường hợp tải L 59

4.2.3 Trường hợp tải RL 60

4.3 Bộ biến đổi điện áp xoay chiều ba pha 61

Chương 5: Bộ Biến Đổi Điện Áp Một Chiều 63

5.1 Giới thiệu chung 63

5.2 Bộ giảm áp 63

5.2.1 Sơ đồ nguyên lý 63

5.2.2 Nguyên lý hoạt động 64

5.2 Bộ tăng áp 66

5.2.1 Chức năng 66

5.2.2 Sơ đồ nguyên lý 66

5.2.3 Nguyên lý hoạt động 67

5.3 Các phương pháp điều khiển bộ biến đổi điện áp một chiều 67

Chương 6: Bộ Nghịch Lưu Và Biến Tần 69

6.1 Khái niệm: 69

6.2 Bộ nghịch lưu áp một pha 69

6.2.1 Nghịch lưu phụ thuộc: 69

6.2.2 Nghịch lưu độc lập 70

6.3 Phân tích bộ nghịch lưu áp ba pha 74

6.2.1 Nghịch lưu 3 pha phụ thuộc 74

6.2.2 Nghịch lưu độc lập ba pha: 74

6.4 Các phương pháp điều khiển bộ nghịch lưu áp 77

6.4.1 Phương pháp điều biên 77

6.3.2 Phương pháp điều chế độ rộng xung 77

6.4 Bộ nghịch lưu dòng điện 78

6.4.1 Bộ nghịch lưu dòng một pha 78

6.4.2 Bộ nghịch lưu dòng ba pha 78

6.5 Bộ biến tần gián tiếp 79

6.6 Bộ biến tần trực tiếp 79

6.6.1 Bộ biến tần trực tiếp 1 pha 80

6.6.2 Bộ biến tần trực tiếp 3 pha 80

THÔNG TIN CHUNG VỀ MÔN HỌC

I VỊ TRÍ, TÍNH CHẤT CỦA MÔN HỌC:

- Vị trí: Trước khi học môn học này cần hoàn thành các môn học, mô đun cơ sở, đặc biệt là các môn học, mô đun: Mạch điện; Điện tử cơ bản; Truyền động điện

- Tính chất: Là môn học kĩ thuật chuyên môn , thuộc môn học đào tạo nghề bắt buộc

II MỤC TIÊU MÔN HỌC:

- Mô tả được đặc trưng và những ứng dụng chủ yếu của các linh kiện Diode, Mosfet, DIAC, TRIAC, IGBT, SCR, GTO

- Giải thích được dạng sóng vào, ra ở bộ biến đổi AC-AC

- Giải thích được nguyên lý làm việc, tính toán những bộ biến đổi DC-DC

- Vận dụng được các kiến thức về cấu tạo và nguyên lý hoạt động của mạch tạo xung và biến đổi dạng xung

- Vận dụng được các loại mạch điện tử công suất trong thiết bị điện công nghiệp

- Rèn luyện đức tính cẩn thận, tỉ mỉ, tư duy sáng tạo và khoa học, đảm bảo an toàn, tiết kiệm và vệ sinh công nghiệp

III NỘI DUNG MÔN HỌC:

Bài mở đầu: Các khái niệm cơ bản

Mục tiêu:

- Trình bày được các khái niệm cơ bản trong điện tử công suất

- Tính toán được các đại lượng trong điện tử công suất

- Rèn luyện đức tính cẩn thận, tỉ mỉ, tư duy sáng tạo và khoa học

Nội dung:

1 Trị trung bình của một đại lượng

2 Công suất trung bình

3 Trị hiệu dụng của một đại lượng

- Trình bày được cấu tạo các loại linh kiện điện tử công suất

- Giải thích được nguyên lý làm việc các loại linh kiện

- Rèn luyện đức tính cẩn thận, tỉ mỉ, tư duy sáng tạo và khoa học, đảm bảo an toàn, tiết kiệm

Nội dung:

1.1 Phân loại linh kiện điện tử công suất

1.2 Diode công suất

Chương 2: Bộ chỉnh lưu không điều khiển

Mục tiêu:

- Xác định được nhiệm vụ và chức năng của từng khối của bộ chỉnh lưu không điều khiển

- Kiểm tra, sửa chữa được những hư hỏng trong mạch chỉnh lưu AC - DC 1 pha

và 3 pha theo đúng yêu cầu kỹ thuật

- Trình bày được mục tiêu tính toán các thông số kỹ thuật của mạch chỉnh lưu

- Thiết kế được biến áp cung cấp mạch chỉnh lưu

- Rèn luyện tính tích cực, chủ động, đảm bảo an toàn, tiết kiệm

Nội dung:

2.1 Các Khái niệm cơ bản

2.2 Chỉnh lưu một pha không điều khiển

2.2.1 Chỉnh lưu nửa chu kỳ

2.2.2 Chỉnh lưu toàn kỳ dùng 2 diode

2.2.3 Chỉnh lưu toàn kỳ dùng cầu diode

2.3 Mạch chỉnh lưu ba pha không điều khiển

2.3.1 Chỉnh lưu ba pha hình tia

2.3.2 Chỉnh lưu ba pha hình cầu

Chương 3: Bộ chỉnh lưu có điều khiển

Mục tiêu:

- Xác định được nhiệm vụ và chức năng của từng khối của bộ chỉnh lưu có điều khiển

- Kiểm tra, sửa chữa được những hư hỏng trong mạch chỉnh lưu AC - DC 1 pha

và 3 pha theo đúng yêu cầu kỹ thuật

- Trình bày được mục tiêu tính toán các thông số kỹ thuật của mạch chỉnh lưu

- Rèn luyện tính tích cực, chủ động, đảm bảo an toàn, tiết kiệm

Nội dung:

3.1 Tổng quan về mạch điều khiển

3.2 Chỉnh lưu một pha có điều khiển

3.2.1 Chinh lưu nửa chu kỳ có điều khiển

3.2.2 Chỉnh lưu toàn kỳ có điều khiển

3.3 Chỉnh lưu ba pha có điều khiển

3.3.1 Chỉnh lưu ba pha hình tia có điều khiển

3.3.2 Chỉnh lưu ba pha hình cầu có điều khiển

Chương 4: Bộ biến đổi điện áp xoay chiều

Mục tiêu:

- Trình bày được nhiệm vụ và chức năng các phần tử trong bộ biến đổi

- Giải thích được nguyên lý làm việc của sơ đồ

- Sử dụng đúng chức năng các loại mạch biến đổi đáp ứng từng thiết bị điện điện tử thực tế

- Rèn luyện đức tính tích cực, chủ động và sáng tạo

Nội dung:

4.1.1 Trường hợp tải thuần trở

4.1.2 Trường hợp tải L

4.1.3 Trường hợp tải RL

4.2 Bộ biến đổi điện áp xoay chiều ba pha

4.2.1 Trường hợp tải thuần trở

4.2.2 Trường hợp tải L

4.2.3 Trường hợp tải RL

Chương 5: Bộ biến đổi điện áp một chiều

Mục tiêu:

- Trình bày được nhiệm vụ và chức năng từng khối của bộ biến đổi

- Giải thích nguyên lý làm việc của mạch điện

- Lắp ráp được bộ biến đổi DC - DC không cách ly

5.2.2 Nguyên lý hoạt động

5.3 Các phương pháp điều khiển bộ biến đổi điện áp một chiều

5.3.1 Điều khiển với tần số đóng ngắt không đổi

5.3.2 Điều khiển theo dòng điện tải yêu cầu

Chương 6: Bộ nghịch lưu và bộ biến tần

- Trình bày được nguyên lý biến nguồn AC tần số cố định thành nguồn AC tần

số thấp hơn

- Xác định được nhiệm vụ và chức năng của từng khối của bộ biến tần

- Kiểm tra, sửa chữa được những hư hỏng trong bộ biến tần 1 pha, 3 pha

- Chọn lựa sử dụng đúng chức năng các bộ biến tần đáp ứng được từng thiết bị thực tế

- Rèn luyện đức tính tích cực, chủ động và sáng tạo

Nội dung:

6.1 Bộ nghịch lưu áp một pha

6.2 Phân tích bộ nghịch lưu áp ba pha

6.3 Các phương pháp điều khiển bộ nghịch lưu áp

6.3.1 Phương pháp điều biên

6.3.2 Phương pháp điều chế độ rộng xung

6.4 Bộ nghịch lưu dòng điện

6.4.1 Bộ nghịch lưu dòng một pha

6.4.2 Bộ nghịch lưu dòng ba pha

6.5 Bộ biến tần gián tiếp

V PHƯƠNG PHÁP VÀ NỘI DUNG ĐÁNH GIÁ:

Áp dụng hình thức kiểm tra tích hợp giữa lý thuyết và thực hành Các nội dung trọng tâm cần kiểm tra là:

- Lý thuyết:

+ Cách tính toán thiết kế các bộ chỉnh lưu, nghịch lưu đơn giản

+ Nhận dạng, khảo sát tính hiệu ở bộ biến đổi DC-DC; bộ PWM

+ Lựa chọn thông số kỹ thuật của biến tần theo yêu cầu cho trước

- Thực hành:

+ Kỹ năng lắp ráp, cân chỉnh các mạch chỉnh lưu, nghịch lưu, biến đổi DC - DC

+ Cài đặt, điều chỉnh thông số của biến tần

+ Phân tích các sự cố hỏng hóc, xử lý thay thế linh kiện mới hoặc linh kiện tương đương

VI HƯỚNG DẪN THỰC HIỆN MÔN HỌC:

1 Phạm vi áp dụng chương trình:

Chương trình mô đun này được sử dụng để giảng dạy cho trình độ Cao đẳng nghề

2 Hướng dẫn một số điểm chính về phương pháp giảng dạy mô đun:

- Trước khi giảng dạy, giáo viên cần căn cứ vào nội dung của từng bài học để chuẩn bị đầy đủ các điều kiện cần thiết nhằm đảm bảo chất lượng giảng dạy

- Nên áp dụng phương pháp đàm thoại để học sinh ghi nhớ kỹ hơn

- Khi giải bài tập, làm các bài thực hành Giáo viên hướng dẫn, thao tác mẫu và sửa sai tại chổ cho học sinh

- Nên sử dụng các mô hình, học cụ mô phỏng để minh họa các bài tập ứng dụng các hệ truyền động dùng điện tử công suất, các loại thiết bị điều khiển

