Võ phiến và văn học dân tộc

Đặc biệt bởi trong hoàn cảnh chiến tranh, chia cắt, khi người ta bị cuốn vào cơn binh lửa, những biến động chính trị lớn lao bứt con người ra khỏi những riêng tư, ra khỏi sự an tại của đ

VÕ PHIẾN VÀ VĂN HOÁ DÂN TỘC

Lê Trà My 1

Võ Phiến là một cây bút tản văn tiêu biểu của văn học miền Nam trước 1975 Nổi bật trong các sáng tác của ông là vấn đề văn hoá dân tộc Đọc tản văn Võ Phiến thấy rõ thái độ trân trọng, nâng niu và ý thức bảo tồn những giá trị văn hoá truyền thống của dân tộc Việt Nam Đây là những sáng tác đánh dấu những thành công trong sự nghiệp của Võ Phiến cũng như đóng góp của ông với văn học miền Nam nói riêng và văn học dân tộc nói chung

1 Đặt vấn đề

sử đặc biệt, đã đánh dấu sự nở rộ của những tác phẩm có tính chất tuỳ bút, bút kí của nhiều tác giả như

Võ Phiến, Thanh Tâm Tuyền, Mai Thảo, Vũ Mộng Long, Tạ Tỵ, Sơn Nam, Thế Uyên, Phan Lạc Tiếp, Nguyễn Xuân Hoàng Trong số này, cái tên Võ Phiến nổi lên với nhiều tuỳ bút, tiểu luận, tạp luận (các

tập Thư nhà, Aỏ ảnh, Phù thế, Tạp bút I, II, III, Tạp luận, Đất nước quê hương ) Ngoài những bài có

tính chất khảo cứu, bình luận chính trị, phần lớn những sáng tác này có thể quy về thể loại tản văn (một cách gọi tên thể loại mà thời đó không được dùng) Với những tác phẩm đó, Võ Phiến được coi là một cây bút tản văn tiêu biểu của văn học miền Nam những năm sáu mươi, bảy mươi của thế kỉ XX

đặc biệt Đặc biệt bởi trong hoàn cảnh chiến tranh, chia cắt, khi người ta bị cuốn vào cơn binh lửa, những biến động chính trị lớn lao bứt con người ra khỏi những riêng tư, ra khỏi sự an tại của đời sống thường nhật, thì tản văn Võ Phiến lại kéo người ta trở về với nhịp sống bình yên trong những sinh hoạt hàng ngày như cái ăn, cái mặc, chốn ở, câu nói, điệu hò , nghĩa là những gì đời thường muôn thuở như không hề hằn qua tiếng súng Đặc biệt bởi trong sự bủa vây của rất nhiều đề tài, nhất là những đề tài nhức nhối trong văn học miền Nam như số phận, nỗi đau của chiến binh tham chiến, sự bế tắc hay phá phách của con người trước thực tại, lối sống sa đoạ của thanh niên trong lòng đô thị miền Nam , tản văn Võ Phiến lại có xu hướng tìm về những nét văn hoá thuần phác, mộc mạc, lâu đời được lưu giữ trong nhân gian Tác phẩm của Võ Phiến như những nốt nhạc trong vắt và tha thiết bắt vào điệu hồn dân dã, bền lâu của quê hương xứ sở

2 Nội dung

Tản văn Võ Phiến cùng với nhiều tiểu thuyết, truyện ngắn của Đoàn Giỏi, Sơn Nam, Bình Nguyên Lộc có xu hướng tái hiện những tập tục sinh hoạt mang tính văn hoá, lưu giữ những vẻ đẹp của cảnh sắc và con người trên những miền quê nhất là vùng Trung, Nam bộ Sáng tác của Võ Phiến cũng có những nét gần gũi với sáng tác của một số tác giả miền Bắc di cư vào Nam như Mai Thảo, Vũ Bằng, Phạm

1 Trường ĐHSP Hà Nội

Duy, Tạ Tỵ, Thanh Tâm Tuyền trong nỗi hoài nhớ về những nét đẹp đẽ, thân thương của quê mẹ Nhìn chung trong dòng chảy những sáng tác nghiêng về tính chất sinh hoạt - phong tục, đề cao bản sắc văn hoá dân tộc, tản văn Võ Phiến góp một tiếng nói riêng rất duyên dáng và sâu sắc, tạo được một mạch ngầm thu hút bất kỳ ai sẵn có trong lòng một sự gắn bó sâu bền và máu thịt với đất nước quê hương Có thể coi tản văn Võ Phiến như một hiện thân của những di sản tinh thần quý báu của người dân đất Việt, nó lưu giữ một điều không thể mất qua rất nhiều những biến động kinh hoàng của thời đại – hồn dân tộc

