Sinh học tế bào tập 1

Các h͕c thuy͇t v͉ t͇ bào:* Tҩt cҧ các cѫ thӇ sӕng ÿѭӧc cҩu tҥo bӣi tӃ bào và các thành phҫn cӫa nó * Tҩt cҧ các tӃ bào ÿӅu giӕng nhau vӅ mһt cҩu trúc hoá hӑc * Các tӃ bào mӟi ÿѭӧc thành

Bài 1: Nhұp môn sinh hӑc phân tӱ _ tұp 1 Bài 2: Màng sinh chҩt _ tұp 1

Bài 3: Vұn chuyӇn vұt chҩt qua màng _ tұp 1 Bài 4: Tiêu thӇ và Peroxisomes _ tұp 2

Bài 5: Lѭӟi nӝi sinh chҩt và Golgi_ tұp 2 Bài 6: Ty thӇ _ tұp 2

Bài 7: Nhân tӃ bào ӣ gian kǤ _ tұp 3

Bài 8: Bӝ xѭѫng tӃ bào _ tұp 3

Bài 9: Sӵ phân bào _ tұp 3

NH ҰP MÔN SINH HӐC Tӂ BÀO - PHÂN TӰ

1 Lӏch sӱ - Phѭѫng pháp nghiên cӭu

- Kính hiӇn vi quang hӑc - Kính hiӇn vi ÿiӋn tӱ

- Phѭѫng pháp phân tách & tái lҳp ráp

1 Nêu ÿ˱ͫc nguyên t̷c cͯa các ph˱˯ng pháp nghiên cͱu t͇ bào.

2 Nêu ÿ˱ͫc ÿ͓nh nghƭa t͇ bào.

3 Nêu ÿ˱ͫc các h͕c thuy͇t t͇ bào.

4 K͋ ÿ˱ͫc các thu͡c tính cͯa t͇ bào.

5 Phân tích ÿ˱ͫc mͭc tiêu môn h͕c.

6 Hi ͋u và k͋ ÿ˱ͫc các v̭n ÿ͉ cͯa sinh h͕c phân t͵.

* Kính hiӇn vi quang hӑc (KHVQH) (Hình: kính hiӇn vi quang hӑc)ÿѭӧc sáng chӃkhoҧng giӳa thӃ kӹ XVII và Robert Hook (1655) quan sát ÿѭӧc các hӕc trӕng trong thân cây bҩc, ông gӑi là "khoang" (cell = khoang = tӃ bào) Giӳa thӃ kӹ XIX, "HӑcthuyӃt tӃ bào " ra ÿӡi (Schleiden và Schwann) vӟi luұn ÿiӇm cѫ bҧn "cѫ thӇ ÿӝng và thӵc vұt ÿѭӧc cҩu tҥo bӣi các tӃ bào có nhân" Vào lúc này, các nhà khoa hӑc chӍ biӃtrҵng tӃ bào gӗm có màng, nguyên sinh chҩt và nhân.

* Kính hiӇn vi ÿiӋn tӱ (KHVÐT) ra ÿӡi (gӗm KHVÐT xuyên (Hình: vi nhung mao tӃbào ruӝt non dѭӟi kính hiӇn vi ÿiӋn tӱ xuyên) và KHVÐT quét (Hình: Hӗng cҫungѭӡi hình ÿƭa lõm hai mһt dѭӟi kính hiӇn vi ÿiӋn tӱ quét)) trong nhӳng năm 30 thӃ

kӹ XX, cho phép quan sát các bào quan nhӓ bên trong tӃ bào Tuy nhiên, cҧ KHVQH

và KHVÐT chӍ cho phép nghiên cӭu các cҩu trúc bҩt ÿӝng mà thôi Trong thӵc tӃ, cҩutrúc sinh hӑc luôn vұn ÿӝng và chӍ có trong vұn ÿӝng chúng mӟi thӇ hiӋn ÿҫy ÿӫ chӭcnăng sinh hӑc cӫa mình

* Máy siêu ly tâm ra ÿӡi (1926- Svedberg) cùng các phѭѫng pháp hoá lý khác nhѭ sҳc

ký,ÿiӋn di, lӑc phân tӱ cho phép phân tách, tách chiӃt các thành phҫn riêng biӋt cӫa

tӃ bào Nhӡ ÿó có thӇ nghiên cӭu khӕi lѭӧng, kích thѭӟc, thành phҫn hoá hӑc cӫachúng và thӵc hiӋn các mô hình trӝn chúng trӣ lҥi vӟi nhau ÿӇ xác ÿӏnh các sҧn phҭmcӫa chúng (hӋ thӕng tái lҳp ráp) ViӋc theo dõi, xác ÿӏnh các sҧn phҭm sinh hӑc ÿѭӧcthӵc hiӋn nhӡ các quá trình ÿánh dҩu qua viӋc sӱ dөng các chҩt ÿӗng vӏ phóng xҥ và phѭѫng pháp phóng xҥ tӵ chөp hoһc bҵng phѭѫng pháp hoá mô miӉn dӏch

