NGHIEN CUU DIA LI DIA PHUONG

 Giúp học sinh rèn luyện kỹ năng sử dụng một số phương pháp khảo sát và dụng cụ khảo sát địa chất... Các phương pháp được sử dụng trong khảo sát địa chất địa phương Phương pháp triết họ

TRƯỜNG ĐAïI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

Nguyễn Thị Thùy Linh

Nguyễn Ngọc Mai

Vũ Thị Ngân

Phạm Thị Thảo

Hà Thị Thúy

Bùi Thị Thủy

MỤC ĐÍCH - YÊU CẦU

Mục đích Giáo viên

 Nhằm sưu tầm tài liệu thực tế, phục vụ giảng dạy.

 Bổ sung tài liệu nghiên cứu địa lý địa phương của giáo viên.

Học sinh

 Nhằm giúp học sinh nhận diện và phân biệt được một số loại đá, khoáng của địa phương.

 Giúp học sinh nắm được tình hình tài nguyên khoáng sản của địa phương.

 Giúp học sinh rèn luyện kỹ năng sử dụng một số phương pháp khảo sát và dụng cụ khảo sát địa chất.

Yêu cầu

Giáo viên

• Phải nắm vững cấu trúc địa chất của khu vực hướng dẫn học sinh đi khảo sát.

• Phải biết sử dụng thuần thục một số phương pháp và dụng cụ khảo sát địa chất.

• Phải biết sử dụng một số dụng cụ địa chất đơn giản.

• Phải biết cách liên hệ giữa các kiến thức địa lý đã học với cấu trúc, hiện tượng địa chất ngoài thực địa.

• Phải biết cách vẽ lát cắt địa chất.

• Phải biết cách viết bài thu hoạch.

• Phải biết cách lấy mẫu đá, khoáng.

Các phương pháp được sử dụng trong khảo sát địa

chất địa phương

Phương pháp triết học

• Nghiên cứu địa chất hay bất cứ khoa học nào khác đều phải dựa trên những nguyên lý và quy luật phát triển theo quan điểm triết học của chủ nghĩa duy vật biện chứng Sau đây là một số nguyên lý và quy luật cơ bản:

• Địa chất là một bộ phận của vật chất Nó tồn tại khách quan và phát triển ngoài ý thức, mong muốn của con người.

• Bất cứ một sự vật hiện tượng nào cũng cần được nhìn nhận dưới sự vận động không ngừng từ quá khứ tới hiện tại và đến tương lai.

Ví dụ:

• Khảo sát khu vực

rừng tràm Bình

Châu – Phước Bửu

ta thấy đây là đất

trầm tích chứa than

bùn, có nhiều hóa

thạch vỏ sò, ốc

Điều đó chứng tỏ

trong quá khứ đây

là biển, sau đó hình

thành rừng do biển

thoái hoặc khu vực

này được nâng lên

Trầm tích biển

ở rừng tràm

• Các sự vật, hiện tượng luôn tồn tại tác động lẫn nhau, ảnh hưởng tới quá trình phát triển của nhau.

• Quy luật phủ định của phủ định: Mỗi sự vật hiện tượng đều có quá trình hình thành, phát triển và diệt vong Khi một sự vật mất đi thì sẽ có một sự vật mới

ra đời thay thế nó

• Trong địa chất đó là sự nối tiếp của các quá trình địa chất

Ví dụ: Biến chất Đá Magma Đá biến chất

Magma

Nóng chảy Đông nguội

Phương pháp toán học

• Toán học là phương pháp không thể thiếu trong nghiên cứu địa chất.

• Sử dụng phương pháp toán học để

đo đạc, tìm vị trí cần khảo sát địa chất: nơi cần khảo sát hay vị trí khảo sát sâu bao nhiêu, cao bao nhiêu Từ đó, chuẩn bị dụng cụ và đưa ra phương án khảo sát có hiệu

VÍ DỤ

• Tại điểm khảo sát núi Bồ – Định Quán, Đồng Nai – bằng phương pháp định tính toán học, ta có thể ước lượng miệng núi lửa có độ sâu khoảng 80 - 100m và đường kính rộng khoảng 250 - 300m.

