THI PHÁP HỌC HAY NHẤT

Đối tượng nghiên cứu của thi pháp học  Thi pháp học nghiên cứu HÌNH THỨC mang tính nội dung của tác phẩm hoặc hệ thống tác phẩm.. Các phân ngành của thi pháp học  Thi pháp học lý thuy

THI PHÁP HỌC

VÀ ĐỌC HIỂU TÁC PHẨM VĂN HỌC

Phạm Ngọc Lan

I KHÁI QUÁT VỀ THI PHÁP HỌC

1 Định nghĩa thi pháp và thi pháp học

 Thi pháp là nguyên tắc tổ chức nội tại của tác phẩm hoặc một

hệ thống các tác phẩm văn học

 Thi pháp học là khoa học về các hình thức, các dạng thức, các phương tiện, phương thức tổ chức tác phẩm sáng tạo ngôn

từ, về các kiểu cấu trúc và các thể loại tác phẩm văn học

I KHÁI QUÁT VỀ THI PHÁP HỌC

2 Đối tượng nghiên cứu của thi pháp học

 Thi pháp học nghiên cứu HÌNH THỨC mang tính nội dung

của tác phẩm hoặc hệ thống tác phẩm Hay nói cách khác, đó

là quan niệm nghệ thuật của hình thức.

 Hình thức nghệ thuật mang những đặc điểm như sau:

- Hình thức có tính hệ thống

- Hình thức có tính quan niệm

- Hình thức có tính tinh thần

I KHÁI QUÁT VỀ THI PHÁP HỌC

3 Các phân ngành của thi pháp học

 Thi pháp học lý thuyết nghiên cứu các quy tắc nghiên cứu thi pháp,

nghĩa là các mô hình nghệ thuật của tác phẩm và phạm trù hoá hệ thống nghệ thuật của tác phẩm thành các phương diện khác nhau

 Thi pháp học văn học tiến hành miêu tả và nghiên cứu hệ thống các

nguyên tắc, các phương tiện, thủ pháp nghệ thuật tạo nên giá trị của các tác phẩm và hiện tượng văn học cụ thể

 Thi pháp học lịch sử nghiên cứu sự tiến hoá của các hình thức nghệ

thuật, nghiên cứu các phạm trù (thể loại, thời gian nghệ thuật, không gian nghệ thuật, ngôn ngữ nghệ thuật), cũng như cả hệ thống các thủ pháp hay phạm trù vốn có của những thời đại văn học

I KHÁI QUÁT VỀ THI PHÁP HỌC

4 Lịch sử phát triển của thi pháp học

4.1 Thi pháp học cổ điển Hy Lạp

Aristotle (384-322 B.C.)

CỐT TRUYỆN (mythos) NHÂN VẬT (ethos)

TƯ TƯỞNG (dianoia) NGÔN TỪ (lexis)

ÂM NHẠC (melos) KHÁN GIẢ (opsis)

POETICS (Aristotle)

Bản chất của nghệ thuật: MÔ PHỎNG (mimesis) Mục đích của nghệ thuật: THANH LỌC (carthasis) Các thành phần chính của bi kịch:

I KHÁI QUÁT VỀ THI PHÁP HỌC

4 Lịch sử phát triển của thi pháp học

CHỦ NGHĨA HÌNH THỨC NGA (RUSSIAN FORMALISM)

- Là một trường phái phê bình lý luận văn học có ảnh hưởng lớn ở Nga

từ 1914 đến 1930, họ cách mạng hoá phê bình văn học bằng cách khẳng định tính cụ thể và tự trị của văn chương và ngôn ngữ văn chương

- Chủ yếu bao gồm hai nhóm phê bình: Hội Ngôn ngữ học Moscow,

thành lập khoảng năm 1914-1915, và Hội Nghiên cứu Ngôn ngữ thi ca (OPOJAZ), thành lập khoảng năm 1914-1916

CHỦ NGHĨA HÌNH THỨC NGA (RUSSIAN FORMALISM)

Viktor Shklovsky

(1893-1984) Boris Eikhenbaum(1886 – 1959) Yuri Tynianov (1894 – 1943) Viktor Vinogradov(1895 – 1969)

Hội Nghiên cứu Ngôn ngữ thi ca (OPOJAZ), thành lập khoảng năm

1914-1916 ở Saint Peterburg.