3 Những trọng tâm cần chú ý:

- Các dạng mạch, đặc tính làm việc của bộ chỉnh lưu, nghịch lưu, biến tần

- Phương pháp tính toán các bộ chỉnh lưu, ổn áp

4 Tài liệu cần tham khảo:

[1] Nguyễn Thế Công, Trần Văn Thịnh, Điện tử công suất, lý thuyết, thiết kế, ứng dụng, Nxb Khoa học kỹ thuật 2008

[2] Võ Minh Chính, Phạm Quốc Hải, Trần Trọng Minh, Điện tử công suất, Nxb

Khoa học kỹ thuật 2004

[3] Võ Minh Chính, Điện tử công suất, Nxb Khoa học kỹ thuật 2008

[4] Phạm Quốc Hải, Phân tích và giải mạch điện tử công suất, Nxb Khoa học kỹ

thuật 2002

[5] Lê Đăng Doanh, Nguyễn Thế công, Trần Văn Thịnh, Điện tử công suất tập 1,2, Nxb Khoa học kỹ thuật 2007

Bài mở đầu: Các Khái Niệm Cơ Bản

1 Trị trung bình (Average):

Cho dòng điện i(t) và điện áp u(t) có chu kỳ T Trị trung bình của dòng và áp được tính bằng công thức:

0 0

1( )

t T

d t

I i t dt T



(1.1)

0 0

1( )

t T

d t

U u t dt T



Với: t0 – là thời điểm đầu của chu kỳ lấy tích phân

Ở chế độ xác lập trị trung bình điện áp trên L bằng 0 Vì thế trị trung bình dòng không phụ thuộc vào giá trị L mà chỉ phụ thuộc vào R và dòng trung bình qua tải được tính bằng công thức:

d d

U E I

0 0 0

2

0 0

Ví dụ 3: Cho một điện áp u t( )U msin(t)220 2 sin(t V) có dạng sóng như

trên hình H3 Hãy xác định trị trung bình và trị hiệu dụng của điện áp trên



Hình H3

 

0 0

2 0

0 0

Ví dụ 4: Cho điện áp có dạng u t( )U msin(t)220 2 sin(t V) , f=50Hz như

hình H4 Hãy xác định trị trung bình của điện áp trên

3 Công suất trung bình:

Công suất tức thời của tải được xác định bằng công thức:

p t( )u t i t( ) ( ) (1.6)

Vì thế công suất trung bình của tải được xác định bằng công thức:

0

1( ) ( )

T

d

P u t i t dt T

Tụ điện và cuộn kháng không tiêu hao công suất

4 Hệ số công suất:

(Power Factor – ký hiệu là  hay PF): là tỷ số giữa công suất tiêu thụ P và công suất biểu kiến S mà nguồn cấp cho tải

P PF S

2 2 1 2

Chương 1: Các Linh Kiện Điện Tử Công Suất 1.1 Phân loại linh kiện điện tử công suất

- Các linh kiện bán dẫn công suất có hai chức năng cơ bản là ĐÓNG và NGẮT dòng điện đi qua nó

- Trạng thái linh kiện dẫn điện (ĐÓNG): linh kiện giống như một điện trở có giá trị rất bé (gần bằng không)

- Trạng thái linh kiện không dẫn điện (NGẮT): linh kiện giống như một điện trở

có giá trị rất lớn

- Các linh kiện bán dẫn có thể chuyển đổi trạng thái làm việc từ trạng thái dẫn điện sang trạng thái không dẫn điện và ngược lại thông qua tín hiệu kích thích tác động lên cổng điều khiển của linh kiện Ta gọi linh kiện có điều khiển được Tín hiệu điều khiển

có thể là dòng điện, điện áp hay ánh sáng với công suất nhỏ hơn nhiều so với công suất của nguồn và tải

- Nếu linh kiện không có cổng điều khiển và quá trình chuyển trạng thái làm việc xảy ra dưới tác dụng của nguồn công suất ở ngõ ra, ta gọi linh kiện thộc loại không điều khiển được

- Đối với các linh kiện điều khiển được, nếu tín hiệu điều khiển chỉ là cho nó dẫn dòng điện mà không thể tác động ngắt dòng điện qua nó, ta gọi linh kiện không có khả năng kích ngắt (SCR, TRIAC) Ngược lại, nếu linh kiện có thể chuyển trạng thái làm việc từ đóng sang ngắt hay từ ngắt sang đóng thông qua tín hiệu kích thích tác động lên cổng điều khiển gọi là linh kiện có khả năng kích ngắt (BJT, MOSFET, IGBT, GTO…)

Ta có thể phân ra thành ba nhóm linh kiện như sau :

- Nhóm các linh kiện không điều khiển như Diode, DIAC

- Nhóm các linh kiện điều khiển kích đóng được như SCR, TRIAC

- Nhóm các linh kiện điều khiển kích ngắt được như BJT, MOSFET, IGBT, GTO

1.2 Diode Công Suất

1.2.1 Nguyên lý cấu tạo và làm việc

Diode được cấu tạo bằng mối nối P-N, lớp N thừa điện tử, lớp P thiếu điện tử đồng thời chứa các phần tử mang điện dạng lỗ trống tạo ra hàng rào điện thế vào khoảng 0,6 V

-

a )

b )

