Khai thác nghệ thuật cải lương ở đồng bằng sông cửu long phục vụ phát triển du lịch

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN PHAN VĂN NGOẠN KHAI THÁC NGHỆ THUẬT CẢI LƯƠNG Ở ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG PHỤC VỤ PHÁT TRIỂN DU LỊCH LUẬN VĂN THẠC S

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

PHAN VĂN NGOẠN

KHAI THÁC NGHỆ THUẬT CẢI LƯƠNG

Ở ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG

PHỤC VỤ PHÁT TRIỂN DU LỊCH

LUẬN VĂN THẠC SĨ DU LỊCH

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

PHAN VĂN NGOẠN

KHAI THÁC NGHỆ THUẬT CẢI LƯƠNG

Ở ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG

PHỤC VỤ PHÁT TRIỂN DU LỊCH

Chuyên ngànhL: Du lịch

(Chương trình đào tạo thí điểm)

LUẬN VĂN THẠC SĨ DU LỊCH

Người hướng dẫn khoa học: TS Mai Mỹ Duyên

Hà Nội - 2015

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, quý Thầy, Cô Phòng Sau đại học, Khoa Du lịch Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội, Khoa Sau đại học Trường Đại học Văn Hóa thành phố Hồ Chí Minh và quý Thầy, Cô đã trực tiếp giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và viết luận văn

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành đến Ban giám hiệu, quý Thầy, Cô Trường Đại học Tiền Giang, bạn bè, đồng nghiệp và gia đình đã động viên khích lệ để tôi hoàn thành luận văn

Đặc biệt, lời cảm ơn sâu sắc và chân thành nhất tới Tiến sỹ Mai Mỹ Duyên - người đã hết sức tận tình hướng dẫn và giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn này

Mặc dù đã hết sức cố gắng nhưng luận văn của tôi không thể tránh khỏi những khiếm khuyết Kính mong nhận được sự chỉ dẫn, đóng góp quý báu của Quý Thầy, Cô, bạn bè và đồng nghiệp

Một lần nữa xin chân thành biết ơn!

Thành phố Hồ Chí Minh – 2014

Tác giả

Phan Văn Ngoạn

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là đề tài nghiên cứu do tôi thực hiện

Các số liệu và kết luận nghiên cứu trình bày trong luận văn chưa từng được công bố ở các nghiên cứu khác

Tôi xin chịu trách nhiệm về nghiên cứu của mình

Học viên

Phan Văn Ngoạn

MỤC LỤC

Trang phụ bìa

Lời cảm ơn

Lời cam đoan

Mục lục

Danh mục các chữ viết tắt

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu Error! Bookmark not defined

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Error! Bookmark not defined

4 Lịch sử vấn đề nghiên cứu Error! Bookmark not defined

5 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined

6 Cấu trúc của đề tài Error! Bookmark not defined

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN NGHỆ THUẬT CẢI

LƯƠNG Ở ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG Error! Bookmark not defined 1.1 Cơ sở lý luận Error! Bookmark not defined

1.1.1 Các khái niệm về du lịch Error! Bookmark not defined 1.1.2 Các khái niệm về văn hóa - nghệ thuật Error! Bookmark not defined 1.1.3 Quan niệm về bảo tồn, phát huy, phát triển Error! Bookmark not

defined

1.2 Nguyên nhân ra đời và sự hình thành, phát triển Cải lương Error! Bookmark not defined

1.2.1 Nguyên nhân ra đời Error! Bookmark not defined 1.2.2 Quá trình hình thành và phát triển của nghệ thuật Cải lương Việt Nam Error!

Bookmark not defined

1.3 Khái lược vùng đồng bằng sông Cửu Long Error! Bookmark not defined

1.3.1 Lịch sử vùng đất Error! Bookmark not defined 1.3.2 Những điều kiện tự nhiên - kinh tế - xã hội Error! Bookmark not

defined

1.3.3 Những điều kiện để phát triển du lịch Error! Bookmark not defined

2

Tiểu kết chương 1 Error! Bookmark not defined

Chương 2 KHAI THÁC NGHỆ THUẬT CẢI LƯƠNG VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG TRONG HOẠT ĐỘNG DU LỊCH Error! Bookmark not defined

2.1 Thực trạng hoạt động sân khấu Cải lương ở Đồng bằng sông Cửu Long

Error! Bookmark not defined

2.1.1 Công tác quản lý Error! Bookmark not defined 2.1.2 Đào tạo chuyên môn Error! Bookmark not defined 2.1.3 Các hoạt động nâng cao chất lượng nghệ thuật Cải lương Error!