2.1 Văn hóa dân tộc - một đề tài khá nổi bật trong tản văn Võ Phiến

Phiến nương vào đất đai sông núi con người nơi đây để tìm đến những đề tài, những cách tiếp cận đời sống ở những điều bình dị và thuần hậu nhất Đề tài trong tản văn Võ Phiến tương đối phong phú, một phần do sức chứa, sức dung nạp đề tài ở thể loại này khá rộng lớn, mặt khác trong cuộc sống không bằng lặng của mình, nhiều điều nhà văn thực sự sống và trải nghiệm đều đã vang động vào trang sách Ngoài những tác phẩm đề cập những vấn đề có tính thời sự, trình bày những thiên kiến chính trị nhất thời, phần lớn những vấn đề ngòi bút Võ Phiến chạm tới là những khía cạnh mang tính văn hóa của cuộc sống như những sinh hoạt dân gian, tiếng nói dân tộc, văn chương chữ nghĩa Có thể đó chỉ là những điều thường ngày vẫn đều đặn diễn ra, rất bình thường nhưng không thể thiếu để con người tồn tại như chuyện ăn uống (bánh tráng Bình Định, chè Huế, phở, nước mắm ), chuyện trang phục (áo dài), chuyện ở (làm nhà, kiểu nhà, di dân ), chuyện sinh kế (bắt cá, chạy xe, bán hàng ăn ), nhất là phương thức giao tiếp mang dấu vết đặc trưng của mỗi vùng miền như tiếng nói (tiếng Huế, cách nói của người miền Nam ) Những thói quen, những tập tục sinh hoạt của cư dân các vùng miền đi vào tản văn Võ Phiến như những mảng màu kết dệt nên bức tranh đời sống đa dạng Khi ông viết về cách địu con của phụ nữ vùng cao, cách xưng danh của người đàn ông thượng du, hay việc chợ búa, việc cúng giỗ ông bà , người ta đều thấy đằng sau đó là cả một nếp sống được hình thành từ rất lâu đời của một cộng đồng văn hoá Có khi nhà văn còn phản ánh cả những hình thức sinh hoạt mang những nét ý thức, tâm lý chung của số đông quần chúng như kiểu du lịch gắn với cầu cúng chùa chiền, chưa phải là đẹp là hay nhưng là hiện tượng có thực của văn hoá cộng đồng Ông hướng ngòi bút vào những đề tài đó bằng sự chiêm ngắm của một nghệ sĩ thưởng thức chính sự sống của mình, của đất nước mình Đọc tản văn Võ Phiến như thấy hiện lên sống động những con người cụ thể đi lại, nói cười, hát hò, ăn uống, yêu nhau, thương nhau Đó không chỉ là những hành xử mang tính người nói chung, mà là những nét riêng có và chỉ có ở một miền đất cụ thể, ở một dân tộc cụ thể, có thể nhận ra ngay lập tức gương mặt, dáng vẻ của nó giữa muôn ngàn miền đất khác, giữa muôn ngàn dân tộc khác Ông đã tái hiện nhiều nét độc đáo, thấm đẫm bản sắc địa phương của mỗi vùng

đối với Võ Phiến như một nơi chốn hàm chứa những nhiều nét quyến rũ khác thường, từ tính cách Huế, phong thái Huế cho tới cách trang phục, các món ăn Huế, đặc biệt là giọng Huế Ông nhận thấy trong chất giọng, trong điệu hát của Huế cái bình thản của nhịp sống xứ này – chất giọng dịu dàng, êm ái, những điệu hò thê thiết Người Huế sống nội tâm, nuốt vào lòng mọi nỗi, có lẽ vậy mà khi cất tiếng là cất lên cả mọi điều dồn chứa: “Khi hò làm việc, khi hát ân tình, khi hầu văn v.v , người ta ở giữa chỗ đông đảo, đối diện với bạn bè Nhưng đặc biệt là khi một mình với một mái chèo trên khúc sông rộng, một mình ôm đứa

con thơ trong đêm khuya tịch mịch, bấy giờ người đàn bà Huế chỉ còn đối diện với lòng mình, triền miên với bầu tâm sự của mình, miệt mài với những cảm xúc của mình Trong hai trường hợp này, điệu hò và điệu ru của xứ Huế nó kéo dài ra bất tận, nó lửng lơ, chùng chình, nó chất chứa vô vàn tình cảm nặng trĩu

và u ẩn Nó buồn thảm đến nhức nhối ” (Giọng Huế) Viết về Huế hay viết về Bình Định, nhà văn đều

chú ý đến tiếng nói, lối nói riêng, như mang cả sắc điệu tinh thần của dân bản địa Đối với Bình Định, ông

còn thấy trong cách làm nhà, cách ăn ở, tâm hồn, bản lĩnh của con người (Xem tướng nhà), thấy trong cách người ta yêu nhau những đặc điểm địa lý của địa phương (Anh Bình Định) Người Bình Định thường

rất chăm chút cho ngôi nhà của mình, và đương nhiên khó mà rời xa nó “ Xem tướng” cho những ngôi nhà Bình Định, nhà văn thấy: “Có phải cái việc thu mình lâu đời trong những toà nhà kiên cố, mát mẻ, kín đáo, cái thú săn sóc những đầu kèo chân cột tỉ mỉ v.v đã dần dà làm cho nơi đây người ta bịn rịn với gia đình làng mạc, mất hứng phiêu lưu? Có phải cái tổ ấm quá yên ấm đã dần dà khiến người ta sinh ra cầu

an, chín bỏ làm mười cho xong chuyện? Có phải đó là nơi ấp ủ những tâm hồn nội hướng, trầm lặng, dè

dặt ” (Xem tướng nhà)

đối với những nét văn hóa đã làm nên bản sắc của những vùng đất và con người mà ông đặc biệt gắn bó

và yêu mến Đây mới chính là điều làm nên những sáng tác vượt qua những giới hạn nhất thời tìm đến được sự đồng cảm ở những thế hệ sau của nhà văn

2.2 Đặc điểm riêng của tản văn Võ Phiến khi bàn đến những vấn đề văn hóa dân tộc

tiêu biểu nhất, thể hiện tài nghệ của con người Song dường như ở Võ Phiến, điều làm ông xúc động, chất

dính của ngòi bút lại thuộc về những gì tự nhiên, dân dã, nguyên sơ, thường tình, thuần phác nhất, thậm

chí cả những điều nhiều người cho là nhỏ nhặt, dễ bị lãng quên như cái rổ cái rá, cái ấm đun trà Quê hương đất nước hiện hình ở chính những điều giản dị ấy Có khi chỉ là các đám khói ở chân trời miền đồng quê Kiến Tường hay ở một làng biên giới Tây Nam cũng đủ gợi lên trong ông nỗi ám ảnh khôn nguôi như thể đó chính là những dưỡng chất nuôi lớn tâm hồn: “Đồng không mông quạnh Ở chân trời, vài đám khói ùn lên, chậm chạp, toả cao và rộng Khói đốt cỏ: Nông dân phát cỏ, dồn lại đốt, để chuẩn bị làm mùa Chao ơi, những đám khói đốt cỏ ở chân trời trong nắng trưa, sao mà xúc động, cảm hoài Những đám khói kể lể nỗi niềm bao la cuối một chân trời mênh mông Đứng him mắt mà trông: khói lặng lờ, không vội vã, khói bát ngát, nhẫn nại, xa vời; hàng giờ, hàng giờ, khói toả, vừa hiền từ vừa mơ mộng ”