Hình H1.1: Cấu trúc Diode (a) và ký hiệu (b)

a) b) Hình H1.2: Sơ đồ nguyên lý phân cực cho diode a) phân cực thuận b) phân cực ngược

Khi ta đặt một điện áp lên diode, cực dương gắn với lớp P và cực âm gắn với lớp

N (hình H1.2a), khi đó điện tử được chuyển từ lớp N qua lớp P Còn các hạt mang điện được chuyển từ lớp P sang lớp N và như vậy có một dòng điện chạy qua diode Khi điện áp ngược được đặt lên diode (cực dương gắn với lớp N và cực âm gắn với lớp P – hình H1.2b), điện tử và phần tử mang điện dạng lỗ trống và các điện tử tự

do bị kéo ra xa mối nối, kết quả chỉ có dòng điện rò vào khoảng vài mA có thể chạy qua

Khi điện áp ngược tiếp tục tăng các điện tích cũng tăng gia tốc gây lên va chạm dây chuyền làm hàng rào điện thế bị chọc thủng và diode mất tính chất dẫn điện theo một chiều (diode bị hỏng)

Trên hình vẽ, đầu ra của lớp P gọi là Anode (A) và lớp N là Cathode (K)

1.2.2 Đặc tính Volt – Ampere (V – A)

Đặc tính có hai nhánh: nhánh thuận tương ứng với trạng thái dẫn điện (nằm ở góc phần tư I) và nhánh nghịch tương ứng với trạng thái ngắt (nằm ở góc phần tư III) như trên hình H1.3 Trong đó, hình H1.3a là đặc tính V – A thực tế, hình H1.3b là đặc tính

lý tưởng

Giải thích các ký hiệu :

- U0: điện áp khóa của diode, U0 = 0,3V  0,6V tùy theo chất bán dẫn

U U

I

I

0

Vùng khóa

b ) Hình H1.3: Đặc tính V – A thực tế (a) và lý tưởng (b)

U

- UF: điện áp thuận của diode

- UR: điện áp ngược của diode (điện áp đánh thủng)

- IF: dòng điện thuận chạy qua diode

1.2.3 Trạng thái đóng ngắt

Khi điện áp đặt vào anode và cathode lớn hơn điện áp khóa của diode thì diode

sẽ dẫn điện, ngược lại thì diode sẽ khóa (không dẫn điện)

Trong khoảng [0 t 0 ] diode dẫn và dòng qua nó là dòng thuận I F

Tại thời điểm t0

diode ngắt, dòng qua diode (dòng thuận) giảm dần về 0

Khi tt1: dòng thuận tiến tới 0, nhưng do chuyển động của các hạt dẫn nên diode tiếp

tục dẫn với dòng có chiều ngược lại

Khi tt2: các hạt dẫn tiêu tán hết, diode khôi phục khả năng khoá áp ngược

Khi tt3: dòng ngược giảm về 0 Qúa trình ngắt diode kết thúc

Thời gian phục hồi tính nghịch: t rr t 3 t 1 1s

I

I

0, 25IRR

t

t t

Hình H2.4: Quá trình chuyển mạch của

diode

1.2.5 Mạch bảo vệ diode

Hình H1.5: Mạch bảo vệ diode

Để hạn chế ảnh hưởng của hiện tượng quá áp và bảo vệ cho diode công suất, ta mắc song song với diode mạch lọc RC Tuy nhiên, các diode công suất trên thực tế đã tích hợp sẳn mạch RC

1.2.6 Các đại lượng định mức của diode

Điện áp định mức: là điện áp ngược lớn nhất (URM) có thể lặp lại tuần hoàn trên diode

Dòng điện định mức: là dòng điện thuận lớn nhất (IFM) chạy qua diode mà không làm cho diode bị hỏng

Để tăng khả năng chịu áp tải ta ghép nối tiếp các diode, để tăng khả năng chịu dòng tải ta ghép song song các diode

Hình dạng của một số diode trên thực tế như trên hình H1.6

Hình H1.6: Một số diode trên thực tế

1.3 BJT Công Suất (Bipolar Juntion Transistor)

1.3.1 Nguyên lý cấu tạo và làm việc

Transistor được cấu tạo bởi cấu trúc 3 lớp dạng n-p-n (hình H1.7a) hoặc p-n-p (hình H1.7b) Nhưng dạng n-p-n được sử dụng nhiều hơn vì loại này có kích thước nhỏ hơn với cùng một mức điện áp và dòng điện

Transistor có 3 cực: cực Base (B), cực Collector (C) và cực Emitter (E) và là linh kiện được điều khiển hoàn toàn thông qua cực B và E Mạch công suất nối giữa 2 cực C và E

Ký hiệu của transistor như trên hình H1.8

Hình H1.7: Nguyên lý cấu tạo của transistor

Hình H1.8: Ký hiệu của transistor

Trong lĩnh vực điện tử công suất, transistor BJT được sử dụng như một công tắc đóng ngắt các mạch điện, phần lớn sử dụng loại NPN và mắc theo dạng mạch có Emitter chung (hình H1.9)

Trên hai cực B và E là điện áp điều khiển u BE Các điện cực C, E được sử dụng làm công tắc đóng ngắt mạch công suất Điện áp điều khiển phải có tác dụng tạo ra

dòng i B đủ lớn để điện áp giữa hai cực C và E đạt giá trị bằng không (uCE=0)