* Cuӕi thұp niên 70, phѭѫng pháp tái tә hӧp ADN ra ÿӡi, nhӡ ÿó, ngѭӡi ta có thӇ lұpÿѭӧc "bҧn ÿӗ gen", giҧi mã mӝt gen lҥ nhanh chóng hoһc ÿѭa mӝt gen mong muӕnvào tӃ bào, sҧn xuҩt ra các sҧn phҭm cӫa gen vӟi mӝt khӕi lѭӧng lӟn Các lƭnh vӵcnày tҥo thành ngành di truyӅn, ngành công nghӋ gen phөc vө trong y hӑc, dѭӧc hӑc,nông nghiӋp, môi sinh

* Nhѭ vұy, sinh hӑc phát triӇn ÿѭӧc là nhӡ nhiӅu phѭѫng pháp Mӛi phѭѫng pháp có nhӳng ѭu và khuyӃt ÿiӇm riêng, nhѭng tҩt cҧ chúng cho phép ta có mӝt cái nhìn tәngquát vӅ sӵ sӕng

II Ð ӔI TѬӦNG VÀ MӨC TIÊU MÔN HӐC:

Ð͓nh nghƭa: TӃ bào là ÿѫn vӏ cҩu tҥo và chӭc năng nhӓ nhҩt cӫa cѫ thӇ sӕng (Hình:

TӃ bào và các bào quan)

Các h͕c thuy͇t v͉ t͇ bào:

* Tҩt cҧ các cѫ thӇ sӕng ÿѭӧc cҩu tҥo bӣi tӃ bào và các thành phҫn cӫa nó

* Tҩt cҧ các tӃ bào ÿӅu giӕng nhau vӅ mһt cҩu trúc hoá hӑc

* Các tӃ bào mӟi ÿѭӧc thành lұp tӯ sӵ phân chia cӫa các tӃ bào ÿã có sҹn

* Hoҥt ÿӝng cӫa cѫ thӇ sӕng là tұp hӧp các hoҥt ÿӝng và tѭѫng tác giӳa các tӃ bào cӫa

cѫ thӇ

T͇ bào có các thu͡c tính chͯ y͇u sau:

* Tính vұn ÿӝng: sӵ vұn ÿӝng sinh hӑc bao gӗm cҧ nghƭa cѫ hӑc lүn chuyӇn hoá, thay ÿәi không ngӯng các cҩu trúc;

* Tính sinh sҧn: là khҧ năng tҥo ra nhӳng phiên bҧn mӟi (copy) vӟi tính chҩt tѭѫng tӵchính mình;

* Tính cҧm ӭng: là khҧ năng thu nhұn thông tin tӯ tѭѫng tác vӟi môi trѭӡng xung quanh và tӵ mình biӃn ÿәi, ÿáp ӭng vӟi ÿiӅu kiӋn cӫa môi trѭӡng;

* Tính phӭc hӧp: tӃ bào ÿѭӧc cҩu tҥo tӯ các phân tӱ polyme sinh hӑc, trong ÿó các monome phân bӕ không tuҫn hoàn trên chuӛi polyme

* Nhѭ vұy, ÿӕi tѭӧng cӫa tӃ bào hӑc là nghiên cӭu các thuӝc tính trên cӫa tӃ bào, nhѭng là mӝt công viӋc nghiên cӭu tәng hӧp tҩt cҧ các thuӝc tính mà không phҧi là viӋc nghiên cӭu tӯng thuӝc tính riêng rӁ Thông qua nghiên cӭu, khoa hӑc vӅ tӃ bào tìm hiӇu bҧn chҩt cӫa sӵ sӕng, do ÿó nó cung cҩp nӅn tҧng cho các khoa hӑc vӅ sӭckhoҿ và bӋnh tұt cӫa con ngѭӡi và môi trѭӡng

Mͭc tiêu môn h͕c:

1 Mô tҧ ÿѭӧc tӃ bào nhѭ ÿѫn vӏ cҩu trúc và chӭc năng cѫ bҧn nhҩt cӫa sӵ sӕng;

2 Mô tҧ ÿѭӧc các bào quan vӟi cҩu tҥo và chӭc năng bình thѭӡng cӫa chúng;

3 Giҧi thích ÿѭӧc mӕi quan hӋ chһt chӁ giӳa cҩu trúc và chӭc năng cӫa các bào quan,

ÿӇ nêu ÿѭӧc sӵ biӃn ÿәi cӫa cҩu trúc hay chӭc năng sӁ dүn ÿӃn các rӕi loҥn cӫa cѫthӇ;

4 Nҳm ÿѭӧc nguyên tҳc - ý nghƭa cӫa các phѭѫng pháp nghiên cӭu và sҧn phҭm cӫakhoa hӑc vӅ tӃ bào ÿӇ trong ÿiӅu kiӋn cө thӇ có thӇ chӍ ÿӏnh hoһc triӇn khai các phѭѫng pháp và sҧn phҭm ÿó

III M ӜT SӔ VҨN Ðӄ CHUNG CӪA SINH HӐC Tӂ BÀO-PHÂN TӰ:

3.1 S͹ ti͇n hóa t͇ bào tͳ Procaryot ÿ͇n Eucaryot

* Toàn bӝ sinh giӟi có hai loҥi tӃ bào là Procaryot (tӃ bào nhân sѫ) và Eucaryot (tӃbào nhân hoàn chӍnh) Mӝt sӕ tính chҩt phân biӋt giӳa hai loҥi tӃ bào này nhѭ sau:

So sánh tӃ bào Procaryot và Eucaryot

Ðһc ÿiӇm Procaryot EucaryotMàng nhân

NhiӉm sҳc thӇ

Sӕ lѭӧngCҩu trúc Histon,nucleosom Trҥng thái cӫa ÿa

sӕ gen Tәng hӧp ARN

và protein Các bào quan có màng (Ti thӇ,Lѭӟi nӝi Bào, Golgi, Tiêu thӇ )Trung thӇ, thoi

vô sҳc

Bӝ xѭѫng tӃ bào Ribosom

-ÍtVòng-

MӣÐӗng thӡi-

-70S

-+

NhiӅuTuyӃn tính +

ÐóngTách rӡi+

++80S

* Tӯ Procaryot ÿӃn Eucaryot là mӝt bѭӟc tiӃn hóa rҩt dài cӫa sinh giӟi, trong ÿó vҩn

ÿӅ then chӕt nhҩt là chҩt liӋu thông tin di truyӅn Các cҩu trúc mӟi nhѭ màng nhân, thoi vô sҳc, nhiӉm sҳc thӇ tuyӃn tính có sӵ ngѭng tө ADN-protein vv ÿӅu nhҵmchung mөc ÿích là giúp cho tӃ bào Eucaryot duy trì ÿѭӧc mӝt bӝ máy thông tin di truyӅn khәng lӗ so vӟi Procaryot Theo thuyӃt tiӃn hóa, tӃ bào Eucaryot ÿѭӧc hình thành tӯ nhӳng tӃ bào tѭѫng tӵ Procaryot Ӣ tӃ bào Procaryot, ta thҩy mӝt sӕ ÿoҥnmàng bào tѭѫng lõm vào tӃ bào chҩt, nhѭ nhӳng cҩu trúc sѫ khai cӫa hӋ thӕng các màng nӝi bào Còn ӣ tӃ bào Eucaryot, các phân tӱ ADN hình vòng vүn còn tӗn tҥitrong các bào quan lӟn nhѭ ty thӇ và lҥp thӇ có hai lӟp màng bao quanh Các bào quan này cNJng chӭa ribosom 70S và hӋ thӕng tәng hӧp protein kiӇu Procaryot Mӝt giҧthuyӃt ÿã ÿѭӧc ÿѭa ra rҵng trong quá khӭ, ÿã xҧy ra sӵ cӝng sinh giӳa tӃ bào thӫy tәcӫa Eucaryot vӟi các tӃ bào Procaryot Sӵ cӝng sinh này ngày càng chһt chӁ ÿӃn mӭccác thành phҫn Procaryot trӣ thành bào quan cӫa tӃ bào kiӇu mӟi - Eucaryot, nhѭngmӛi bên vүn có bӝ máy thông tin di truyӅn tѭѫng ÿӕi ÿӝc lұp

* Trong chѭѫng trình hӑc, chúng ta sӁ ÿi sâu nghiên cӭu cҩu trúc và chӭc năng cӫacác bào quan và bҧn thân tӃ bào Eucaryot