(Những đám khói) Có khi khung cảnh hoang sơ của những đô thị vùng cao lại thu hút thần trí của tác giả

như thể con người được lội ngược dòng thời gian về với bản nguyên thời chưa có văn minh kỹ trị: “Trong khi thần trí lơ mơ, bên tai văng vẳng tiếng trò chuyện rì rầm của mấy thiếu phụ ngồi trên chiếc cầu doi ra mặt nước hay trên một thân cây gãy nằm là sà sát mặt nước mà giặt giũ rửa ráy, tiếng rì rầm nghe như xa như gần lúc đứt lúc nối Cũng trong khi thần trí lơ mơ, loáng thoáng qua đầu hình ảnh một dáng cây khô toàn xương trên đỉnh đồi, hình ảnh một lằn khói đốt rẫy uể oải, như đang mải miết trầm ngâm hồi tưởng

về trăm nghìn câu chuyện huyền hoặc của cuộc sống núi rừng từ muôn vạn năm xưa ” (Đô thị hoang sơ)

Ông viết về thành phố Bảo Lộc phảng phất mùi hoa ngâu, hoa sói, hoa lài; bàng bạc trong không khí cái mùi thơm nhẹ nhàng của các chất hương liệu dùng để ướp trà Tản văn Võ Phiến thường tôn vinh những cái bình dị, những gì gắn với nhân gian, sống với nhân gian, hoà chung với cuộc sống nhân gian Ông

nhận thấy trong cách đặt tên cho đất đai sông nước của Cà Mau hay cả một vùng rộng lớn miền Nam bước chân khai phá đất đai, chinh phục đất đai, sự quấn túm quây quần và sự tự suy tôn tên tuổi con người “vô danh” của người Nam bộ Đó là những cái tên của những con người không hành trạng kì tích, không vĩ nhân xuất chúng, những con người “đã cùng bà con chòm xóm lặn lội sình lầy, góp một tay vào

công cuộc khai hoang”, những con người gần gũi, ở ngay “trong đám dân gian”(Đất của con người), sống

và chết lẫn vào dân gian: xóm Ông Đồ, ấp Ông Khâm, ấp Bà Năm, ấp Trùm Thuật, ấp Ông Muôn, ấp Ông Nhơn, sông Ông Đốc, ngọn Ông Trang, rạch Biện Nhan, rạch Ông Quyên, rạch Bà Quang, rạch Ông Búp, rạch Bà Khuê, rạch Ông Nô, rạch Bà Hương, mũi Ông Trang

cây cỏ Dễ nhận ra sự hứng khởi thực sự khi nhà văn chạm đến không khí của làng mạc, xóm thôn Ông

có thể hào hứng kể lể về các loại lúa, các loại cau, các loại tằm , những thứ quen thuộc xung quanh cuộc

sống của người dân quê (Quê một cục)

cách, ví như món nước mắm, mắm mòi, bánh tráng, nước vối, nước chè ; chúng như được chắt ra từ một quê nghèo rạ rơm thân thuộc nên trở thành một phần của cuộc sống tinh thần người Việt Nhà văn cho rằng: “Làm mắm là tài riêng của dân tộc, và ăn mắm cũng là chút sở trường của dân quê nghèo khổ miền

Trung” (Mình với ta) Có lẽ vậy mà ông hay viết về món nước mắm, cá mắm và còn ước ao: “giá viết

được một cuốn toàn thư về mắm Việt Nam”, “đó là một công trình lập ngôn có mùi vị dân tộc không thể

chối cãi, tha hồ trường tại với non sông” (Mắm và dân tộc) Những thức uống như chè Huế mà ông hay nhắc tới một cách đầy ưu ái cũng là thứ chè “bán ở chợ, hay bán rong dạo xóm dạo làng ” (Hạt bọt trà)

chứ không phải thứ chè quý dùng để dâng vua hay được bày bán trong những tiệm hàng sang trọng Hay khi viết về món bánh tráng, ông có thể kể lể nhiều cách ăn bánh tráng thật cầu kì, đạt đến mức nghệ thuật, nhưng cái cách ăn mà ông chú ý nhất lại là lối ăn bánh tráng của người Bình Định - ăn bánh tráng thuần tuý, không cần cuốn nhân – lối ăn mà đã là người Bình Định tất là nghiện: “Đi làm ăn xa, lâu ngày không

có dịp ăn bánh tráng, họ nhớ quay nhớ quắt” (Bánh tráng) Đó là lối ăn bánh tráng thay cơm trong những

sinh hoạt của dân nghèo: “Nông dân mỗi sáng trước khi ra đồng, nếu không kịp thổi cơm sớm, có thể dùng mấy cuốn bánh thay bữa cơm sáng Học trò ở trọ xa nhà, thường mang theo một chồng bánh hàng trăm cái, mỗi sáng nhúng nước vài chiếc, cuốn ăn điểm tâm Những gia đình có một nghề thủ công riêng, đêm đêm thức khuya dệt vải, đập xơ dừa, chấp trân dệt chiếu v.v , thường tổ chức một bữa ăn khuya: lại

vẫn bánh tráng nhúng nước rồi cuốn” (Bánh tráng) Nhà văn thừa nhận đây là cách ăn dở nhất, phi nghệ

thuật và khó mê Song điều gì khiến cho người con của Bình Định này lại có thể nặng lòng với nó đến vậy? Chỉ có thể giải thích: đó là tình quê, là sự gắn bó đến mức đã trở thành một khẩu vị cố hữu không dễ