Transistor là linh kiện được điều khiển hoàn toàn bằng dòng điện i B

Hình H1.9: Sơ đồ mắc theo dạng Emitter chung

1.3.2 Đặc tính V-A trong mạch có Emitter chung

Đặc tính V-A ngõ ra của mạch mắc theo dạng E chung như trên hình H1.10a (đặc tính thực tế) và hình H1.10b (đặc tính lý tưởng)

Đặc tính ngõ ra: biểu diễn quan hệ của các đại ngõ ra iC = f(uCE), thông số biến thiên là dòng kích iB Các đặc tính ngõ ra được vẽ cho các giá trị khác nhau của iB

Đường thẳng biểu diễn UCE = U - ICRC là đường đặc tính tải Giao điểm của đường này với các đặc tính ngõ ra sẽ xác định điểm làm việc của transistor

Trong vùng chứa đặc tính ngõ ra, ta phân biệt ba vùng: vùng nghịch, vùng bảo hòa và vùng tích cực

Vùng nghịch: iB = 0, transistor ở trạng thái ngắt Dòng iC có giá trị nhỏ không đáng kể đi qua transistor và tải gọi là dòng điện rò

Vùng bảo hòa: là vùng giới hạn xác định bởi điện thế UCE = UCE(sat) nhỏ nhất có thể đạt được ứng với giá trị I C cho trước và vùng giới hạn bởi đường đặc tính khi 0



B

I

a )

Nếu điểm làm việc nằm trong vùng bảo hòa (xem điểm đóng như trên hình H1.10a), transistor sẽ đóng, transistor làm việc như một khóa đóng ngắt dòng điện

Vùng tích cực: là vùng transistor hoạt động ở chế độ khuếch đại tín hiệu

Quá trình dòng collector I C có dạng xung vuông như trên hình H1.11b Thời gian

đóng t on kéo dài khoảng vài µs, thời gian ngắt hơn 10µs

Quá trình chuyển mạch tạo nên công suất tổn hao do đóng ngắt của transistor Công suất tổn hao làm giới hạn tần số hoạt động của transistor Khi đóng ngắt, dòng điện qua transistor lớn và điện áp ở mức cao nên giá trị tức thời của công suất tổn hao lớn

Quá trình chuyển đổi điểm làm việc từ vị trí NGẮT đến vị trí ĐÓNG (hoặc

ngược lại) được mô tả như trên hình H1.11a Quá trình này kéo dài trong thời gian t on

hoặc t off

1.3.5 Các đại lượng định mức của transistor

Định mức điện áp: giá trị điện áp cực đại trên hai cực C, E khi iB = 0 và trên hai cực B, E khi iC = 0 Các giá trị này là giá trị tức thời

Định mức dòng điện: là giá trị cực của các dòng điện iC, iE, và iB Đó là các giá trị cực đại tức thời của transistor khi đóng trong trạng thái bảo hòa

Công suất tổn hao: công suất tổn hao tạo ra chủ yếu trên cực C

a )

b )

Ngắt

Công suất tổn hao làm cho transistor nóng lên Khi transistor làm việc, nhiệt độ sinh ra trên transistor không được vượt quá giá trị nhiệt độ cho phép, thường là 1500C

1.3.6 Mạch kích và bảo vệ cho transistor

a Điều khiển kích đóng:

Sơ đồ mạch và giản đồ xung kích như trên hình H1.12 Khi xung điện áp UB

được đưa vào, dòng điện qua cổng B bị giới hạn bởi điện trở R1

Dòng điện đi vào cổng B: 1

0

1

BE B

U U I

U U I

2 1 1

R R

C R R





Khi điện áp UB giảm về 0, lớp BE bị phân cực ngược và tụ C phóng điệnqua R2

Để đủ thời gian nạp và xả tụ thì độ rộng xung phải thỏa mãn:

1 5 1 ; 2 5 2

Do đó, tần số đóng ngắt lớn nhất của transistor là:

2 1 2 1

2 , 0 1

Hình H2.12: Sơ đồ mạch kích và giản đồ xung kích

Thí dụ sơ đồ mạch kích

Hình H1.13: Một dạng sơ đồ mạch kích cho transistor

Cổng Base của BJT công suất được điều khiển bởi cuộn thứ cấp C3 của biến áp xung 3 cuộn dây TX1 Cuộn sơ cấp C1, C2 Để điều khiển đóng BJT Q4, điện áp có giá trị dương được cấp cho đầu A làm cho Transistor Q3 đóng, cuộn C1 tích điện, điện

áp dương xuất hiện trên cuộn C3, đồng thời cuộn C2 không có dịng chạy qua vì BJT Q2 ngắt, và Q1 đóng nối tắt cổng Base của Q2 xuống masse

Khi xung áp điều khiển ở đầu A giảm xuống 0, cả hai BJT Q1 và Q3 đều ngắt Khi Q3 ngắt cuộn C1 hở không được cấp nguồn, đồng thời cuộn C2 được cấp điện do Q2 đóng Do khác cực tính nên cuộn C3 xuất hiện điện áp ngược và ngắt Q4 Diode D1 và D2 có tác dụng bảo vệ quá dòng