Bookmark not defined

2.1.4 Nguồn nhân lực biểu diễn Cải lương ở Đồng bằng sông Cửu Long Error!

Bookmark not defined

2.2 Thực trạng khai thác Cải lương trong hoạt động du lịch ở các tỉnh Đồng

bằng sông Cửu Long Error! Bookmark not defined

2.2.1 Về cơ sở vật chất, kỹ thuật du lịch Error! Bookmark not defined

2.2.2 Về lực lượng hướng dẫn và giải pháp tiếp thị thu hút khách du lịch tại các

điểm du lịch Error! Bookmark not defined 2.2.3 Những vấn đề đặt ra khi khai thác nghệ thuật Cải lương trong du lịch Error!

Bookmark not defined

2.3 Đánh giá thực trạng hoạt động du lịch và Cải lương ở ĐBSCL Error! Bookmark not defined

2.3.1 Thành tựu Error! Bookmark not defined 2.3.2 Hạn chế Error! Bookmark not defined 2.3.3 Những triển vọng của việc khai thác Cải lương trong tương lai Error!

Bookmark not defined

Tiểu kết chương 2 Error! Bookmark not defined

Chương 3 GIẢI PHÁP VÀ KHUYẾN NGHỊ KHAI THÁC NGHỆ THUẬT CẢI

LƯƠNG ĐỂ PHÁT TRIỂN DU LỊCH Ở ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG Error! Bookmark not defined

3.1 Căn cứ đề xuất giải pháp Error! Bookmark not defined

3.1.1 Căn cứ chính sách phát triển du lịch của vùng ĐBSCL Error! Bookmark

not defined

3.1.2 Căn cứ chính sách bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc Error!

Bookmark not defined

3.1.3 Căn cứ điều kiện thực tế của ĐBSCL Error! Bookmark not defined

3.2 Các giải pháp khai thác Cải lương trong hoạt động du lịch ở Đồng bằng

sông Cửu Long Error! Bookmark not defined

3.2.1.Khai thác Cải lương tại điểm du lịch hiện tại Error! Bookmark not

defined

3.2.2 Đầu tư xây dựng nhà hát, khán phòng trình diễn Cải lương Error!

Bookmark not defined

3.2.3 Sáng tác kịch bản Cải lương Error! Bookmark not defined 3.2.4 Trang bị lại các rạp hát cũ Error! Bookmark not defined

3.2.5 Tổ chức tập huấn hướng dẫn chuyên môn theo mô hình kết hợp Tài tử và Cải lương

Error! Bookmark not defined

3.2.6 Ban hành quy chế hoạt động văn hóa trong du lịch Error! Bookmark not

defined

3.3 Một số khuyến nghị Error! Bookmark not defined

3.3.1 Đối với Trung ương Error! Bookmark not defined 3.3.2 Đối với địa phương Error! Bookmark not defined

Tiểu kết chương 3 Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 2

PHỤ LỤC

4

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

DSVHVT Di sản văn hóa vật thể

DSVHPVT Di sản văn hóa phi vật thể

TTDVDL Trung tâm dịch vụ du lịch

TTVH Trung tâm văn hóa

VHTTDL Văn hóa Thể thao & Du lịch

1

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Việt Nam, đất nước giàu tiềm năng du lịch với bao danh lam thắng cảnh, di tích lịch sử văn hoá, di sản văn hóa vật thể và phi vật thể trải dài khắp cả nước Nhà thơ

Như Ý(Mỹ Tho) đã tự hào về dân tộc mình qua bài thơ Dân tộc Việt Nam sau:

Con cháu Rồng Tiên trải bốn ngàn, Trời Nam lừng lẫy một giang sơn, Bình Ngô trăm trận lòng không nãn, Kháng Pháp mười năm dạ chẳng sờn, Oanh liệt Lý Trần bao tuấn kiệt,

Uy linh Trưng Triệu mấy hồng nhan, Gương xưa lớp lớp soi kim cổ,

Tô nét hùng anh đẹp sử vàng [12,tr 368]