gì gạt bỏ, trở thành một phần trong cơ thể mỗi người Trong bài Hạt bọt trà, Võ Phiến lại cho thấy một

cách uống trà khác hẳn với lối thưởng trà tàu nhâm nhi thường thấy, nó biểu hiện một điệu sống, một cách thưởng thức, một nội lực chỉ có ở người lao động Trà được uống từng bát lớn, uống một hơi, “Đã tợp vào

là cứ thế thừa thắng xông lên ào ào, cứ ráo riết dồn dập cho đến cùng” Cái ngon của nó “phàm tục thô bạo”, “nhưng là cái ngon khoẻ mạnh, thích hợp với bản chất nông dân lao động” Có lẽ cũng chính vì thế

mà những kì tích uống kiểu chè Huế này đã được lưu truyền trong dân gian, trong “cái xã hội của hạng sống lam lũ quanh mình” như những huyền thoại

Khả năng nhận ra những vẻ đẹp riêng từ những điều giản dị không ngờ như thế ở Võ Phiến không chỉ cho thấy chất sống dân dã đã thấm vào từng tế bào cơ thể mà còn cho thấy một cách nhìn đời, một thị hiếu, một cách đánh giá theo những thước đo riêng của nhà văn về cuộc sống và con người, một sự tri âm đặc biệt với tất cả những gì làm nên tư chất của người nhà quê, người của văn minh nông nghiệp thuần phác ngàn đời Mỗi người Việt Nam, trong vô thức, đã sẵn có những kinh nghiệm ứng xử hay những ý hướng của một người nhà quê như thế

ứng với những dấu hiệu của văn minh đô thị Thật lạ, con người có sự am hiểu về văn hoá phương Tây như Võ Phiến, con người sống giữa những trung tâm đô thị lớn với muôn vàn những mốt thời thượng, những sự tân kì, những lối sống đa tạp, nhịp sống quay cuồng mà lại cứ muốn đi tìm một hình bóng người nhà quê thuần tuý Tuy vậy, tản văn Võ Phiến không phải sự kêu gọi trở về với thôn quê chất phác, cũng không phải sự chối bỏ quyết liệt đối với sự phát triển của văn minh Xuất phát từ sự tri âm nói trên, ông bộc lộ trong sáng tác nỗi buồn âm ỉ, nỗi luyến tiếc và sự hụt hẫng trước hiện tượng văn minh đô thị

có thể và đã làm sói mòn tình cảm con người, làm mai một những lề thói tốt đẹp và lấn át những nếp sinh hoạt thôn quê Nhà văn thảng thốt trước một thực tế: “Từ thôn quê ra thành thị, con người càng dồn sát

gần nhau lại càng lạnh lùng dửng dưng với nhau” (Cái rét đô thị) Đối với ông, thời đại kỹ thuật, cuộc

sống đô thị làm cho con người ngày càng cô đơn, bởi “Đời sống của con người ở thành phố sao mà nó nhỏ quá, nó vô danh quá; tình liên hệ giữa người thành phố sao mà lạt lẽo hững hờ quá”, lấy đâu ra tình lân lý láng giềng như ở nơi xóm làng dân cư thưa thớt Nỗi cô đơn của con người giữa biển người, căn bệnh của thời đại mới có sức tàn phá như băng giá làm tuyệt diệt khủng long – sự giá băng của lòng người cũng có thể làm con người diệt vong Nhà văn đã bày tỏ những điều này khi chứng kiến việc ông

cụ người cùng phố đi từ biệt láng giềng khi chuyển nhà sang phố khác: “Ông cụ nọ quen nếp sống xưa còn có lời ly biệt; đến như lớp trẻ, thường khi hoặc nhập vào khu phố hoặc vụt rời khỏi khu phố tuyệt không hề chào hỏi giã biệt ai cả” Một chút biểu hiện của tình quê giữa phố xá ồn ào cũng đủ gợi lên bao niềm trăn trở Sự hờ hững của con người với con người, sự mất dần mối gắn kết tình người của xã hội hiện đại là một trong những điều làm cho chúng ta xa rời truyền thống của ông bà cha mẹ Nhà văn nhận xét: “Bây giờ nhìn nhau chỉ thấy những công dân, thuở ấy (cách đôi ba thế hệ trước – LTM) xã hội ăn ở với nhau như trong gia tộc”, và giả tưởng một nghi ngại: “biết đâu ông bà lại không âm thầm ái ngại nhìn

con cháu sống bơ vơ giữa một xã hội vô tình, trong đó giữa mọi người chỉ có một liên hệ pháp lý?” (Ông

và cháu) Nhịp sống, sự tiện dụng của đô thị hiện đại còn làm biến đổi bao nếp sống đẹp của người xưa

như sự hiếu khách hay tục cúng giỗ ông bà Cúng giỗ là dịp bà con họ hàng thăm nhau, củng cố tình thân trong họ hàng từ đời nọ sang đời kia Vậy mà: “Trong gia đình tôi có những bậc tuổi tác, những bậc

đã từng lo việc cúng giỗ quá nửa thế kỉ rồi, nhưng từ ngày dời xóm làng về đô thị cũng đâm ra mất cả hào hứng trong việc cúng giỗ linh đình Cúng để mời ai? Ai đến tham dự? Họ hàng sống tản mác khắp nơi, lâu lâu có người ghé thăm: kẻ dạy học thì ghé vào dịp nghỉ hè nghỉ lễ, quân nhân ghé vào dịp nghỉ phép,

kẻ buôn bán ghé nhân một chuyến đi mua hàng, công chức ghé nhân một kỳ hội nghị v.v Gặp nhau, nếu

cần ăn uống thì hoặc kéo nhau đi tiệm, hoặc ra chợ mua thức ăn về nhà, lúc nào cũng sẵn” (Đạo và đời)