3 2 V̵t ch̭t - Năng l˱ͫng và Thông tin

TӃ bào có ba dòng vұn ÿӝng lӟn là vұt chҩt, năng lѭӧng và thông tin Nói cho chính xác hѫn, thì quá trình sӕng có thӇ ÿѭӧc nghiên cӭu mӝt cách tѭѫng ÿӕi riêng rӁ trên

ba bình diӋn nói trên Ðây cNJng là thuӝc tính cӫa bҩt kǤ cҩu trúc và chӭc năng sinh hӑc nào

a V̵t ch̭t hay v̵t li͏u xây d͹ng: bao gӗm các phân tӱ nhӓ và các ÿҥi phân tӱ Chúng

ta sӁ phân tích kӻ hѫn thành phҫn cҩu tҥo hóa hӑc cӫa các tӃ bào trong bài tiӃp theo Ӣÿây chӍ giӟi thiӋu vҳn tҳt các nhóm phân tӱ vұt chҩt chӫ yӃu cӫa tӃ bào

* Ðѭӡng (sugars) Các phân tӱ ÿѭӡng hiӇu theo nghƭa rӝng bao gӗm các loҥi ÿѭӡngÿѫn (monosaccharides) và phân tӱ bao gӗm tӯ hai gӕc ÿѭӡng trӣ lên (di-, oligo- và polysaccharides) Các phân tӱ ÿѭӡng ÿóng vai trò cung cҩp nhiên liӋu (năng lѭӧng)cho tӃ bào, nhѭng cNJng tham gia vào cҩu trúc ÿҥi phân tӱ AND, ARN, cҩu trúc màng, các glycoprotein thө thӇ, enzym v.v

* Lipid Lipid (phospholipid, cholestrrol, glycolipid ) là thành phҫn quan trӑng nhҩtcӫa các màng sinh chҩt (màng bào tѭѫng và màng nӝi bào) Ngoài ra, lipid có thӇ tӗntҥi dѭӟi dҥng các hҥt nhӓ phân tán trong bào tѭѫng và trong máu, và tham gia vào viӋc cung cҩp năng lѭӧng cho tӃ bào

* Acid amin và protein Có 20 loҥi acid amin cѫ bҧn cҩu tҥo nên các ÿҥi phân tӱprotein

* Nucleotid và acid nucleic Nucleotid bao gӗm gӕc baz nitѫ, gҳn vӟi gӕc ÿѭӡngriboz hay deoxyriboz, các gӕc ÿѭӡng này ÿѭӧc phosphoryl hóa (gҳn gӕc phosphat) Khác vӟi acid amin trong protein, nucleotid trong ADN hay ARN chӍ gӗm 4 loҥi (A,

T, G, X hay A, U, G, X)

* Nѭӟc và chҩt ÿiӋn giҧi vô cѫ Phân tӱ nѭӟc có tính chҩt rҩt ÿһc biӋt Chúng là các lѭӥng cӵc, có thӇ tҥo ra liên kӃt hydro vӟi nhau Các liên kӃt này mһc dù chӍ mang tính tҥm thӡi và luôn luôn phá vӥ và rӗi lҥi hình thành lҥi, nhѭng nhӡ ӣ sӕ lѭӧng rҩtlӟn, chúng làm cho nѭӟc trong tӃ bào duy trì trҥng thái tinh thӇ lӓng Tinh thӇ lӓngnày có cҩu trúc khá xӕp, vӟi nhiӅu khoҧng trӕng Kích thѭӟc các khoҧng trӕng này khá phù hӧp vӟi kích thѭӟc chuӛi xoҳn alpha cӫa protein Nhӡ vұy, chӍ có trong môi trѭӡng nѭӟc các phân tӱ protein mӟi ÿѭӧc әn ÿӏnh và thӵc hiӋn các chӭc năng sinh hӑc cӫa chúng Trên bӅ mһt cӫa các ÿҥi phân tӱ, các cҩu trúc màng và bào quan khác, các phân tӱ nѭӟc lѭӥng cӵc ÿѭӧc phân cách khá chһt Lӟp nѭӟc này, thông qua các liên kӃt hydro, lҥi ҧnh hѭӣng ÿӃn cҩu trúc lӓng cӫa môi trѭӡng nѭӟc ӣ xa hѫn, cNJngnhѭ tӟi các cҩu trúc ÿҥi phân tӱ, màng và bào quan khác Mһc dù các tѭѫng tác này rҩt yӃu, nhѭng nhӡ ӣ sӕ lѭӧng nhiӅu, chúng có thӇ ÿóng vai trò quan trӑng trong các ÿáp ӭng cӫa tӃ bào nhѭ mӝt thӇ thӕng nhҩt

b Năng l˱ͫng Mӑi phҧn ӭng sinh hóa và quá trình sinh hӑc ӣ mӭc tӃ bào, cұn tӃ bào