CHỦ NGHĨA HÌNH THỨC NGA (RUSSIAN FORMALISM)

Roman Jakobson

(1895 – 1982) Ossip Brik(1888 – 1945) Boris Tomashevsky(1890 – 1957)

Hội Ngôn ngữ học Moscow, thành lập khoảng năm 1914-1915 ở

Moscow

NHỮNG ĐÓNG GÓP LÝ THUYẾT QUAN TRỌNG NHẤT:

Nghiên cứu văn học là một ngành khoa học độc lập và tự trị

CHỦ NGHĨA HÌNH THỨC NGA (RUSSIAN FORMALISM)

Boris Eikhenbaum(1886 – 1959)

Phương pháp của chúng tôi thường được định danh là

“phương pháp hình thức luận” Tôi muốn gọi đó là phương pháp hình thái học, để phân biệt nó với những hướng tiếp cận khác chẳng hạn như phương pháp tâm

lý học, xã hội học và những phương pháp tương tự, mà đối tượng nghiên cứu không phải là bản thân tác phẩm mà là điều được phản ánh trong tác phẩm, theo quan niệm của nhà nghiên

cứu.

Trên nhiều phương diện, việc nghiên cứu truyện cổ tích có thể so sánh với việc nghiên cứu tổ chức hữu cơ trong tự nhiên Nhà khoa học tự nhiên và nhà văn hoá dân gian đều xử

lý các chủng loại và biến thể , và những chủng loại và biến thế này về bản chất là giống nhau.

(Hình thái học truyện cổ tích)

Vladimir Propp (1895-1970)

NHỮNG ĐÓNG GÓP LÝ THUYẾT QUAN TRỌNG NHẤT:

Nghiên cứu văn học là một ngành khoa học độc lập và tự trị

Tính văn học – đối tượng của ngành nghiên cứu văn học  những thủ pháp của ngôn

ngữ nghệ thuật

CHỦ NGHĨA HÌNH THỨC NGA (RUSSIAN FORMALISM)

Roman Jakobson (1896-1982)

Đối tượng của nghiên cứu văn học không phải là toàn thể văn học mà là tính văn học, nghĩa là, cái làm cho một tác phẩm nào đấy trở thành một tác phẩm văn

học.

NHỮNG ĐÓNG GÓP LÝ THUYẾT QUAN TRỌNG NHẤT:

Nghiên cứu văn học là một ngành khoa học độc lập và tự trị

Tính văn học – đối tượng của ngành nghiên cứu văn học  những thủ pháp của ngôn

Viktor Schlovsky (1893-1984)

Thủ pháp của nghệ thuật là khiến cho đối tượng trở nên “xa lạ”, làm cho hình thức trở nên khó hiểu, làm tăng cao độ khó và độ dài của sự tri nhận bởi vì bản thân quá trình tri nhận tự nó đã là mục đích thẩm mỹ và phải được kéo

dài Nghệ thuật là một cách trải

nghiệm tính nghệ thuật của một đối tượng; chứ còn bản thân đối tượng thì không quan trọng”

(Nghệ thuật như là thủ pháp)

Vladimir Propp (1895-1970)

Là nhà văn hoá và lý luận văn học Nga

Các khái niệm cơ bản:

- carnival và chủ nghĩa hiện thực nghịch dị

- bản chất đối thoại của ngôn ngữ

- đa thanh và phức điệu (polyphony-symphony)

MIKHAIN BAKHTIN

Mikhain Bakhtin (1895-1975)

Con số nhiều của các giọng nói và ý thức độc lập và không hòa trộn, một dàn đa thanh của các giọng nói đầy hiệu lực thực chất chính là đặc trưng chính yếu của tiểu thuyết Dostoevsky Cái mở ra trong tác phẩm của ông không phải là

vô số những nhân vật và số phận trong một thế giới khách quan đơn nhất, được soi sáng bởi một ý thức tác giả đơn nhất; mà đúng hơn, là con số nhiều của các ý thức, với quyền lực ngang nhau và mỗi ý thức mang theo thế giới riêng của nó, những thế giới này liên kết nhưng không hòa trộn vào trong tính thống nhất của sự kiện.

(Những vấn đề thi pháp Dostoevsky)

Là một hệ hình lý thuyết khoa học xã

hội nhân văn, nghiên cứu các hiện

tượng và yếu tố văn hoá trong mối

quan hệ với toàn bộ hệ thống hay cấu

trúc nền tảng của nó

CHỦ NGHĨA CẤU TRÚC (STRUCTURALISM)

Ferdinand de Saussure (1857-1913)

Cái biểu đạt _ Cái được biểu đạt

CÁ _

_

THÔNG ĐIỆP

BỐI CẢNH

NGƯỜI NHẬN NGƯỜI GỬI

TIẾP XÚC

MÃ

Roman Jakobson (1896-1982)