Lịch sử đất nước ta không chỉ tô đậm bằng những trang sử chống ngoại xâm mà mỗi vùng quê của Việt Nam đều có các loại hình văn hóa đặc trưng của địa phương mình, nổi trội trong số đó chính là nền nghệ thuật của dân tộc Việt Khi nói đến miền Bắc là nói đến sân khấu Chèo - một thể loại sân khấu dân gian có lịch sử lâu đời hay

những làn điệu Quan họ, Ca Trù “đắm say như đứt ruột gan nguời” của quê hương

Kinh Bắc Khi nói đến miền Trung nắng gió là nói đến những câu hò, điệu Ví dặm, hát Bài Chòi, Ca Huế, ca kịch Bình Trị Thiên … luôn là chất keo gắn kết cộng đồng giúp

họ vượt qua bao gian khổ, khó khăn để vươn lên trong cuộc sống Khi nói đến miền Nam là nói Đờn ca Tài tử - một thể loại âm nhạc kết hợp hòa quyện hai tính chất bác học và dân gian, hay sân khấu Cải lương năng động, luôn thích ứng với đời sống xã hội hiện đại Cùng với các thành tố văn hóa khác, nghệ thuật dân tộc - truyền thống ở các vùng miền đã tạo thành diện mạo văn hóa Việt Nam, khẳng định được bản sắc dân tộc trong quá trình giữ nước và dựng nước

Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), một vùng kinh tế, văn hoá… trọng điểm của khu vực phía Nam, nối liền với thành phố Hồ Chí Minh và miền Đông Nam Bộ - khu vực có đường giao thông hàng hải và hàng không quốc tế quan trọng Nơi đây có nhiều điều kiện thuận lợi để tiếp cận thị trường khách du lịch trong nước, khu