ÿӅu kèm theo tiêu tӕn năng lѭӧng tӵ do và dүn ÿӃn xu hѭӟng tӓa nhiӋt, phá hӫy các trұt tӵ vұt chҩt trong tӃ bào Do vұy tӃ bào luôn luôn cҫn ÿѭӧc bә sung năng lѭӧng.Năng lѭӧng này ÿѭӧc cung cҩp dѭӟi dҥng hóa năng cӫa adenozin triphosphat (ATP)

là phân tӱ nhӓ ÿѭӧc tәng hӧp chӫ yӃu trong ty thӇ Ðѭӡng và mӥ ÿѭӧc tӃ bào nhұpkhҭu tӯ máu và dӏch ngoҥi bào, chúng có nguӗn gӕc tӯ thӭc ăn, hoһc tӯ các mô dӵ trӳ(gan, cѫ, mô mӥ)

c Thông tin Các cҩu trúc cNJng nhѭ quá trình sinh hӑc trong tӃ bào thѭӡng tuân theo mӝt trұt tӵ không gian và thӡi gian chһt chӁ Trұt tӵ này phҧn ánh ÿһc tính thông tin cӫa hӋ thӕng sӕng "Kho tàng thông tin" chính cӫa tӃ bào nҵm trong nhân, "bҧn gӕc"cӫa thông tin luôn ÿѭӧc cҩt giӳ trong nhân, chӍ có các "bҧn sao" (mARN ÿѭӧc chép ra nhiӅu bҧn) là ÿѭӧc gӣi ra bào tѭѫng ÿӇ ÿiӅu khiӇn các quá trình sinh hӑc cӫa tӃ bào Thông tin tӯ các bҧn sao này ÿѭӧc nhân tiӃp lên nhiӅu lҫn nӳa dѭӟi dҥng sҳp xӃp các acid amin trên chuӛi polypeptid cӫa protein Các protein có thӇ thӵc hiӋn rҩt nhiӅuchӭc năng khác nhau Khác vӟi bҧn gӕc thông tin (AND), các bҧn sao và bҧn dӏchthông tin (ARN và protein) chӍ tӗn tҥi trong mӝt thӡi gian giӟi hҥn ÐӇ duy trì hoҥtÿӝng tӃ bào, mӝt dòng thông tin phҧi ÿѭӧc duy trì thѭӡng xuyên tӯ nhân ra bào tѭѫng.ÐiӅu này ÿѭӧc phҧn ánh trong "Hӑc thuyӃt trung tâm" cӫa Sinh hӑc phân tӱ nhѭ sau: ADN -> ARN -> Protein

* TӃ bào còn thu nhұn thông tin tӯ môi trѭӡng xung quanh (ví dө các hormon, các dѭӧc phҭm ) và qua ÿó ÿiӅu chӍnh hoҥt ÿӝng cӫa mình Thông tin này không tӗn tҥidѭӟi các dҥng văn bҧn quy ÿӏnh cҩu trúc cӫa ÿҥi phân tӱ, mà là các tín hiӋu tác ÿӝngchӑn lӑc lên các thө thӇ ÿһc hiӋu Các thө thӇ này có thӇ thông qua hӋ thӕng các chҩttruyӅn tin thӭ hai (c-ATP, proteinkinaza ) ÿӇ tác ÿӝng trӣ lҥi các thành phҫm cӫa tӃbào, kӇ cҧ tӟi nhân Nhân ÿáp ӭng các thông tin ngѭӧc dòng này không phҧi bҵngcách thay ÿәi cҩu trúc gen cӫa mình, mà bҵng cách ÿóng hay mӣ các gen khác nhau

Cҧ ba dòng vұn ÿӝng vұt chҩt, năng lѭӧng và thông tin có liên quan mұt thiӃt vӟinhau.