• Sử dụng phương pháp toán học để tính hướng dốc, góc dốc hay đường phương Từ đó ta sẽ biết cách phân bố các lớp đất đá trong vỏ Trái Đất.

VÍ DỤ

• Biết góc dốc của một lớp đất đá là 25 0, góc phương vị đường hướng dốc là 700, kí hiệu: 700 250 Từ đó ta có thể xác định góc phương vị đường phương và vẽ kí hiệu lớp đất đá đó trên bản đồ như sau:

= 700+900

• Giả sử hướng Bắc bản đồ như hình vẽ, ta sẽ vẽ được kí hiệu lớp đất đá đó trên bản đồ

B

25 0

• Phương pháp toán học còn được sử dụng trong việc xác định vị trí thông qua tính toán các góc phương vị trên bản đồ.

• Toán học kết hợp với các ngành khoa học khác như vật lý, hóa học để tìm ra cấu trúc bên trong của Trái Đất, đồng thời chỉ ra tính chất của các lớp đất đá đó.

Phương pháp thu thập tài

liệu

• Thu thập tài liệu là một giai đoạn có ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với nghiên cứu địa lý nói chung và trong việc khảo sát nghiên cứu địa lý tự nhiên địa phương nói riêng

Thu thập tài liệu

 Tài liệu địa chất ở các cơ quan địa chất Trung ương như: Viện thông tin tư liệu địa chất, Phân viện khoa học Việt Nam, Phân viện Địa chất, các Liên đoàn Địa chất, khoa Địa chất của các trường Đại học…

 Khai thác các tài liệu địa chất được lưu trữ ở ban kế hoạch, Sở Công nghệ và Môi trường tỉnh, thành phố hoặc đăng trên tạp chí chuyên ngành, các tuyển tập chuyên đề…

 Tài liệu từ các thư viện, có thể là sách, báo không chỉ về địa chất mà còn về các vấn đề khác của địa phương như hành chính, an ninh, các cơ quan, nơi nghỉ ngơi…

 Ngoài ra còn có thể tìm thông tin trên mạng Internet, hỏi ý kiến các chuyên gia, những nhà địa chất đã từng khảo sát và am hiểu về địa phương đó

Các dạng tài liệu có thể thu thập bao gồm

 Văn bản (sách, báo, tạp chí, các bài nghiên cứu liên quan…)

 Số liệu thống kê

 Bản đồ, ảnh hàng không, viễn thám…

 Sau khi thu thập được tài liệu cần thiết cần tiến hành xử lý tài liệu bằng một số phương pháp như phân tích, tổng hợp, thống kê, so sánh…

 Việc xử lý tài liệu có ý nghĩa rất quan trọng đặc biệt là với số liệu.

pháp bản đồ

• Loại bản đồ này giúp ta xác định vị trí của các tướng trầm tích khác nhau Và dựa trên bản đồ các nếp uốn, đứt gãy, hệ thống rift mà có những dạng địa hình khác nhau, vị trí khác nhau

• Để giúp thực hành địa chất có hiệu quả, giáo viên địa lý nên phóng đại bản đồ địa chất lên từ 5 – 10 lần bằng cách sử dụng pantographe, máy chụp ảnh reflex…

2 Bản đồ tổng hợp

 Bản đồ này thể hiện các đối tượng biểu hiện một cách đồng đều, không nhấn mạnh nhân tố này hay nhân tố khác Những ký hiệu biểu hiện các đối tượng phần lớn là những dấu hiệu phi tỉ lệ, nghĩa là không đảm bảo sự chính xác hình học

Phương pháp thực địa

• Đây là phương pháp quan trọng nhất trong các phương pháp nghiên cứu địa lý tự nhiên địa phương Nó không những chỉ là một khâu cơ bản trong khi tiến hành viết hoặc giảng dạy mà còn là phương pháp chính trong khi thực nghiệm các đề tài khảo sát địa lý tự nhiên địa phương.