Vẫn biết cúng giỗ linh đình mời bà con họ hàng “là một tập tục ra đời trong hoàn cảnh xã hội nông nghiệp, mất hoàn cảnh ấy nó suy tàn” mà nhà văn vẫn thấy ngậm ngùi, cái ngậm ngùi trước nguy cơ suy

vi của những quan hệ người ngay trong gia đình dòng tộc

Thời cuộc xô bồ, đặc biệt, còn làm mất đi bao nét tinh tế trong cảm quan đối với cuộc sống của người Việt, ví như năng lực phân biệt “cái ngọt sang trọng” của chè nấu theo lối Huế với “cái ngọt phàm

phu tục tử” của trái cây đóng hộp ướp đá (Chè và văn minh), cái sự “chiếp” thử nước mắm tài tình đến mức nghệ thuật với việc chấp nhận những món nước chấm “miễn mằn mặn và đủ chất” là được (Ăn uống

sự thường) Lòng luyến tiếc với những gì xưa cũ khiến nhà văn luôn hoài vọng, có khi chỉ là hoài vọng về

một thứ hết sức thường tình: “bây giờ đi đường khát nước, người Việt Nam trong các đô thị Việt Nam làm sao tìm được bát nước chè để uống? Chỉ có thể uống nước ngọt mà thôi: coca, xá xị, nước cam, nước rau má, nước sinh tố (!) ”, “tô nước chè Huế, chè vối để giải khát cho khách bộ hành thì thật sự mất tích

ở chỗ công cộng” (Ăn uống sự thường) Sự hoài vọng này tất đi kèm với những ác cảm nhà văn dành cho

những biểu hiện của sự đổi thay là hệ quả của cuộc sống hiện đại Hình ảnh “các người làm văn hoá dân

tộc đang ngậm ống nhựa hút tùn tụt những ly pepsi, coca ” (Hạt bọt trà), đối với Võ Phiến quả là một sự

phản cảm, nó là minh chứng cho sự xa rời nếp sống thuần Việt bao đời Khi hồn người ta đã bám rễ ở những gì quê mùa, xưa cũ thì dễ có thái độ bực dọc như thế đối với sự có mặt của bất kỳ một dấu hiệu nào mang bóng dáng của sự đổi thay

này cho một cái khác, mà ông nhận ra đó là một sự đánh mất truyền thống: “Khảo sát những xã hội gồm nhiều giống dân di cư đến, như xã hội Hoa Kỳ, người ta để ý thấy một khi từ bỏ quê hương đến gia nhập vào xứ lạ, di dân thường thường rời bỏ y phục cổ truyền và ngôn ngữ dân tộc trước, rồi sau cùng mới chịu quên đi các món ăn dân tộc Còn như chúng ta, chúng ta chẳng phải lưu lạc đi đâu, sống ngay trên đất

nước, thế mà ” (Ăn uống sự thường) Dễ dàng lý giải vì sao ông hay đề cao những gì còn được bảo lưu

một cách “ngoan cố” như chiếc áo dài truyền thống của phụ nữ Việt hay câu thơ lục bát trong văn chương Nhà văn nói nhiều đến vẻ đẹp của chiếc áo dài, “một sự dung hòa giữa tự nhiên và văn hóa”, “theo sát

những nét tuyệt mỹ của thân người ( ), trao cho tấm thân ấy sự linh động phơi phới” (Chiếc áo dài) Ông còn nhận thấy trang phục ấy “phản ảnh phần nào một nét hồn dân tộc” (Lại chiếc áo dài), đó là cái giản dị,

tự nhiên, dễ thích ứng chứ không cầu kì, nghi thức, xếp đặt quá khéo như chiếc kimono của Nhật Song có

lẽ điều quan trọng nhất chính là chiếc áo dài nói được lòng kiên trinh của phụ nữ Việt Nam: “Người phụ nữ Việt Nam đã giữ riết lấy tấm áo của họ dai dẳng một cách khác thường”

Theo lẽ thường, đàn ông không hay đua đòi theo thời trang bằng đàn bà, áo vét, cà-vạt đổi mốt chậm hơn váy, khăn quàng, vòng cổ, xuyến tay , thế nhưng hiện nay trừ các cụ già, các nhà tu hành, thì hầu hết đàn ông Việt Nam tại các thôn ấp xa xôi đều mặc Âu phục; trong khi ấy thì đa số phụ nữ, ngay đến các bà, các cô ở những đô thị lớn nhất cũng vẫn trung thành với chiếc áo dài Hơn nữa, người đàn bà Việt Nam không phải chỉ ăn đứt có người đàn ông Việt Nam về đức trung thành Kiêu hãnh về nền văn hóa lâu đời như Trung Hoa mà ngày nay đồng phục của nữ sinh trung tiểu học của họ cũng đành chấp nhận kiểu Tây phương, trong khi đồng phục nữ sinh của ta vẫn là áo dài Nổi tiếng lừng lẫy như chiếc kimono mà ngày nay trên các đường phố khắp đất Nhật thứ trang phục cổ truyền cầu kỳ ấy mỗi ngày mỗi hiếm, trong khi áo dài Việt Nam luôn luôn đại thắng y phục Tây phương trên khắp các nẻo đường đất

nước” (Lại chiếc áo dài)

Võ Phiến cũng thấy ở thơ lục bát một nét sâu bền mang đậm bản sắc dân tộc: “Câu thơ lục bát chắc hẳn phải được kể là một trong những biểu lộ cá tính thâm thiết nhất của dân tộc Việt Nam: thơ ấy

khác hẳn với thơ Tàu, và nhất mực từ chối mọi ảnh hưởng Tàu trải qua mấy nghìn năm gần gũi Dễ gì tìm thấy một hình thức nghệ thuật khác giữ được bản sắc vững vàng như nó trước sự tấn công trường kỳ của

văn hóa Tàu? Vậy, lục bát là cái gì hết sức thâm thúy đối với tâm hồn Việt Nam” (Thơ lục bát Chàm)