IV TÓM TҲT:

T͇ bào là ÿ˯n v͓ c̭u t̩o và chͱc năng c˯ b̫n cͯa c˯ th͋ s͙ng Vi͏c nghiên cͱu t͇ bào th͹c hi͏n d͹a trên s͹ phát tri͋n cͯa cͯa các khoa h͕c khác S͹ phát tri͋n cͯa khoa h͕c v͉ t͇ bào l̩i phͭc vͭ cho các khoa h͕c v͉ y t͇, nông nghi͏p, môi sinh Các v̭n ÿ͉ th˱ͥng ÿ˱ͫc ÿ̿t ra trong nghiên cͱu là: (1) Quá trình ti͇n hoá tͳ

Prokaryote ÿ͇n Eukaryote; (2) S͹ v̵n ÿ͡ng cͯa ba dòng v̵t ch̭t, năng l˱ͫng và thông tin

Ð͙i t˱ͫng nghiên cͱu cͯa khoa h͕c v͉ t͇ bào là 4 thu͡c tính cͯa nó: v̵n ÿ͡ng, sinh s̫n, c̫m ͱng và s͹ phͱc hͫp trong c̭u t̩o Mͭc tiêu chính cͯa môn h͕c là n̷m vͷng c̭u trúc và chúc năng cͯa tͳng bào quan qua ÿó nêu b̵t m͙i liên h͏ ch̿t chͅ giͷa c̭u trúc và chͱc năng.

Tӯ khoá:

Kính hi͋n vi quang h͕c - Kính hi͋n vi ÿi͏n t͵ (xuyên, quét) - H͕c thuy͇t t͇ bào - Ph˱˯ng pháp phân tách và tái l̷p ráp - Ph˱˯ng pháp phóng x̩ t͹ chͭp - Ph˱˯ng pháp hoá mô mi͍n d͓ch - Ph˱˯ng pháp tái t͝ hͫp AND - Tính v̵n ÿ͡ng - Tính sinh s̫n - Tính c̫m ͱng - Tính phͱc t̩p - Prokaryote - Eucaryote - V̵t ch̭t - Năng l˱ͫng

- Thông tin

Tài liӋu tham khҧo:

1 James D.Watson: Molecular Biology of The Cell, 1995, third edition,

Garland Publishing Inc., p.477-506

2 Baudhuin: Cytologie,1997, Université Catholique de Louvain

3 W E Ganong: Review of Medical Physiology, thirteen edition, Lange

medical book, 1991, p.10-26

1 ÐӎNH NGHƬA

2 LIPID CӪA MÀNG 2.1 CҨU TҤO: PHOSPHOLIPID, CHOLESTEROL, GLYCOLIPID

2.2 TÍNH CHҨT: TÍNH TӴ KHÉP KÍN TÍNH LӒNG

3 PROTEIN CӪA MÀNG:

3.1 PROTEIN XUYÊN MÀNG 3.2 PROTEIN CҰN MÀNG

4 GLUCID CӪA MÀNG 4.1 GLYCOPROTEIN 4.2 PROTEOGLYCAN

5 CÁC TÍNH CHҨT CӪA MÀNG TÍNH TӴ KHÉP KÍN, TÍNH LӒNG, TÍNH BҨT ÐӔI XӬNG

M ӨC TIÊU:

1 Thu ͡c và phân tích ÿ˱ͫc ÿ͓nh nghƭa

2 K ͋ tên các lo̩i lipid cͯa màng và phân tích ÿ̿c ÿi͋m c̭u trúc cͯa chúng

3 K ͋ tên các lo̩i protein cͯa màng và phân tích ÿ̿c ÿi͋m c̭u trúc cͯa chúng

4 K͋ tên các lo̩i glucid cͯa màng và phân tích ÿ̿c ÿi͋m c̭u trúc cͯa chúng

5 Gi ̫i thích ÿ˱ͫc hai tính ch̭t cͯa màng

6 Gi ̫i thích ÿ˱ͫc c̭u trúc b̭t ÿ͙i xͱng cͯa màng

I Ð ӎNH NGHƬA: (Hình:Sѫ ÿӗ hình ҧnh 3 chiӅu cӫa màng tӃ bào)

* Màng vô cùng quan trӑng ÿӕi vӟi sӵ sӕng cӫa tӃ bào Màng bào tѭѫng bao bӑc tӃbào, xác ÿӏnh giӟi hҥn cӫa nó và duy trì sӵ khác biӋt rõ rӋt giӳa môi trѭӡng bên trong

tӃ bào (còn gӑi là bào tѭѫng) và môi trѭӡng bên ngoài tӃ bào (còn gӑi là môi trѭӡngngoҥi bào) Màng nӝi bào ӣ lѭӟi nӝi sinh chҩt, Golgi, ty thӇ và các bào quan có màng khác cӫa tӃ bào Eukaryote duy trì sӵ khác biӋt giӳa môi trѭӡng bên trong mӛi bào quan và dӏch bào tѭѫng