Mạch phát tín hiệu để điều khiển mạch công suất dùng bán dẫn thường được yêu cầu cách ly về điện Điều này có thể thực hiện được bằng optron hặc biến áp xung

Biến áp xung: gồm một cuộn sơ cấp và có thể có nhiều cuộn thứ cấp Sơ đồ

nguyên lý mạch cách ly tín hiệu điều khiển dùng biến áp xung như trên hình H1.14

Optron: gồm một nguồn phát tia hồng ngoại dùng diode quang và mạch thu dùng

phototransistor như trên hình H1.15

Mạch tạo xung xích

Hình H1.14: Sơ đồ nguyên lý cách ly tín hiệu điều khiển dùng biến áp xung

Mạch bảo vệ transistor: bảo vệ transistor trước các hiện tượng tăng quá nhanh của điện áp và dòng điện đi qua transisitor Mạch bảo vệ như trên hình H1.16

Mạch RC có tác dụng hạn chế chế sự tăng của điện áp trên hai cực C, E Cuộn kháng Ls làm giảm sự tăng dòng điện qua BJT

Hình H1.15: Sơ đồ nguyên lý cách ly tín hiệu điều khiển dùng Optron

O ptron

U

Hình H1.16:

Mạch bảo vệBJT

Hình dạng của một số Transistor trên thực tế như trên hình H1.17

Hình H1.17: Hình dạng một số transistor trên thực tế

1.4 MOSFET (Metal – Oxide – Semiconductor Field Effect Transistor)

MOSFET là transistor có khả năng đóng ngắt nhanh và tổn hao do đóng ngắt thấp MOSFET được sử dụng trong các ứng dụng công suất nhỏ (vài KW)

MOSFET có thể có cấu trúc NPN hoặc PNP Hình H1.18 mô tả cấu trúc MOSFET loại NPN và ký hiệu của nó

S (source)

G (gate)

D (drain)

Hình H2.18: Cấu trúc MOSFET loại NPN và kýhiệu

MOSFET được điều khiển đóng ngắt bằng xung điện áp đặt vào cực cổng (G) Khi điện áp dương đặt lên giữa hai cổng G và S thì dòng điện được dẫn từ cực D tới cực S

MOSFET có điện trở khi dẫn điện lớn nên công suất tổn hao khi dẫn điện lớn Đặc tính V-A của MOSFET loại N như trên hình H1.19 Đặc tính có dạng giống như đặc tính V-A của BJT

Hình H1.19: Đặc tính V-A của MOSFET MOSFET ở trạng thái ngắt điện khi điện áp cổng thấp hơn giá trị UGS Điện áp kích cho MOSFET phải ở dạng liên tục Giá trị điện áp kích tối đa là ±20V

 Mạch kích MOSFET

Sơ đồ mạch kích như trên hình H1.19a Khi có điện áp UG, tụ điện C1 tích điện

và dòng điện đi vào cực G:

G G S

U I R

Mạch kích cho MOSFET có thể được cách ly với mạch tạo tín hiệu điều khiển thông qua biến áp xung hoặc optron (hình H1.21a,b)

Hình H1.20: Sơ đồ mạch kích cho MOSFET

Hình H1.22: Hình dạng một số MOSFET

1.5 IGBT (Insulated Gate Bipolar Transistor)

Nguyên lý cấu tạo, ký hiệu và mạch điện tương đương của IGBT như trên hình H1.23

Hình H1.21: Mạch cách ly tín hiệu điều khiển với mạch kích

IGBT là transistor công suất hiện đại, có kích thước gọn nhẹ, có khả năng chịu được điện áp và dòng điện lớn, có độ sụt áp khi dẫn điện vừa phải

Việc kích dẫn IGBT được thực hiện bằng xung điện áp đưa vào cổng G Đặc tính V-A của IGBT có dạng tương tư như đặc tính V-A của MOSFET

IGBT có khả năng đóng ngắt nhanh nên được sử dụng trong các bộ biến đổi điều chế độ rông xung tần số cao Phạm vi công suất của IGBT có thể đến 10MW

IGBT có khả năng làm việc với dòng điện lớn và chịu được điện áp ngược cao

Thời gian đáp ứng đóng ngắt của IGBT rất nhanh (khoảng vài s)

IGBT có khả năng hoạt động tốt không cần đến mạch bảo vệ Trong trường hợp đặc biệt, có thể sử dụng mạch bảo vệ của MOSFET áp dụng cho IGBT

Module IGBT thông minh (Intelligent Power Module): được chế tạo bởi công nghệ tích hợp cao Trên module chức phần tử IGBT, mạch kích lái, mạch bảo vệ, cảm biến dòng điện Các module này đạt độ tin cậy rất cao

Mạch kích IGBT được thiết kế tương tự như mạch kích cho MOSFET Do giá thành IGBT cao, và đặc biệt cho công suất lớn, mạch kích lái IGBT được chế tạo dưới dạng IC công nghiệp Các IC này có khả năng tự bảo vệ chống quá tải, nắn mạch, được chế tạo tích hợp dạng module riêng (1, 2, 4, 6 driver) hoặc tích hợp trên cả module bán dẫn (bao gồm mạch lái, IGBT và mạch bảo vệ)

Hình dạng một số IGBT thực tế (hình H1.24a) và các board mạch điều khiển và bảo vệ IGBT (hình H1.24b)