Cặp đối lập lưỡng phân là cặp đối lập mà các nhà cấu trúc luận cho rằng nó đã tạo nên và tổ chức nên tư tưởng và văn hoá nhân loại một cách mạnh mẽ

(Nhân học cấu trúc)

Claude Lévi-Strauss (1908-2009)

Tôi lại đối diện với một hệ thống ký hiệu học lớn hơn:

có một cái biểu đạt, tự thân nó đã được tạo nên trong

một hệ thống có trước đó (một người lính da đen đang

chào lá cờ Pháp); có một cái được biểu đạt (ở đây là hỗn

hợp có chủ ý giữa tính chất Pháp và tính chất quân sự);

cuối cùng, có sự hiện diện của cái được biểu đạt thông

qua cái biểu đạt

(Những huyền thoại)

Roland Barthes (1915-1980)

II THI PHÁP TÁC PHẨM TRỮ TÌNH

1 Sơ lược về thi pháp trữ tình

 POETRY -> quan niệm truyền thống phương Tây xem thơ là một dạng thức nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ để sáng tạo dựa trên chất lượng thẩm mỹ và liên tưởng của nó

II THI PHÁP TÁC PHẨM TRỮ TÌNH

2 Cái tôi trữ tình

2.1 Khái niệm về cái tôi trữ tình

 Cái tôi: một khái niệm triết học, chỉ căn nguyên, trung tâm tinh thần của con người, có quan hệ tích cực với thế giới và với bản thân mình Là

phần tự giác, tự ý thức của nhân cách.

 Cái tôi trữ tình: là thế giới chủ quan, thế giới tinh thần của con người thể hiện trong tác phẩm trữ tình bằng các phương tiện trữ tình Nội dung của trữ tình là toàn bộ cái chủ quan, nội tâm, tâm hồn đang tư duy và đang cảm thấy cuộc sống bên trong

II THI PHÁP TÁC PHẨM TRỮ TÌNH

2 Cái tôi trữ tình

2.2 Đặc trưng của cái tôi trữ tình

 Cái tôi trữ tình luôn tự ý thức mình là một bản chất tinh thần thống nhất, trọn vẹn

 Cái tôi trữ tình có chức năng nội cảm hóa thế giới bên ngoài, tạo nên một thế giới chủ quan độc đáo, một chỉnh thể thống nhất được quy định bởi những quan niệm nghệ thuật riêng của thời đại và cá nhân nghệ sĩ.

 Qua mỗi thời đại lịch sử, cái tôi trữ tình mang những hình thức tự ý thức khác nhau tương ứng với kiểu quan hệ giữa cái tôi và đời sống trong thời đại ấy.

II THI PHÁP TÁC PHẨM TRỮ TÌNH

2 Cái tôi trữ tình

2.3 Một số kiểu loại cái tôi trữ tình trong lịch sử thơ ca

 Cái tôi trữ tình trong thơ ca dân gian: cái tôi tập thể.

Nguồn gốc: Hình thức diễn xướng, truyền miệng trong cộng đồng

Biểu hiện:

Tiếng nói chia sẻ, đồng vọng đối với những số phận tương đồng

Không gian đồng quê phiếm chỉ: hồ sen, luỹ tre, ao cá, vườn rau…

Thời gian lao động phiếm chỉ: hôm qua, sáng ngày, năm ngoái, chiều chiều…

II THI PHÁP TÁC PHẨM TRỮ TÌNH

2 Cái tôi trữ tình

2.3 Một số kiểu loại cái tôi trữ tình trong lịch sử thơ ca

 Cái tôi trữ tình trong thơ ca cổ điển: cái tôi vũ trụ - cái tôi phi ngã.

Nguồn gốc: Quan niệm cộng đồng – Triết lý về quan hệ con người-vũ trụ Biểu hiện:

Cái tôi không có nhu cầu tự xưng, tự giới thiệu

Cái tôi được khách thể hóa vào vũ trụ

Các motif phổ biến: con người lên cao, thiên nhiên hữu linh…

Đăng U Châu đài ca

Trần Tử Ngang

Tiền bất kiến cổ nhân

Hậu bất kiến lai giả

Niệm thiên địa chi du du

Độc thương nhiên nhi lệ hạ

Giễu người thi đỗ

Một đàn thằng hỏng đứng mà trông

Nó đỗ khoa này có sướng không [8]

Trên ghế bà đầm ngoi đít vịt,

Dưới sân ông cử ngỏng đầu rồng

Tú Xương: cái tôi Nho sĩ trong lòng xã hội Nho gia đang sụp đổ

Lạc đường

Một mình đứng giữa quãng chơ vơ

Có gặp ai không để đợi chờ Nước biếc non xanh coi vắng vẻ

Kẻ đi người lại dáng bơ phờ Hỏi người chỉ thấy non xanh ngắt Đợi nước càng thêm tóc bạc phơ Đường đất xa xôi ai mách bảo Biết đâu mà ngóng đến bao giờ?