* Ðӏnh nghƭa: Dù có nhiӅu chӭc năng khác nhau, mӑi màng sinh chҩt ÿӅu có mӝt cҩutrúc chung: chúng ÿӅu gӗm mӝt lӟp cӵc mӓng các phân tӱ lipid và protein gҳn vӟinhau bҵng các liên kӃt phi hoá trӏ cùng mӝt ít glucid ӣ mһt ngoài tӃ bào Các màng tӃbàoÿӅu là nhӳng cҩu trúc ÿӝng và lӓng, trong ÿó phҫn lӟn các phân tӱ có thӇ di ÿӝngkhҳp bӅ mһt cӫa màng

Hình:Màng sinh chҩt vӟi các phân tӱ lipid, protein và glucid

Hình:Màng sinh chҩt dѭӟi kính hiӇn vi ÿiӋn tӱ xuyên

II LIPID C ӪA MÀNG:

* Lipid tҥo thành cҩu trúc cѫ bҧn cӫa màng và quyӃt ÿӏnh nhӳng tính chҩt quan trӑngnhѭ tính tӵ khép kín, tính lӓng và tính bҩt ÿӕi xӭng cӫa màng Có thӇ nói, lipid là thành phҫn chӫ yӃu thӵc hiӋn chӭc năng và cҩu trúc cӫa màng

* Lipid màng bao gӗm ba loҥi chính: phospholipid, cholesterol và glycolipid

* Các phân tӱ lipid màng có ÿһc ÿiӇm lѭӥng tính, chӭa cҧ hai thành phҫn ѭa nѭӟc và

kӷ nѭӟc Chúng sҳp xӃp thành hai lӟp, quay ÿuôi kӷ nѭӟc vào nhau, hѭӟng ÿҫu ѭanѭӟc vӅ hai phía bӅ mһt cӫa màng

Hình:Sѫ ÿӗ sҳp xӃp các phân tӱ lipid , hình 3 chiӅu

2.1 Phospholipid

*Phân tӱ phospholipid gӗm ba thành phҫn: (1) Gӕc amin và gӕc acid phosphoric có thӇ ÿiӋn ly tҥo thành ion dѭѫng và âm (thành phҫn "ѭa nѭӟc"); (2) Hai gӕc acid béo không tan trong nѭӟc (thành phҫn "kӷ nѭӟc"); (3) Gӕc glycérin liên kӃt thành phҫn ѭanѭӟc và kӷ nѭӟc

+ Sphingomyelin (gӕc amin cNJng là cholin)

* Các gӕc amin ÿӅu tích ÿiӋn dѭѫng, ÿiӋn tích này ÿѭӧc trung hoà bӣi ÿiӋn tích âm cӫa gӕc phosphat Riêng serin có chӭa thêm mӝt ÿiӋn tích âm, do ÿó phân tӱ

phosphatidyl-serin không trung hoà vӅ ÿiӋn mà lҥi tích ÿiӋn âm

* Trong cҩu trúc micelle, các ÿuôi kӷ nѭӟc liên kӃt vӟi nhau thành mӝt khӕi, bao bӑcbên ngoài là các ÿҫu ѭa nѭӟc Nhӡ có bӅ mһt phân cӵc, hҥt micelle phân tán ÿѭӧctrong môi trѭӡng nѭӟc nhѭ nhӳng giӑt mӥ nhӓ li ti Ðây chính là kiӇu cҩu trúc cӫacác hҥt lipoprotein vұn chuyӇn trong máu

* Cҩu trúc liposom tҥo ra các nang, bên trong chӭa môi trѭӡng nѭӟc, toàn bӝ nang này cNJng tӗn tҥi bӅn vӳng trong môi trѭӡng nѭӟc Nang ÿѭӧc bao bӑc bӣi mӝt lӟpmàng lipid gӗm hai lӟp phân tӱ, sao cho bӅ mһt cӫa màng cҧ tӯ hai phía ÿӅu ÿѭӧc che phӫ bӣi các ÿҫu ѭa nѭӟc Ðây chính là mô hình cҩu tҥo màng lipid kép cӫa tӃ bào

Ý nghƭa sinh hӑc:

* Nhӡ tính tӵ khép kín mà màng luôn có xác ÿӏnh ranh giӟi rõ ràng vӟi môi trѭӡng;

* Màng có thӇ thӵc hiӋn ÿѭӧc các quá trình thӵc bào và xuҩt bào;