Trân trọng, yêu quý, hãnh diện đối với truyền thống, với bản lĩnh dân tộc, ở Võ Phiến cho dù có những lúc cố thủ trong những thiên kiến, thái độ này đáng quý biết bao nhất là được đặt trong thời điểm thế giới hiện đại đang lấn lướt dần và xóa nhòa mọi bản sắc

Đi tìm cái nguyên sơ, thuần khiết, cái không gian sống đầy bản sắc văn hóa cổ truyền của dân tộc trong hoàn cảnh cái mới, cái hiện đại đang lấn át nhanh chóng và mạnh mẽ như trên đã nói, là một sự kiếm tìm trong hoài vọng Sự tri ngộ biến thành một niềm vui, nỗi thanh thản, một sự đền bù cảm giác cho cuộc sống hiện tại đầy những pha tạp, biến âm

phản chiếu không khí sống của một thời, đã từng ăn sâu vào máu thịt, vào nếp nghĩ, nếp sống làm thành

một cái gì đó rất riêng trong định thức về dân tộc Đặc biệt, rất nhiều trong số đó là những cái đang có nguy cơ mai một hoặc chìm lút trong sự vận động của cuộc sống thời đại Võ Phiến có ý thức rõ ràng về

sự lưu giữ những nét văn hóa đang mấp mé bên bờ diệt vong trước sự đổi thay, biến tướng của rất nhiều

giá trị đời sống: chè thì bị văn minh kỹ thuật đánh ngã, bị thay thế bởi nhiều thứ đồ hộp trái cây (Chè và văn minh); chiếc rổ đi chợ, chiếc rá long bối đang bị thay thế bởi những chiếc giỏ xách bằng ni-lông màu

mè và những cái dĩa bàn xới cơm (Quê một cục); thứ nước mắm phong phú hương vị, được thẩm định

bằng những cái lưỡi “thiên tài” đầy trực giác và cảm tính nhường chỗ cho loại mắm chỉ còn được chú ý

đến chất đạm được những dụng cụ vô tri phân tích đánh giá giá trị (Ăn uống sự thường) Theo đấy, ông

còn cho thấy sự mất dần của rất nhiều từ ngữ chỉ những động tác, công việc hoặc đồ dùng của một thời trong cái kho tàng phong phú của ngôn ngữ dân quê Tản văn Võ Phiến, xét từ một phương diện nào đó,

có thể coi là chứng tích văn hóa được ghi dấu bằng những rung động chân thành của trái tim, được nhìn qua những tiếc nuối, trân trọng và một ý thức bảo tồn của một nhân cách văn hóa Vẻ đẹp của những chứng tích ấy là vẻ đẹp như thể được bừng lên lần cuối cùng trong sự thể nghiệm thực sự của nhà văn trước khi trở thành quá khứ, trở thành kỷ niệm, trở thành cái vốn văn hóa được cất giữ chứ không thể cùng chung sống với hiện tại Chính vì vậy, đó là vẻ đẹp đầy bâng khuâng của cái thực mà như đã thành

mộng, cái vẫn còn đang trước mặt mà đã bao phủ một niềm hoài niệm Tác phẩm Hạt bọt trà cho thấy

hình ảnh của những con người đã từng gắn bó với tác giả từ thủa ấu thơ trong những ấn tượng xung quanh việc uống chè Huế hết sức đặc trưng của người miền trong Ông Tam Khoang - một cao thủ chè om - và những người bạn tâm giao tri kỷ làm nên huyền thoại về chè Huế là những con người vẫn còn đang hiện diện, song họ thuộc lớp người thưa vắng dần, đi dần vào quá khứ mà không có ai người sau kế tiếp Những từ ngữ biểu thị thời gian như “cách đây nửa năm”, “hai ông cụ vẫn tiếp tục ngày ngày cúi xuống thổi những tảng bọt ngon lành nổi trên bát nước ” cho thấy sự hiện diện ấy Vậy mà người đọc vẫn có cảm giác như đang được nghe một câu chuyện gì xưa lắm về mối thâm tình quần tụ con người quanh một cái tục uống chè mà ngày nay rất ít người biết đến Xưa lắm bởi vì trong thời đại của tốc độ, của rất nhiều những cái thú lôi cuốn con người, có mấy ai lại còn tri kỷ với nhau đến mức vượt mọi hiểm nguy cách trở

để được lặng im hưởng hạnh phúc từ cái om đất và những bát nước chè to tướng đầy bọt trắng Có lẽ vì

vậy, những cách thức đun chè, pha chế chè, uống chè mà nhà văn mô tả cụ thể nhuốm một ý vị cổ kính

tựa như không khí của một thời nào đã xa trong Vang bóng một thời của Nguyễn Tuân

sống đã gắn bó dài lâu với ông bà cha mẹ Nhiều chi tiết trong tản văn Võ Phiến trở thành một thứ tư liệu lịch sử bởi nó dựng lại cụ thể những hoạt động hoặc những vật dụng sinh hoạt của một thời Ông tả cái

om trà: “Chiếc om, hình thù nó như một trái sim lớn: nó tròn quay và miệng loe ra (như tai sim) Vì om không có quai như ấm, như nồi, niêu, xoong, chảo , cho nên để nhắc nó người ta không thể dùng đôi đũa bếp: phải dùng cái cặp

Cặp om là một thanh tre cật, dài non sải tay, uốn cong gập làm đôi, vòng cong vừa ôm khít chỗ eo

của miệng om” (Hạt bọt trà) Ông viết về cái rá long bối: “Ngoài miền Trung, có nhiều nơi trong bữa ăn

người ta không xới cơm thẳng từ nồi ra chén, mà trước hết được chuyển từ nồi ra rá cho bốc hơi ráo hột

