BA t CƯƠNG y học cổ truyền

chẩn đoán bệnh... có viêm nhiễm.

BÁT CƯƠNG

ThS TRỊNH THỊ LỤA

MỤC TIÊU

cương lĩnh: Biểu – lý, Hàn – nhiệt,

Hư – thực, Âm – dương

chẩn đoán bệnh

ĐẠI CƯƠNG

 Bát cương là 8 cương lĩnh quy nạp các triệu chứng bệnh để đánh giá vị trí, tình trạng, hình thái và xu thế̉ chung nhất của bệnh tật giúp cho chẩn đoán và đề ra phương pháp chữa bệnh chính xác

 Bát cương gồm: biểu và lý, hư và thực, hàn và nhiệt, âm và dương Trong đó âm dương là 2 cương lĩnh tổng quát nhất gọi là tổng cương.

BIỂU VÀ LÝ

Biểu và lý là hai cương lĩnh để tìm vị trí nông sâu của bệnh tật.

1 Biểu

 Bệnh bên ngoài, ở nông

 Bệnh thuộc kinh lạc, gân xương… thấp khớp, đau dây thần kinh ngoại biên

 Bệnh nhiễm khuẩn giai đoạn đầu, viêm long chưa có biến chứng nhiễm độc thần kinh và rối loạn điện giải

 Thường phối hợp với các cương lĩnh khác như: biểu nhiệt, biểu hư, biểu thực…

BIỂU VÀ LÝ

2 Lý

Lý là bệnh bên trong, ở sâu

 Bệnh thuộc tạng phủ: viêm, loét dạ dày, tăng huyết áp, bệnh tâm thần…

 Bệnh truyền nhiễm giai đoạn cuối có biến chứng rối loạn điện giải, nhiễm độc thần kinh.

 Thường phối hợp với các cương lĩnh khác: biểu lý tương kiêm, lý hàn, lý nhiệt….

BIỂU VÀ LÝ

*** Sự phân biệt giữa biểu chứng hay lý chứng thường chú ý đến có sốt cao, hay sốt kèm theo sợ lạnh, chất lưỡi đỏ hay nhạt, rêu lưỡi dày hay mỏng, mạch phù hay mạch trầm…

HÀN VÀ NHIỆT

Hàn và nhiệt là hai cương lĩnh dùng để đánh giá tính chất của bệnh

Nhìn Sắc mặt trắng, rêu lưỡi

trắng mỏng, chất lưỡi nhạt

Sắc mặt đỏ, rêu lưỡi dày, vàng, chất lưỡi đỏ

Nghe Ít nói Hay nói, miệng hôi

Hỏi bệnh Không khát, thích ấm,

tiểu tiện trong dài, phân lỏng

Khát, thích mát, tiểu tiện đỏ, phân táo

Mạch,

sờ nắn Mạch trầm nhược, chân tay lạnh Mạch phù sác, có lực, chân tay nóng

HÀN VÀ NHIỆT

Điều cần lưu ý khi phân biệt hàn nhiệt

 Đại tiện táo hay bình thường, nước tiểu trong hay đỏ

 Mạch phù sác hay trầm trì

Hàn nhiệt còn phối hợp với các cương lĩnh khác : hàn nhiệt thác tạp…

HÀN VÀ NHIỆT

Hiện tượng chân giả

Chân hàn giả nhiệt: Bản chất của bệnh là hàn nhưng có một số triệu chứng nhiệt VD: Tỳ vị hư hàn gây tiêu chảy, mất tân dịch kéo dài có thể gây âm hư sinh nội nhiệt khiến cho bệnh nhân có biểu hiện của nhiệt như khát, da khô, môi khô đỏ, mạch sác

Chân nhiệt giả hàn: Bản chất của bệnh là nhiệt nhưng có triệu chứng hàn VD: Chứng quyết

nhiệt có biểu hiện sốt cao, rêu lưỡi vàng, chất lưỡi đỏ, mạch sác kèm theo rét run, chân tay

lạnh.