* Màng phҧi ÿѭӧc tәng hӧp trên cѫ sӣ màng sҹn có

2.5 Tính l͗ng

* Tính chҩt lӓng cNJng do thành phҫn lipid quyӃt ÿӏnh Mһc dù khi liên kӃt vӟi nhau, các chuӛi kӷ nѭӟc có xu hѭӟng hình thành mӝt cҩu trúc tinh thӇ, nhѭng là mӝt "tinh thӇ lӓng" Tính chҩt thӇ hiӋn trѭӟc hӃt qua chuyӇn ÿӝng cӫa các phân tӱ lipid:

* ChuyӇn ÿӝng ÿәi chӛ cho phân tӱ lipid bên cҥnh, cùng lӟp chuyӇn ÿӝng này có tҫnsuҩt khoҧng 1/107 giây

* ChuyӇn chә sang lӟp ÿӕi diӋn (flip-flop): muӕn thӵc hiӋn ÿiӅu này, không nhӳngphân tӱ phҧi quay ÿuôi kӷ nѭӟc 1800 mà còn phҧi ÿѭa phҫn ѭa nѭӟc chuyӇn ÿӝngxuyên qua lӟp "mӥ" (acid béo) Vì vұy, tҫn suҩt chuyӇn ÿӝng này rҩt thҩp (1

lҫn/tháng) Màng tӃ bào chӭa enzym ÿһc biӋt xúc tác cho chuyӇn ÿӝng này

* ChuyӇn ÿӝng quay quanh trөc

* Tính lӓng phө thuӝc vào:

* NhiӋt ÿӝ: nhiӋt ÿӝ tăng thì tính lӓng tăng theo

Hình:Sѫ ÿӗ minh hoҥ tính lӓng phө thuӝc vào nhiӋt ÿӝ

* Thành phҫn hoá hӑc cӫa các lipid: ÿuôi kӷ nѭӟc ngҳn thì tính lӓng tăng, tӹ lӋ

cholesterol tăng thì tính lӓng giҧm

Ý nghƭa sinh hӑc:

* Nhӡ có tính lӓng, màng bào tѭѫng có tính mӅm dҿo, ÿàn hӗi và bӅn vӳng, nó có thӇbiӃn dҥng, gҩp nӃp trong các chuyӇn ÿӝng (chuyӇn ÿӝng giҧ túc)

* Có thӇ tӵ tәng hӧp và thӵc hiӋn các quá trình hӧp màng nhѭ nhұp bào, xuҩt bào

* NhiӅu quá trình enzym: diӉn ra trên bӅ mһt màng vӟi hoҥt tính cao nhѭng vӟi trұt tӵnhҩt ÿӏnh

Hình: ChuyӇn ÿӝng giҧ túc trong quá trình thӵc bào: toàn cҧnh,thò giҧ túc,bҳt mӗi,

ÿѭa vào TB

III PROTEIN MÀNG:

* Tӹ lӋ vӅ mһt khӕi lѭӧng giӳa protein/lipid màng khoҧng 1/1, nhѭng protein có phân

tӱ lӟn hѫn lipid nhiӅu, nên xét vӅ mһt sӕ lѭӧng thì trung bình trên màng cӭ 50 phân tӱlipid mӟi có 1 phân tӱ protein Do ÿó, có thӇ ví protein nhѭ nhӳng "hòn ÿҧo" trên "ÿҥidѭѫng"chҩt béo mà các "hòn ÿҧo" này có kích thѭӟc và gӗm nhiӅu loҥi khác nhau Chúng có thӇ ÿѭӧc phân thành hai loҥi chính: protein xuyên màng và protein cұnmàng

Hình:Sӵ phân bӕ cӫa các "hòn ÿҧo" prôtêin trên "ÿҥi dѭѫng" chҩt béo

3.1 Protein xuyên màng

* Protein xuyên màng bao gӗm thành phҫn kӷ nѭӟc và thành phҫn ѭa nѭӟc

* Thành phҫn kӷ nѭӟc không phân cӵc nên có thӇ nҵm chìm trong lӟp lipid màng, và

1 protein có thӇ chӭa mӝt hay nhiӅu ÿoҥn kӷ nѭӟc nên có thӇ "xuyên màng" mӝt hay nhiӅu lҫn

* Thành phҫn ѭa nѭӟc thì phân cӵc và hay tích ÿiӋn, do ÿó có thӇ "nәi" trên bӅ mһtmàng (trong hoһc ngoài)

Hình:Protein xuyên màng