CHUẨN BỊ

• Chuẩn bị các dụng cụ khảo sát

 Bản đồ địa hình, bản đồ địa chất cần được phóng đại để giúp thực hành địa chất có hiệu quả.

 Các dụng cụ khảo sát địa chất như: búa địa chất, địa bàn địa chất, đục sắt, kính lúp, lọ đựng HCl 10% để kiểm tra mẫu hóa thạch, thước, dụng cụ để gói hoặc đựng các mẫu đất đá (hộp, túi vải, bao nilon…), sổ tay thực địa, giấy mô tả cấu trúc đất đá, máy ảnh để chụp đối tượng địa chất ngoài hiện trường như đất

Chuẩn bị về phía giáo viên

• Kế hoạch chung

 Lựa chọn khu vực khảo sát phải chứa nhiều loại đá đặc trưng của địa phương.

 Các điểm khảo sát ở miền núi với các điểm lộ tự nhiên hay điểm lộ nhân tạo như nơi khai thác đá giúp học sinh có thể phân biệt được sự khác nhau giữa đá có nguồn gốc trầm tích, magma, biến chất, quá trình hình thành địa chất, khoáng sản.

 Vạch ra tuyến khảo sát tối ưu nhằm tiết kiệm chi phí, thời gian đi lại và phạm vi nghiên cứu hợp lý

Kế hoạch chi tiết

Vạch ra thời gian và việc làm hàng ngày trong suốt cuộc khảo sát

Ví dụ:

• Đợt thực địa Địa chất – Bản đồ tuyến TP Hồ Chí Minh – Đồng Nai – Bình Thuận – Bà Rịa Vũng Tàu từ ngày 18/05/2009 – 21/05/2009 có kế hoạch khảo sát từng ngày như sau:

• Ngày 18/05/2009: Xuất phát lúc 5h45ph từ Tp Hồ Chí Minh đến Đồng Nai với các điểm khảo sát

 Miệng núi lửa Định Quán ( huyện Định Quán)

 Đá Ba Chồng ( huyện Định Quán)

 Sau đó rời khỏi điểm khảo sát tới Bình Thuận, nghỉ ở thành phố Phan

• Ngày 19/05/2009: Tiếp tục ngày khảo sát thứ hai tại các điểm

 Biển Cà Ná ( Ninh Thuận)

 Núi Cà Ná ( Ninh Thuận)

 Sông Lòng Sông ( huyện Tuy Phong – Bình Thuận)

 Bãi đá Bảy Màu ( huyện Tuy Phong – Bình Thuận)

 Bàu Trắng ( huyện Bắc Bình – Bình Thuận)

 Cồn cát Mũi Né ( thành phố Phan Thiết – Bình Thuận)

• Ngày 20/05/2009: Từ Bình Thuận tới Bà Rịa Vũng Tàu, khảo sát các điểm

 Mũi Kê Gà ( huyện Hàm Thuận Nam – Bình Thuận)

(huyện Bình Châu – Bà Rịa Vũng Tàu)

Vũng Tàu)

• Ngày 21/05/2009: Từ Bà Rịa Vũng Tàu về Tp Hồ Chí Minh tiến hành tham quan

 Đền thờ Thắng Tam (thành phố Vũng Tàu – Bà Rịa Vũng Tàu)

 Tượng chúa Jesu (thành phố Vũng Tàu – Bà Rịa Vũng Tàu)

 Bạch Dinh (thành phố Vũng Tàu – Bà Rịa Vũng Tàu)

 Trở về Tp Hồ Chí Minh kết thúc chuyến thực địa.