II THI PHÁP TÁC PHẨM TRỮ TÌNH

2 Cái tôi trữ tình

2.3 Một số kiểu loại cái tôi trữ tình trong lịch sử thơ ca

 Cái tôi trữ tình trong thơ lãng mạn: cái tôi cá nhân tự biểu hiện, khép kín và cô đơn

trước xã hội.

Cơ sở: Chủ nghĩa lãng mạn đề cao những cảm xúc mạnh mẽ như là nguồn gốc của kinh nghiệm nghệ thuật

Biểu hiện:

Sự bộc lộ trực tiếp những tình cảm, cảm giác riêng biệt, thành thực, tươi mới.

Sự cô độc và tuyệt vọng giữa thế giới xa lạ

"Tình chúng ta đã đổi mới, thơ chúng ta cũng phải đổi mới vậy Cái khát vọng cởi trói cho thi ca chỉ là cái khát vọng nói rõ những điều tín nhiệm, u uất, cái khát vọng được thành thật Một khát vọng khẩn thiết đến đau đớn.”

“Đời chúng ta đã nằm trong vòng chữ tôi Mất bề rộng ta đi tìm bề sâu Nhưng càng đi sâu càng lạnh […] Thực chưa bao giờ thơ Việt Nam buồn và nhất là xôn xao như thế Cùng lòng tự tôn, ta mất luôn cả cái bình yên thời trước Thời trước, dầu bị oan khuất như Cao Bá Nhạ, dầu bị khinh bỏ như cô phụ trên bến Tầm Dương, vẫn còn có thể nương tựa vào một cái gì không di dịch Ngày nay lớp thành kiến phủ trên linh hồn đã tiêu tan cùng lớp hoa hòe phủ trên thi tứ Phương Tây đã giao trả hồn ta lại cho ta Nhưng ta bàng hoàng vì nhìn vào đó ta thấy thiếu một điều, một điều cần hơn trăm nghìn điều khác : một lòng tin đầy đủ.”

(Một thời đại trong thi ca – Hoài Thanh)

NHỚ RỪNG

Gậm một khối căm hờn trong cũi sắt

Ta nằm dài, trông ngày tháng dần qua

Khinh lũ người kia ngạo mạn, ngẩn ngơ

Giương mắt bé giễu oai linh rừng thẳm

Nay sa cơ, bị nhục nhằn tù hãm

Để làm trò lạ mắt, thứ đồ chơi

Chịu ngang bầy cùng bọn gấu dở hơi

Với cặp báo chuồng bên vô tư lự

[…]

Nào đâu những đêm vàng bên bờ suối

Ta say mồi đứng uống ánh trăng tan

Đâu những ngày mưa chuyển bốn phương ngàn

Ta lặng ngắm giang sơn ta đổi mới

Đâu những bình minh cây xanh nắng gội

Tiếng chim ca giấc ngủ ta tưng bừng

Đâu những chiều lênh láng máu sau rừng

Ta đợi chết mảnh mặt trời gay gắt

Để ta chiếm lấy riêng phần bí mật

- Than ôi! Thời oanh liệt nay còn đâu

Nay ta ôm niềm uất hận ngàn thâu Ghét những cảnh không đời nào thay đổi Hoa chăm, cỏ xén, lối phẳng, cây trồng Dải nước đen giả suối, chẳng thông dòng Len dưới nách những mô gò thấp kém Dăm vừng lá hiền lành, không bí hiểm Cũng học đòi bắt chước vẻ hoang vu Của chốn ngàn năm cao cả, âm u Hỡi oai linh, cảnh nước non hùng vĩ

Là nơi giống hùm thiêng ta ngự trị Nơi thênh thang ta vùng vẫy ngày xưa Nơi ta không còn được thấy bao giờ

Có biết chăng trong những ngày ngao ngán

Ta đương theo giấc mộng ngàn to lớn

Để hồn ta phảng phất được gần ngươi

- Hỡi cảnh rừng ghê gớm của ta ơi!!!

Thế Lữ: cái tôi khao khát vượt thoát hiện tại tầm thường

LỜI KỸ NỮ

Khách ngồi lại cùng em trong chốc nữa;

Vội vàng chi, trăng sáng quá, khách ơi

Đêm nay rằm: yến tiệc sáng trên trời;

Khách không ở, lòng em cô độc quá

Khách ngồi lại cùng em! Đây gối lả,

Tay em đây mời khách ngả đầu say;

Đây rượu nồng Và hồn của em đây,

Em cung kính đặt dưới chân hoàng tử

Chớ đạp hồn em!