Rá cơm thành một thứ vật dụng hết sức thông dụng, những gia đình có phương tiện sắm thứ rá đan cầu kỳ: rá long bối Đan long bối có lẽ là cách rắc rối khó khăn nhất trong nghề đan đồ tre Nan được gài theo

ba chiều chéo nhau, lối đan cứ bắt ba nan lại đè ba nan; do đó tấm mê long bối vừa kín vừa dày cộm, đan xong mà lận mê vô vành cho được cũng khó Thế mà có người còn mằn mò đan kiểu một mẹ hai con: cứ

mỗi nan lớn ở giữa lại kèm hai nan nhỏ hai bên” (Quê một cục) Ông tái hiện một cảnh nếm nước mắm:

“Người bán hàng mắm dùng chiếc gáo nhỏ xíu làm bằng sọ quả dừa xiêm dẹt, chỉ lớn hơn thứ gáo của bạn hàng dầu vốn làm bằng sọ quả mù u, lớn hơn một chút thôi Người hàng mắm vục gáo vào “thõng”, múc lên lưng gáo, rót một tí vào cái chén con sạch sẽ, đưa mời Cô tôi đón lấy chén, đưa lên mũi, ngửi qua, mắt nhìn ngưng lại giữa khoảng không, ngẫm nghĩ, thẩm định Xong, một cách thận trọng, cô mới

le lưỡi nhấm tí nước mắm Rồi lặng lẽ trầm tư, cô trao cái chén về phía thím tôi

sang bà Lại ngửi, lại nếm Sau đó, đến lượt thím tôi: lại ngửi, lại nếm

- Nhấm qua thì nó dịu hơn, nhưng chị chiếp cho lâu lâu thử coi

cũng chưa đằm đâu

còn hơi “sống” đó mà Thưa, bà mua xong, đem “giang” ít lâu, nó bắt nắng, dậy mùi, thơm không thể tả Màu nó cũng sẽ vàng óng lên chứ không hề như vầy đâu Hề hề Với bà thì cần gì phải bày vẽ, những cái

đó bà biết hết mà Hề hề

Trong khi người bán hàng xoắn xuýt quanh bà, thì cô tôi thong thả trao đổi một nhận xét với thím:

- Nước kỳ trước, mới nhấp không thấy ngon lắm nhưng thâm thẩm nó ngọt hoài trên lưỡi: càng chiếp càng ngọt Nước kỳ này không có hậu Chị nhớ không: năm ngoái mình cũng gặp phải

Thím tôi vừa gục gặc nhè nhẹ vừa bưng chén mắm lên nhắp lại một tí nữa để chiêm nghiệm Người bán hàng tai nghe tiếng được tiếng mất những lời bàn tán thấp giọng giữa hai người đàn bà, liền

quay lại, ngờ vực, can thiệp liền: “Thưa Thưa ” (Ăn uống sự thường)

nổi bật trong tản văn, nó được phát huy đặc biệt trong giai đoạn những năm chín mươi của thế kỷ XX trở lại đây Trong cảm hứng chung là hoài cựu, nhiều tác giả đương đại thường kết cấu tác phẩm theo lối đối lập xưa - nay, thấy cái cũ mất đi thì than tiếc, thấy cái mới lấp dần cái cũ thì kỳ thị, rồi ước vọng được trở

về với cái ngày xưa Cũng có lúc Võ Phiến tỏ ra kỳ thị những thứ văn hóa kỹ trị làm biến chất những nét đẹp thuần hậu của con người Song, tản văn Võ Phiến viết về những cái đang tuột khỏi hiện tại, mờ chìm vào kỉ niệm, có luyến tiếc, nhưng chủ yếu là được soi chiếu bằng một mong muốn lưu giữ lại những dấu vết của cuộc sống tiền nhân để đánh thức hậu nhân những thấu nhận về lịch sử của chính mình Trong nhiều bài khác nhau, Võ Phiến thường bộc lộ ý tưởng này: “Những chỗ khác ấy không chắc sẽ còn tồn tại

lâu dài, nếu không ghi nhận kịp thời, có thể một ngày kia sự tìm hiểu sẽ thành khó vì quá muộn” (Cha cậu Thuột); “Nghề đan của nông dân ta suy tàn nhanh chóng Thiết tưởng nếu không gấp lưu giữ những kỷ

vật thuộc nghề này, chẳng bao lâu nữa một học sinh Việt Nam sẽ không tìm đâu ra tài liệu cụ thể để căn

cứ mà hình dung ra cảnh sống của người dân quê Việt Nam vào đầu thế kỷ nầy” (Quê một cục); “trước khi bọt chè tan vỡ tiêu tùng hết, nên có đôi lời ghi chép về chút chuyện bọt bèo” (Hạt bọt trà)

Thời nào cũng có sự đan xen giữa cái cũ và cái mới, song cái thời đang hắt bóng vào tản văn Võ Phiến là thời có sự giao thoa mạnh mẽ giữa các sắc màu văn hóa nông thôn và đô thị, truyền thống và hiện đại, Đông phương và Tây phương Sự pha trộn, giành lấn này thực sự quyết liệt ở những đô thị lớn miền Nam Chúng ta càng nhận thấy rõ hơn một tình yêu và sự hướng về một cách chân thành nhất những giá trị văn hóa dân tộc ở Võ Phiến, người có thừa những điều kiện để có thể chấp nhận và lao vào một cuộc sống hiện đại như biết bao người giữa Sài Gòn hoa lệ