 Lập nội dung khảo sát: Tùy theo mục đích, nội dung trong quá trình học tập, nghiên cứu và điều kiện thực tế mà người giáo viên đề ra nội dung khảo sát khác

• Khảo sát về quá trình hình thành, lịch sử hình thành đá, khoáng vật

• Khảo sát về các quá trình phong hóa

• Khảo sát về quá trình địa chất của nước, của gió

• Khảo sát về quá trình địa chất của hồ, đầm lầy, biển

Chuẩn bị về phía học sinh

• Chuẩn bị tốt cho học sinh về mặt tư tưởng, mục đích, ý nghĩa, yêu cầu, nhiệm vụ của đợt đi khảo sát địa chất, nội quy đi, ở, làm việc

• Học sinh cần được trang bị về kỹ năng sử dụng các dụng cụ khảo sát địa chất như địa bàn, bản đồ địa chất, bản đồ địa hình… để xác định góc phương vị, góc dốc

• Học sinh được hướng dẫn cách mô tả, ghi chép nhật ký thực địa, cách lấy mẫu đất đá, chụp hình

Khảo sát thực địa

Xác định trên bản đồ

• Tại điểm khảo sát, xác định chỗ đứng khảo sát và vết lộ địa chất trên bản đồ bằng phương pháp toán học và vận dụng kỹ năng sử dụng các dụng cụ khảo sát.

• Ví dụ:

Phong và mũi Kỳ Vân, bằng la bàn ta có thể tính góc phương vị và xác định núi Nhỏ trên bản đồ như sau:

• Mũi Kỳ Vân: góc phương vị là 70 0

• Chụp hình

 Chụp hình các đối tượng địa chất có liên quan như địa hình, điểm ngắm, cấu trúc đá, thế nằm của vỉa đá, bậc thềm cổ, các đứt gãy xuyên cắt…

• Mô tả tổng quát

 Mô tả thành phần thạch học về kiến trúc của đá, cấu tạo đá, thế nằm và thành phần khoáng vật

Ví dụ:

• Đá granit ở núi Nhỏ ( Vũng Tàu) được hình thành ở kỷ Kreta, là đá magma xâm nhập, có kiến trúc toàn tinh, cấu tạo khối, thành phần gồm có thạch anh, plagioclase axit, orthoclase…

Đá granit ở núi

Nhỏ Vũng Tàu

• Quan sát và mô tả mức độ bảo tồn và tính bền vững của đá qua thời gian thể hiện qua quá trình phong hóa hóa học, phong hóa vật lý

Phong hóa trên bề mặt đá

• Mô tả quan hệ xuyên cắt (nếu có) của vết lộ điạ chất

• Mô tả mẫu hóa thạch, trầm tích sinh vật (nếu có) ở vết lộ nhằm tạo điều kiện có cái nhìn chính xác về quá trình hình thành của địa hình, cấu tạo đất đá trong công tác báo cáo sau này

Ví dụ:

• Trong trầm tích ở thềm biển Cà Ná ngoài thành phần là thạch anh và sét còn có các trầm tích hóa học là xác san hô gắn kết lại với nhau thể hiện nguồn gốc vô

cơ và hữu cơ biểu hiện qua hiện tượng nhỏ axit thấy có sủi bọt, chứng tỏ trong đá trầm tích có chứa canxi Cụ thể là xác sinh vật biển để lại trong các lớp đất đá

Trầm tích sinh vật ở thềm biển Cà Ná

Lấy mẫu đất đá, hóa thạch

• Cách lấy mẫu đất đá

 Đá cứng và nửa cứng: 25x25x25 cm đến 30x30x30 cm.

 Đá cuội và đá dăm: 25x25x25 cm đến 30x30x30 cm.

 Đá sỏi và sạn: 20x20x20 cm đến 25x25x25 cm.

 Đất loại cát và sét: 15 – 20 cm

• Mẫu đá phải được đánh số, đựng vào hộp mẫu và có dán nhãn ghi:

Tên người lấy mẫu

Số hiệu mẫu

Vị trí lấy mẫu

Độ sâu lấy mẫu

Tên đất đá

Ngày lấy mẫu

Nơi lấy mẫu

Chữ ký tên người lấy mẫu

Cách lấy mẫu hóa thạch

thước từ 3x3 cm đến 6x9 cm

ra, ghi số, mô tả, bảo quản mẫu trong hộp đựng mẫu

sinh (trùng lỗ, trùng tia) thì cần phải lấy mẫu theo các khoảng cách nhất định đặc biệt đối với các lớp đá bở rời.