HƯ VÀ THỰC

Hư và thực là hai cương lĩnh để đánh giá trạng thái

người bệnh (chính khí) và tác nhân gây bệnh (tà khí)

TỨ

Nhìn Gầy yếu, da xanh nhợt, bơ

phờ, nằm im, ít hoạt động

Thể trạng còn tốt, ho mạnh, sốt cao…

Nghe Thở yếu, vận động thở

gấp, tiếng nói nhỏ, phân nước tiểu không có mùi đặc biệt

Thở to, ho có tiếng, ợ hăng, nôn mửa, phân thôi, nước tiểu khai nồng, mê sảng

Hỏi bệnh Ăn ngủ kém, đại tiện phân

nát, không khát Khó ngủ, đại tiện phân táo, khát, đau nhức

Mạch, sờ

nắn

Mạch tế nhược, không có

lực, thiện án

Mạch có lực, cự án

ÂM VÀ DƯƠNG

Âm và dương là hai cương lĩnh tổng quát gọi là tổng cương để đánh giá xu thế chung nhất của bệnh tật

Sự mất thăng bằng của âm dương biểu hiện bằng Thiên thắng (âm thịnh, dương thịnh), hay sự thiên suy (âm hư, dương hư, vong âm, vong dương)

ÂM VÀ DƯƠNG

Người lạnh, chân tay

lạnh, tinh thần mệt

mỏi, thở nhỏ, thích

ấm, không khát, tiểu

tiện trong, nằm quay

mặt vào trong, lưỡi

nhạt, mạch trầm

nhược

Tay chân ấm, tinh thần hiếu động, thở to thô, sợ nóng, khát, tiểu đỏ, đại tiện táo, nằm quay

ra ngoài, mặt đỏ, lưỡi đỏ, mạch hoạt sác, phù sác có lực

ÂM VÀ DƯƠNG

Sốt hâm hấp, nhức trong

xương, ho khan, miệng

khô, họng ráo, hai gò má

đỏ, mồ hôi trộm, lòng bàn

tay bàn chân nóng, khó

ngủ, lưỡi đỏ, mạch tế

(nhỏ), sác.

Sợ lạnh, chân tay lạnh, ăn không tiêu, tiểu tiện nhiều lần, di tinh, liệt dương, đại tiện phân lỏng, rêu lưỡi trắng, chất lưỡi nhạt, mạch không có lực.

ÂM VÀ DƯƠNG

- Vong âm: mồ hôi nóng, mặn không

dính, tay ẩm, lưỡi khô, khát, thích

uống nước lạnh, mạch phù vô lực,

mạch xích yếu

- Vong dương: mồ hôi lạnh, vị nhạt,

dính, tay lạnh, lưỡi nhuận, không khát, thích uống nước nóng, mạch phù sác

vô lực rồi mạch vi muốn tuyệt

SỰ PHỐI HỢP GIỮA CÁC CƯƠNG

LĨNH

1 Biểu lý hàn nhiệt gồm 4 chứng

 Biểu hàn:Gồm các triệu chứng của biểu và triệu chứng của hàn VD: Cảm mạo phong hàn, đau dây thần kinh do lạnh.

 Biểu nhiệt: Gồm có triệu chứng của biểu, có ra mồ hôi

 Lý nhiệt: Vừa có triệu chứng của lý vừa có triệu chứng

của nhiệt VD: Phế nhiệt

 Lý hàn: VD Thận dương hư

2 Biểu lý hư thực gồm 4 chứng

 Biểu hư: có mồ hôi

 Biểu thực: không có mồ hôi

 Lý hư, lý thực: Vừa có triệu chứng của lý, vừa có triệu

chứng của thực.Ví dụ: Thực tích, vừa ở lý (tỳ vị) vừa thực (thức ăn có tích trệ).

SỰ LẪN LỘN GIỮA CÁC CƯƠNG

LĨNH

2. Hàn nhiệt thác tạp: VD: Biểu hàn lý

nhiệt: bệnh nhân sốt, ố hàn, người đau (biểu hàn), lại có phiền táo, khát (lý nhiệt)

có viêm nhiễm

SỰ LẪN LỘN GIỮA CÁC CƯƠNG

LĨNH

1 Hiện tượng chân giả

Chân hàn giả nhiệt: Bản chất của bệnh là hàn

nhưng có một số triệu chứng nhiệt VD: Tỳ vị hư hàn gây tiêu chảy, mất tân dịch kéo dài có thể gây

âm hư sinh nội nhiệt khiến cho bệnh nhân có biểu hiện của nhiệt như khát, da khô, môi khô đỏ, mạch sác

Chân nhiệt giả hàn: Bản chất của bệnh là nhiệt

nhưng có triệu chứng hàn VD: Chứng quyết nhiệt có biểu hiện sốt cao, rêu lưỡi vàng, chất lưỡi đỏ, mạch sác kèm theo rét run, chân tay lạnh.

2 Hiện tượng bán biểu bán lý