TÀI LIỆU THAM KHẢO

* SÁCH THAM KHẢO

1 Hồ Trường An (2000), Sàn gỗ màn nhung: Lịch sử Cải lương Việt Nam, Nxb Văn

nghệ Tp HCM

2 Đào Duy Anh (2005), Hán Việt từ điển, Nxb Văn hóa Dân tộc

3 Trần Thúy Anh (Chủ biên), Triệu Thế Việt, Nguyễn Thu Thủy (2011), Du lịch

văn hóa, những vấn đề lý luận và nghiệp vụ, Nxb Giáo dục

4 Trần Thúy Anh, Nguyễn Thu Thủy, Nguyễn Thị Anh Hoa (2010), Ứng xử văn

hóa trong du lịch, Nxb Ðại học Quốc gia Hà Nội

5 Nguyễn Ngọc Bạch (2003), Hồi ký một đời sân khấu, Nxb Trẻ Tp HCM

6 Nguyễn Thị Trúc Bạch (2010), Nghiên cứu nghệ thuật Cải lương trong văn hóa

Nam Bộ, Nxb Khoa học Xã hôi Hà Nội

7 Đỗ Dũng (2003), Sân khấu Cải lương Nam Bộ từ 1918-2000, Nxb Trẻ

8 Hồ Đại (2007), Bản sắc văn hóa Việt Nam trong thời kỳ hội nhập, Văn học

nghệ thuật thành phố Hồ Chí Minh trong bối cảnh hội nhập – toàn cầu hóa,

Nxb Văn nghệ, TP.HCM,

9 Nguyễn Văn Đính, Trần Thị Minh Hòa (2006), Giáo trình kinh tế du lịch, Nxb

Lao động xã hội

10 Tuấn Giang (2006), Nghệ thuật Cải lương, Nxb ĐHQG TP.HCM

11 Hội Văn học nghệ thuật Bạc Liêu (2014), Soạn giả Yên Lang, Nxb Âm nhạc

12 Diên Hương(1963), Phép làm thơ, Nxb Khai Trí

13 Trần Thị Minh Hòa (2013), Marketing điểm đến du lịch, Nxb ĐHQG Hà Nội

14 Trần Văn Khải (1970), Nghệ thuật sân khấu Việt Nam, Nxb Khai Trí

15 Trần Văn Khê (2004), Du ngoạn trong âm nhạc truyền thống Việt Nam, Nxb Trẻ

Tp HCM

16 Trần Văn Khê (2010), Hồi ký Trần Văn Khê, Nxb Trẻ Tp HCM

17 Đinh Trung Kiên (2006), Một số vấn đề về du lịch Việt Nam, Nxb Đại học Quốc

gia Hà Nội

18 Nguyễn Thị Mỹ Liêm (2011), Góp phần nghiên cứu đờn ca tài tử Nam Bộ, Nxb

Âm nhạc

19 Nguyễn Thụy Loan (2014), Đờn ca tài tử đặc trưng và đóng góp - tập 2, Nxb

Văn hóa Thông tin

3

20 Hoàng Như Mai (2000), Địa chí văn hóa Tp HCM(tập III): Sân khấu Cải lương,

Nxb TP HCM

21 Hồ Chí Minh (1995), Toàn tập, Tập 1, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội

22 Bảy Nam (2010), Hồi ký trôi theo dòng đời, Nxb Phụ nữ Tp HCM

23 Trần Việt Ngữ (1995), Về nghệ thuật sân khấu, Nxb Sân khấu Hà Nội

24 NXB Lao Động (2011), Tìm hiểu Luật Du lịch, Nxb Lao Động

25 NXB Mũi Cà Mau (1992), Từ Dạ cổ hoài lang, Nxb Mũi Cà Mau

26 Nguyễn Phúc (1998), Địa chí văn hóa (tập 3): Nghệ thuật sân khấu Cải lương

thực trạng và triển vọng, Nxb Tp HCM

27 Trương Đình Quang (2000), Mấy vấn đề về nghệ thuật biểu diễn, Nxb Văn hóa

nghệ thuật

28 Trần Trung Quân (1998), Hậu trường sân khấu Cải lương (trước năm 1975 và

tại hải ngoại), Nxb Nam Á Tp HCM

29 Vương Hồng Sển (2007), Hồi ký 50 năm mê hát, Nxb Trẻ Tp HCM

30 Lê Ái siêm (2013), Tiền Giang với nghệ thuật sân khấu cải lương, Nxb Cty

TNHH In và Dịch vụ Tài chính Mỹ Tho

31 Trần Đức Thanh (1998), Nhập môn khoa học du lịch, Nxb ĐHQG Hà Nội

32 Trần Ngọc Thêm (1997), Tìm về bản sắc văn hoá Việt Nam, Nxb TP.HCM

33 Trần Ngọc Thêm (1995), Cơ sở văn hóa Việt Nam, Nxb Trường ĐHTH TP Hồ

Chí Minh

34 Trần Ngọc Thêm (2013), Những vấn đề Văn hóa học lý luận và ứng dụng, Nxb

Văn hóa – Văn nghệ, TP.HCM

35 Ngô Đức Thịnh (2004), Văn hóa vùng và phân vùng văn hóa ở Việt Nam, Nxb

Trẻ, TP.HCM

36 Nguyễn Phan Thọ (2009), Mấy vấn đề về công chúng của nghệ thuật sân khấu,

Nxb Sân khấu TP.HCM

37 Nguyễn Phan Thọ (1999), Nghệ thuật truyền thống Đông Nam Á, Nxb Chính trị

quốc gia Hà Nội

38 Trần Văn Thông (2002), Tổng quan du lịch, Nxb Giáo dục

39 Trần Phước Thuận (2014), Tìm hiểu cổ nhạc Bạc Liêu, Nxb Âm nhạc liên hiệp

hội VHNT tỉnh Bạc Liêu

40 Nguyễn Thị Thùy (2009), Nghệ thuật biểu diễn Cải lương, Nxb Sân khấu

41 Trần Diễm Thúy (2009), Văn hóa du lịch, Nxb Văn hóa Thông tin

42 Trần Mạnh Thường (2005), Việt Nam văn hóa và du lịch, NxbThông Tấn, HN

43 Sỹ Tiến (1984), Bước đầu tìm hiểu sân khấu Cải lương, Nxb Tp HCM

44 Tỉnh ủy - UBND tỉnh Tiền Giang (2005), Địa chí Tiền Giang, Nxb Xí nghiệp in

Tiền Giang

45 Trương Bỉnh Tòng (1997), Nghệ thuật Cải lương, Nxb XN in Công Đoàn

46 Trương Bỉnh Tòng (1997), Nhạc tài tử, nhạc sân khấu Cải lương, Nxb Sân khấu

TP HCM

47 Nguyễn Lê Tuyên (2013), Hát bội, đờn ca tài tử và cải lương, Nxb Văn hóa Văn

nghệ Tp HCM

48 Viện ngôn ngữ (2006), Từ điển Tiếng Việt, Nxb Lao Động, Tp HCM

49 Trần Quốc Vượng (chủ biên), Tô Ngọc Thanh, Nguyễn Chí Bền, Lâm Mỹ

Dung, Trần Thúy Anh (2008), Cơ sở văn hóa Việt Nam, Nxb Giáo dục

50 Bùi Thị Hải Yến, Phạm Hồng Long (2009), Tài nguyên du lịch, Nxb GD

* INTERNET

51 Nguyễn Thị Vân Anh, Hiện trạng và giải pháp phát triển du lịch của huyện Kim

Bảng Hà Nam,

http://tailieu.vn/doc/khoa-luan-tot-nghiep-van-hoa-du-lich-hien-trang-va-giai-phap-phat-trien-du-lich-cua-huyen-kim-bang 1697735.html,