Trăng từ viễn xứ

Đi khoan thai trên ngự đỉnh trời tròn;

Gió theo trăng từ biển thổi qua non;

Buồn theo gió lan xa từng thoáng rợn.

Lòng kỹ nữ cũng sầu như biển lớn, Chớ để riêng em phải gặp lòng em;

Tay ái ân du khách hãy làm rèm, Tóc xanh tốt em xin nguyền dệt võng

Em sợ lắm Giá băng tràn mọi nẻo, Trời đầy trăng lạnh lẽo suốt xương da

Người giai nhân: bến đợi dưới cây già;

Tình du khách: thuyền qua không buộc chặt

Lời kỹ nữ đã vỡ vì nước mắt, Cuộc yêu đương gay gắt vì làng chơi

Người viễn du lòng bận nhớ xa khơi,

Gỡ tay vướng để theo lời gió nước

Xao xác tiếng gà Trăng ngà lạnh buốt

Mắt run mờ, kỹ nữ thấy sông trôi

Du khách đi

- Du khách đã đi rồi.

Xuân Diệu: cái tôi đam mê giao cảm với đời

CHÂN QUÊ

Hôm qua em đi tỉnh về

Đợi em ở mãi con đê đầu làng

Khăn nhung quần lĩnh rộn ràng

Áo cài khuy bấm, em làm khổ tôi !

Nào đâu cái yếm lụa sồi ?

Cái dây lưng đũi nhuộm hồi sang xuân ?

Nào đâu cái áo tứ thân ?

Cái khăn mỏ quạ, cái quần nái đen ?

Nguyễn Bính: cái tôi nho sĩ nông thôn trong cơn bão đô thị hoá

Nói ra sợ mất lòng em Van em em hãy giữ nguyên quê mùa

Như hôm em đi lễ chùa

Cứ ăn mặc thế cho vừa lòng anh !

Hoa chanh nở giữa vườn chanh

Thầy u mình với chúng mình chân quê

Hôm qua em đi tỉnh về Hương đồng gió nội bay đi ít nhiều

Tôi vẫn còn đây hay ở đâu ?

Ai đem tôi bỏ dưới trời sâu ? Sao bông phượng nở trong màu huyết, Nhỏ xuống lòng tôi những giọt châu ?

Hàn Mặc Tử: cái tôi mang tình yêu tuyệt vọng với cuộc đời

II THI PHÁP TÁC PHẨM TRỮ TÌNH

2 Cái tôi trữ tình

2.3 Một số kiểu loại cái tôi trữ tình trong lịch sử thơ ca

 Cái tôi trữ tình trong thơ tượng trưng, siêu thực: cái tôi tự do tuyệt đối, chạm đến

tầng tiềm thức, vô thức

Cơ sở: Sự phủ định tư duy lý tính

Biểu hiện:

Nhấn mạnh cái kỳ dị, bất thường, những kết hợp phi lý, phi logic của giấc mơ

Sử dụng những hình ảnh có tính biểu tượng – tôn giáo, tâm linh… – để biểu đạt trạng thái tâm hồn

NGUYỆT CẦM

Xuân Diệu

Trăng nhập vào dây cung nguyệt lạnh

Trăng thương, trăng nhớ, hỡi trăng ngần,

Đàn buồn, đàn lặng, ôi đàn chậm,

Mỗi giọt rơi tàn như lệ ngân.

Mây vắng, trời trong, đêm thủy tinh

Linh lung bóng sáng bỗng rung mình,

Vì nghe nương tử trong câu hát

Đã chết đêm rằm theo nước xanh.

Thu lạnh, càng thêm nguyệt tỏ ngời Đàn ghê như nước, lạnh, trời ơi!

Long lanh tiếng sỏi vang vang hận Trăng nhớ Tầm Dương, nhạc nhớ người…

Bốn bề ánh nhạc: biển pha lê Chiếc đảo hồn tôi rợn bốn bề…

Sương bạc làm thinh, khuya nín thở Nghe sầu âm nhạc đến sao Khuê.

II THI PHÁP TÁC PHẨM TRỮ TÌNH

2 Cái tôi trữ tình

2.3 Một số kiểu loại cái tôi trữ tình trong lịch sử thơ ca

 Cái tôi trữ tình trong thơ trữ tình chính trị: cái tôi quần chúng

Nguồn gốc: Thời đại có những chuyển biến lớn thay đổi lịch sử.