2.3 Một số thủ pháp tiếp cận và thể hiện đề tài văn hóa dân tộc ở tản văn Võ Phiến

về nông thôn, những gì phản chiếu cốt cách phương Đông nông nghiệp đều làm nên bản sắc văn hóa, làm nên những giá trị tinh thần rất đáng lưu giữ và trân trọng Những điều ấy, như trên đã nói, đang có sự cọ

xát với những đổi thay chóng mặt của thời đại Có lẽ chính vì vậy, Võ Phiến thường dùng cách khai thác vấn đề dựa trên những sự tương phản: tương phản thôn quê - đô thị, xưa - nay, Đông - Tây Người đọc

có thể nhận thấy một cách đối xử với láng giềng hàng xóm của người nhà quê khác hẳn với người thành phố, thấy sự đối lập gay gắt giữa cách ăn uống của người xưa và người nay, thấy sự khác nhau trời bể trong cách thư giãn của người phương Đông và người phương Tây Từ những tương phản đó, nhà văn biểu hiện một quan niệm nhân sinh mang đậm phong vị phương Đông cổ truyền mà con người ngày nay không phải ai cũng có được Ông thường nghiêng về lối sống biết nương vào thiên nhiên mà hành xử, ví như cách ăn uống phải phù hợp thời tiết, con người biết “sống theo nhịp điệu thời tiết”, “biết nghe ngóng từng biến chuyển của thiên nhiên để hòa nhịp đời sống mình theo một cách thông minh tinh tế Cái thái

độ ngồi nhấm nháp và liên hệ một đĩa rau một món cá với trận mưa cơn nắng ngoài trời, thái độ ấy nó

cách xa phản ứng hồn nhiên của thú vật trước cơn đói biết bao!” (Yêu và ăn) Nhà văn đối lập văn hóa ăn

uống đó với kiểu ăn chủ yếu thỏa mãn cái dạ dày của con người ngày nay: “Không phải ăn Thế hệ này dùng tiếng đớp Họ có tụ tập đêm ngày đông đen đông đỏ ở các tiệm Tây, tiệm Tàu, làm vơi thực phẩm

đô thành cứ hàng tấn hàng tấn thực; nhưng đó là đớp Đớp ào ào, đớp như điên, không phải là ăn” (Yêu và ăn) Trong quan niệm của Võ Phiến, sống là thưởng thức cõi đời, như vậy sống là một cuộc du ngoạn,

một cuộc chơi Con người sống trong cuộc đời như nhẩn nha dạo chơi trong một chốn bình yên, đó là sự sống tinh tế, cân bằng và hòa hợp Võ Phiến viết: “Chắt chiu từng ngọn rau, trái ớt, nghĩ ngợi trù tính từ giọt cà cuống trở đi cho được bữa ăn ngon, con người như thế dù chẳng lạc quan ham sống, ít ra cũng bình thản trong tâm hồn, cũng hòa thuận với cuộc sống, dàn hòa với nó để nghĩ cách thưởng thức nó đến

mức tối đa” (Yêu và ăn) Đối với Võ Phiến, nếu trong cách sống xưa con người giữ được sự “bình thản

trong tâm hồn”, thì đối lập gay gắt với nó, cuộc sống nay chú vào sự hành lạc, bất cần đời, con người

“vầy vò thân xác mình, tận hưởng nó đồng thời hành hạ, đầu độc nó” Con người hiện đại hưởng thụ văn minh vật chất tiên tiến nhất, song văn hóa sống lại đứng bên bờ của sự suy thoái Thời đại mới có thể tiến

bộ hơn cuộc sống của ông bà xưa về nhiều mặt, đó là điều không thể phủ định Nhưng cách sống hòa hợp với tự nhiên của người xưa vẫn là bài học cho con người hôm nay Sự cắt đứt với truyền thống trong trường hợp này không phải là sự lựa chọn thông minh của con người hiện đại Tâm hồn phương Đông ở

Võ Phiến cũng thường hướng tới những biểu hiện của cuộc sống ưu nhàn, nhịp điệu chậm, thưa, phong thái ung dung khác hẳn với sự mạnh mẽ, nhịp điệu nhanh, gấp gáp, ào ạt của người phương Tây Trong cách tiêu khiển của người phương Tây và người Việt Nam xưa ông nhận thấy những khác biệt: “Cái chơi của Tây phương ngày nay là đá banh, là phóng xe, là bơi thuyền, là ôm nhau nhảy nhót hò hét v.v Cái thú chơi cổ truyền của ta là chăm nom một cây kiểng suốt vài mươi năm, truyền tử lưu tôn một gốc cây lùn trong vài ba thế kỷ để mấy đời con cháu thay nhau gọt tỉa, là nhấp chén trà, là tìm cách bày một hòn

đá cho hợp cảnh vườn v.v ” (Nhàn và nhã) Cái khác biệt lớn nhất của chúng ta với người Tây phương là

cốt cách thưởng nhàn một cách thanh nhã, cũng chính là sự khác biệt của hai lối sống thuộc hai hệ hình văn hóa

sống động, tự nhiên, tác động mạnh mẽ vào sự tưởng tượng ở bạn đọc Đó không phải những thứ ghi chép

đơn thuần, mà là sự sống được tái hiện qua những xúc cảm và một nhãn quan riêng của nhà nghệ sĩ Lối miêu tả nhẩn nha, chi tiết tạo nên những trường đoạn như là những điểm nhấn giàu sức gợi mang lại cho

tản văn Võ Phiến những vẻ đẹp riêng Ông viết về cách người ta pha chè và uống chè với con mắt say sưa, như bị hút hồn vào từng động tác, theo dõi từng chi tiết nhỏ, chú ý đến cái mỹ cảm mà những hạt bọt trà mang lại Có cảm giác như tất cả những giác quan của người đọc đều bị đánh thức dậy để cuốn theo những tình tiết của một cuộc thưởng trà độc nhất vô nhị này

ông cho thấy cả chiều sâu tâm linh của con người, thấy các tầng vỉa văn hóa kết tụ trong đó Vì thế, những chi tiết đời sống thành ra có khả năng mang những mã thông tin lớn, nó là sự ngưng kết của một quá

trình, là sự ngoại hiện của một thế giới tinh thần chung của cộng đồng văn hóa Cách thức đặt cái cụ thể trong cái khái quát rộng lớn như vậy đã tạo ra một sự rộng mở, lan tỏa cho những trang văn Võ Phiến