Hình H1.24a: Hình dạng một số IGBT thực tế

Hình H1.24b: Các board mạch điều khiển và bảo vệ IGBT

1.6 SCR (Silicon Controlled Rectifier)

1.6.1 Mô tả và chức năng

SCR là linh kiện gồm 4 lớp bán dẫn P-N-P-N liên tiếp tạo nên Anode (A), Cathode (K) và cực điều khiển Gate (G) như trên hình H1.25a

Sơ đồ thay thế SCR bằng mạch transistor như trên hình H1.25c Khi đưa vào

hai cổng G, K một xung dòng I G thì SCR sẽ dẫn điện SCR vẫn duy trì trạng thái dẫn

Hiện tượng ngắt SCR: quá trình chuyển từ trạng thái dẫn điện sang trạng thái

không dẫn điện như trên hình H1.26 Quá trình này gồm hai giai đoạn:

+ Giai đoạn làm dòng thuận bị triệt tiêu

+ Giai đoạn khôi phục khả năng khóa của SCR

Hình H1.26: Đặc tính động của SCR

a )

b )

Hình H1.25: Nguyên lý cấu tạo(a), ký hiệu(b) và mạch tương đương của SCR

c )

+ Nhánh nghịch (3): ứng với trạng thái nghịch tương tự như diode

+ Nhánh khóa (2): ứng với trạng thái khóa (IG = 0)

1.6.4 Khả năng mang tải

Khả năng chịu áp của SCR đạt đến hàng chục KV, thông thường ở mức 5 ÷ 7KV Dòng điện trung bình khoảng 5000A độ sụt áp khi dẫn điện nằm trong khoảng 1,5 ÷ 3V phần lớn các SCR được làm mát bằng không khí

 Các SCR đặc biệt:

SCR cao áp: có điện áp lặp lại lớn nhất khoảng vài ngàn volt

SCR nhanh: đóng ngắt nhanh, khả năng chịu áp và dòng thấp hơn

Photothyristor: có thể đóng bình thường bằng xung kích vào cổng G hoặc bằng tia sáng lên vị trí nhất định của vỏ SCR

1.6.5 Mạch kích SCR

Trong các bộ biến đổi công suất dùng SCR, SCR và mạch tạo xung kích vào cổng điều khiển của nó cần cách điện với nhau Một số mạch kích SCR như trên hình H1.28

(1)

(3)

(2)

Hình H1.27: Đặc tính V-A của SCR

Mạch kích hình H1.28a: tác dụng điện áp lên mạch cổng B của Q1, Q1 dẫn bảo hòa làm xuất hiện điện áp Vcc trên cuộn sơ cấp của máy biến áp xung và làm cảm ứng xung điện áp ở phía thứ cấp Xung áp tác dụng lên cổng G của SCR làm cho nó dẫn điện Khi khóa xung kích, Q1 bị ngắt, dòng qua máy biến áp xung được duy trì qua mạch cuộn sơ cấp và diode Dm

Hình H1.28b: xung điều khiển kết hợp với tín hiệu ra của bộ phát xung vuông qua cổng AND trước khi đưa vào cổng B của Q1 để hạn chế tổn hao ở mạch cổng

Ta cũng có thể sử dụng các mạch kích đơn giản như trên hình H1.29

c )

Hình H1.31: Một số SCR trên thực tế

1.7 TRIAC

1.7.1 Đặc điểm cấu tạo

TRIAC được cấu tạo bởi hai SCR mắc đối song (hình H1.32) Do đó linh kiện có

thể dẫn điện theo cả hai chiều

Việc kích dẫn TRIAC được thực hiện nhờ xung dòng điện đưa vào cổng điều khiển G điều kiện để TRIAC dẫn điện là đưa xung dòng kích vào cổng điều khiển trong điều kiện tồn tại điện áp trên linh kiện khác không

Giống như SCR, ta không thể điều khiển ngắt dòng điện qua TRIAC được Điều kiện ngắt dòng điện qua TRIAC giống như điều kiện ngắt SCR

c )

I

0

Hình H1.32: Cấu tạo TRIAC(a) ký hiệu (b) và đặc

tính V-A (c)

1.7.2 Đặc tính V-A

Đặc tính V-A của TRIAC tương tự như của SCR Do khả năng dẫn điện theo cả hai chiều, đặc tính V-A của TRIAc có dạng đối xứng qua tâm góc tọa độ (hình H2.32c)

Việc kích đóng TRIAC có thể chia thành hai trường hợp:

 UV > 0:

c) UG > 0, IG > 0 d) UG < 0, IG < 0

 UVR < 0:

c) UG > 0, IG > 0 d) UG < 0, IG < 0 Trên thực tế, việc kích cho TRIAC được thực hiện khi dòng kích dương cho trường hợp dòng qua TRIAC dương và dòng kích âm khi dòng qua TRIAC âm (chiều dương qui ước chiều từ M1 đến M2 như trên hình H1.32a)

Mạch kích cho TRIAC như trên hình H1.33 và hình dáng của một số TRIAC trên thực tế như trên hình H1.34

Hình H1.33: Một dạng mạch kích cho TRIAC

1.8 GTO

 Đặc điểm cấu tạo :

GTO có cấu tạo như trên hình H1.35a Cũng giống như SCR, GTO được kích đóng bằng xung dòng điện đưa vào cổng G khi điện áp Anode -Cathode dương