• Nếu hóa thạch có kích thước nhỏ, cần nghiên cứu dưới kính hiển vi thì nên thu lượm chúng ở lớp đất đá phân hóa Nếu hóa thạch có kích thước trung bình chứa trong đá cứng thì nên gỡ nhẹ và nên lấy mẫu tương đối rộng để tiện gia công.

• Nếu gặp mẫu hóa thạch lớn như xương các động vật hữu nhũ hay bò sát thì không nên lấy mà phải nhờ đến sự giúp đỡ của các nhà địa chất

Làm việc trong phòng

• Mô tả chi tiết điểm khảo sát

 Dùng phương pháp toán học định tính hoặc phương pháp toán học định lượng để xác định chiều dài, chiều rộng, chiều sâu của vết lộ

 Mô tả quá trình thạch học, quá trình hình thành cũng như lịch sử địa chất của vết lộ

• Dựa vào thang niên đại địa chất và bản đồ địa chất, địa hình để xác định thời gian hình thành cũng như sự tập hợp các loại đá, các hóa thạch có thể có, các địa hình được hình thành

• Dựa vào tài liệu thu thập cũng như kiến thức bản thân để mô tả quá trình hình thành khoáng vật, đất đá, địa hình

ở vết lộ

• Vẽ mặt cắt địa chất

 Dựa vào bản đồ địa chất và địa hình với các đường đồng mức cùng tỷ lệ rồi thực hiện các bước như sau:

 Xác định tỉ lệ bản đồ

 Xác định cao độ hai điểm A,B với đường thẳng AB là đường mặt cắt

 Xác định cao độ giữa các đường đồng mức và đường AB

 Dựa vào tỉ lệ đã xác định và giá trị cao

Lập cột địa tầng

• Cột địa tầng là bản vẽ thể hiện sự sắp xếp các lớp đá từ dưới lên trên, từ cổ đến trẻ ở một hố khoang, một hẻm núi… các lớp đá được thể hiện thông qua các ký hiệu cùng những mô tả về thành phần, tính chất, tuổi… cho thấy sự phát triển về chất của địa phương

• Cột địa tầng thường bao gồm các cột: tuổi địa tầng (giới – hệ – thống), bề dày

Các bước thực hiện

 Ghi các đặc điểm chính như tên đá, màu sắc, phân lớp, tính chất vật lý, hóa đá…

GIỚI H ệ THỐNG BỀ

DÀY

CỘT ĐỊA TẦNG

Jura Thượng (J1)

400 Cát kết, bột kết, sét kết,

màu xám lục, phân lớp chu kì, có vỉa than mỏng

Triat (T) 500 Cát kết, bột kết, sét kết, màu đỏ, phân lớp chu kì

Cổ sinh

(Paleozoi)

Cacbon (C)

200 Cuội kết, cát kết, bột kết,

phân lớp chu kì

Devon (D)

400 Đá vôi màu xám trắng,

cứng rắn chứa hóa đá tay cuộn

Sắp xếp khoáng vật, đá theo đúng trình tự

thời gian khảo sát

• Sau khi khảo sát cần tiến hành sắp xếp các mẫu vật thu thập được theo trình tự thời gian nhằm tạo diều kiện thuận lợi trong viết báo cáo và viết đề cương sau này.

1 Mục đích: mục đích nghiên cứu là gì?

Ví dụ: Sưu tầm tài liệu phục vụ việc dạy và học.

Tập cho học sinh cách vận dụng lý thuyết vào thực tế, cách nhận diện đá và khoáng vật…

…

2.Yêu cầu: yêu cầu đối với giáo viên và