10/7/2014

52 Bách khoa toàn thư, đồng bằng sông Cửu Long, di sản văn hóa,

http://vi.wikipedia.org/wiki/ , 2014

53 Nguyễn Ngọc Bạch, Quá trình hình thành nghệ thuật sân khấu cải lương : Từ ca

ra bộ đến hình thành (Phần 1),

http://www.cailuongtheatre.vn/news/135/62/d,detaillichsu.tpl/,07/01/2008

54 Bộ Văn hóa thể thao du lịch, Liên kết để phát triển du lịch đồng bằng sông Cửu

Long, http://www.vtr.org.vn/index.php?options=items&code=4117; http://bvhttdl.gov.vn/vn/vb-qly-nn/2/331/index.html, 21/7/2014

55 Chính phủ, quyết định số: 2473/QĐ-TTg ngày 30/12/2011 về “Chiến lược phát

triển du lịch Việt Nam đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030”, http://www.chinhphu.vn/portal/page/portal/chinhphu/hethongvanban?class_id=2

&_page=1&mode=detail&document_id=153358, 21/7/2014

5

56 Hoàng Chương, Thực trạng vấn đề bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc,

http://vhttdlkv3.gov.vn/Van-de/Thuc-trang-van-de-bao-ton-va-phat-huy-van-hoa-dan-toc.2257.detail.aspx, 2012

57 Vũ Minh Giang, Chủ quyền lãnh thổ của Việt Nam trên vùng đất Nam Bộ ,

http://khoalichsu.edu.vn/bai-nghien-cu/87-ch-quyn-lanh-th-ca-vit-nam-tren-vung-t-nam-b.html, 06/5/2010

58 Dương Phú Hiệp, Bảo tồn và phát triển hệ giá trị văn hóa truyền thống Việt,

http://tonvinhvanhoadoc.vn/tin-tuc-su-kien/van-de-binh-luan/662-quan-nim-v-mi-quan-h-gia-bo-tn-va-phat-trin-h-gia-tr-vn-hoa-truyn-thng-vit-nam-vi-ti.html,

01/5/2014

59 Lý Tùng Hiếu, Văn hóa Nam Bộ: Định vị và đặc trưng văn hóa,

http://www.vanhoahoc.vn/nghien-cuu/van-hoa-viet-nam/van-hoa-nam-bo/1238-ly-tung-hieu-vung-van-hoa-nam-bo-dinh-vi-va-dac-trung-van-hoa.html, 2009

60 Trần Văn Khê, Âm nhạc tài tử Cải lương tại miền Nam và đầu thế kỷ XX,

http://www.google.com.vn/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=1&ved

=0CC8QFjAA&url=http%3A%2F%2Fnamkyluctinh.org%2Fa-nghethuat%2Ftvkhe-cailuongmiennam.pdf&ei=jAWHU ,

61 Nguyễn Bá Lâm, Giáo trình tổng quan về du lịch và phát triển bền vững

http://ngheantourism.wordpress.com/2009/09/17/giao-trinh-t%E1%BB%95ng-

quan-v%E1%BB%81-du-l%E1%BB%8Bch-phat-tri%E1%BB%83n-b%E1%BB%81n-v%E1%BB%AFng/, 17/9/2009

http://baigiang.violet.vn/present/same/entry_id/5638396, 13/5/2011

63 Mạnh Tráng, (2013), Vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên của vùng ĐBSCL,

http://ptit.edu.vn/wps/portal/nongthonvn, 02/7/2013

http://www.nhavantphcm.com.vn/nhip-song-sai-gon/ban-nhac-tai-tu-my-tho-di-tay.html, 06/3/2014

65 Minh Quang, Du lịch văn hóa: Xu thế mới của Việt Nam,

http://vietbao.vn/Kinh-te/Du-lich-van-hoa-Xu-the-moi-cua-Viet-Nam/20158934/87/, (2004)