0



AK

U Tuy nhiên, GTO có khả năng điều khiển ngắt bằng xung dòng đưa vào cổng

G có giá trị âm Vì vậy, GTO thích hợp cho một số ứng dụng khi yêu cầu điều khiển cả hai quá trình đóng và ngắt khoá bán dẫn

Điểm khác biệt giữa GTO so với SCR là xung dòng kích IG đưa vào cổng G của GTO phải được duy trì liên tục trong suốt thời gian GTO dẫn điện

Linh kiện GTO cần phải có mạch bảo vệ quá trình ngắt của GTO đòi hỏi sử dụng xung dòng kích đủ rộng nên thời gian ngắt sẽ kéo dài Mạch bảo vệ GTO như trên hình H1.36 Tụ điện C có giá trị từ 2µF ÷ 6 µF

Hình dáng của một số GTO trên thực tế như trên hình H1.37

a )

b )

c )

Hình H1.35: Cấu trúc GTO(a), sơ đồ tương đương(b) và ký hiệu (c)

Hình H1.36: Mạch bảo vệ GTO

Hình H1.37: Hình dáng thực tế

Chương 2 : Bộ Chỉnh Lưu Không Điều Khiển 2.1 Các khái niệm cơ bản

Chức năng: biến đổi dòng điện xoay chiều thành dòng điện một chiều

Ứng dụng: dùng làm nguồn điện một chiều cấp điện cho các thiết bị mạ, thiết bị

hàn một chiều, cấp nguồn cho động cơ điện một chiều; dùng làm nguồn một chiều trong các bộ biến tần; dùng để biến đổi điện áp xoay chiều thành một chiều trong truyền tải điện một chiều (HVDC)…

Công suất của các bộ chỉnh lưu có thể từ vài trăm W đến hàng chục MW

2.2 Chỉnh lưu một pha không điều khiển

2.2.1 Chỉnh lưu nửa chu kỳ

Sơ đồ mạch chỉnh lưu như trên hình H2.1a Ở bán kỳ dương của điện áp nguồn, điện áp đặt vào diode UAK > 0 nên diode dẫn điện Ngược lại, ở bán kỳ âm, UAK < 0 nên diode không dẫn điện

Giả sử nguồn điện áp xoay chiều có dạng u t( )U msin(t)U msinX

Với: Um: biên độ, U m  2U, U là giá trị hiệu dụng của điện áp pha

X = t: giá trị góc ứng với thời điển t

U

R

Dòng điện trung bình qua diode: I lk I d 9,91A

Điện áp ngược lớn nhất đặt lên diode: U N  2U 220 2( )V

2.2.2 Chỉnh lưu toàn kỳ dùng 2 Diode

Đây là mạch chỉnh lưu hình tia hai pha như trên hình H2.2a Nguồn U1 và U2 có biên độ bằng nhau nhưng ngược pha nhau Dạng sóng ngõ ra của bộ chỉnh lưu như trên hình H2.2b

Trong nữa chu kỳ đầu, U1 dương, U2 âm nên D1 dẫn Điện áp ở ngõ ra:

Do mỗi diode dẫn điện trong nữa chu kỳ nên dòng điện trung bình qua mỗi diode là:

I U

Hình H2.2a: Sơ đồ mạch chỉnh lưu hai nữa chu kỳ có điểm giữa

0 0.005 0.01 0.015 0.02 0.025 0.03 0.035 0.04 -200

0 200

AP CHINH LUU Ud

0 0.005 0.01 0.015 0.02 0.025 0.03 0.035 0.04 -200

0 200

DIEN AP NGUON

0 0.005 0.01 0.015 0.02 0.025 0.03 0.035 0.04 -20

0 20

DONG DIEN TAI Id

U

U

Hình H2.2b: Dạng sóng điện áp, dòng điện ở ngõ ra của bộ chỉnh lưu

D1 dẫn, D2 ngắt

D2 dẫn D1 ngắt

d lk

Ví dụ 2.2: mạch chỉnh lưu tia hai pha như hình H2.2a Nguồn xoay chiều có trị

hiệu dụng U1 = U2 = 30V, tải R = 5 Hãy xác định trị trung bình của áp chỉnh lưu, dòng điện tải và công suất tiêu thụ trên tải

2.2.3 Chỉnh lưu toàn kỳ dùng cầu Diode

Bộ chỉnh lưu cầu một pha sử dụng 4 diode đấu thành 2 nhóm như trên hình H2.3a Nguồn xoay chiều đưa vào mạch có thể lấy trực tiếp từ lưới điện hoặc thông qua máy biến áp Dạng sóng điện áp chỉnh lưu ở ngõ ra như trên hình H2.3b

Trong nữa chu kỳ đầu, điện áp nguồn U dương nên dòng điện Id chạy qua D1, R, D2 và về nguồn ở nữa chu kỳ sau, điện áp nguồn âm nên dòng điện Id chạy qua D3, R, D4 và về nguồn Như vậy, trong cả hai chu kỳ của điện áp nguồn luôn luôn tồn tại điện

Chỉnh lưu cầu một pha được sử dụng khá phổ biến trên thực tế, nhất là với điện

áp trên 10V, dòng điện tải có thể đạt đến vài trăm A