Đề cương y học cổ truyền (ôn thi đa khoa)

 Nêu triệu chứng cơ năng, thực thể, các huyệt cần châm để điều trị bệnh nhân đau thắt lưng cấp do lạnh.. Câu 3:  Trình bày chức năng sinh lý của tạng Can, tạng Thận  Nêu triệu chứng,

ĐỀ CƯƠNG Y HỌC CỔ TRUYỀN

(ôn thi đa khoa)Câu 1:

 Trình bày 4 quy luật hoạt động của học thuyết Ngũ hành Cho VD minh hoạ

 Nêu triệu chứng cơ năng, thực thể, các huyệt cần châm để điều trị bệnh nhân đau thắt lưng cấp

do lạnh

1 Bốn quy luật hoạt động của học thuyết Ngũ hành: T.29 - 30

1.1 Định nghĩa học thuyết Ngũ hành:

 Là học thuyết âm dương liên hệ cụ thể hơn trong việc quan sát, quan niệm, liên quan của các

sự vật trong thiên nhiên

 Trong y học, HTNH được ứng dụng để quan sát, quy nạp, nêu lên sự tương quan trong hoạtđộng sinh lý, bệnh lý của các tạng phủ để chẩn đoán, tìm tính năng của thuốc và phục vụ côngtác bào chế thuốc

1.2 Các quy luật hoạt động bình thường – sinh lý:

Tất cả các sự vật đều được cấu tạo từ 5 loại vật chất, 5 loại vật chất này có quan hệ tương sinh,tương khắc với nhau để bảo đảm các sự vật hoạt động bình thường

(1) QL tương sinh:

 Là hành nọ sinh ra hành kia tạo thành 1 vòng kín

 Cụ thể: Mộc  Hoả  Thổ  Kim  Thuỷ  Mộc

(2) QL tương khắc:

 Là hành nọ khắc hành kia, tức là chế ước hành kia thành vòng kín và đó là quan hệ mẹ con

 Cụ thể: Mộc >< Thổ, Thổ >< Thuỷ, Thuỷ >< Hoả, Hoả >< Kim, Kim >< Mộc

 QL tương sinh, tương khắc có mối quan hệ chặt chẽ với nhau để giữa sinh (sinh sản và phát triển) và khắc luôn điều hoà với nhau làm cho sự vật phát sinh, phát triển và tồn tại.

Mối quan hệ này có thể là 2 sinh – 1 khắc (Mộc sinh Hoả, Hoả sinh Thổ nhưng Mộc khắc Thổ) hay 2 khắc – 1 sinh (Mộc khắc Thổ, Thổ khắc Thuỷ nhưng Thuỷ sinh Mộc…) nhưng luôn tạo

thành 1 vòng khép kín

1.3 Các quy luật về sự hoạt động bất thường - bệnh lý:

 Các RL về tương sinh: đây là sự rối loạn Mẹ - con (giải thích mẹ - con)

VD: Can hư nhược làm ảnh hưởng tới tâm và ngược lại

 Hành bị khắc lại khắc ngược trở lại hành khắc nó

 VD:  can khắc tỳ, nay do can mộc yếu, tỳ thổ mạnh nên khắc ngược lại mà sinh bệnh

2 Triệu chứng cơ năng, thực thể, các huyệt cần châm để điều trị BN đau thắt lưng cấp do lạnh: T.208

2.1 Triệu chứng:

 Đau lưng xảy ra đột ngột, sau khi bị lạnh, mưa, ẩm thấp

 Đau nhiều, không cúi được, ho và trở mình cũng đau

 Thường đau 1 bên

 Ấn các cơ sống lưng bên đau co cứng

 Mạch trầm huyền

2.2 Chẩn đoán bát cương: Biểu thực hàn

2.3 Nguyên nhân: hàn, thấp

2.4 Pháp điều trị: khu phong, tán hàn, trừ thấp, ôn kinh hoạt lạc.

2.5 Điều trị cụ thể: không dùng thuốc (châm cứu, xoa bóp, nhĩ châm và thủy châm) và dùng

thuốc (đối pháp lập phương)

2.6 Các huyệt cần châm:

 Châm cứu: châm kim tại vùng đau (A thị huyệt), châm tả

 Nếu từ D12 trở lên thì thêm 2 huyệt Kiên tỉnh; Nếu từ thắt lưng trở xuống châm huyệt Uỷ trung, Dương lăng tuyền cùng bên đau

Kiên tỉnh Huyệt trên cơ thang giữa đường nối từ C7 – D1 (Đại chùy) đến

mỏm cùng vai đòn (Kiên ngung)

Ủy trung Điểm giữa nếp lằn trám khoeo chân

Dương lăng tuyền Chỗ lõm phía trước đầu trên giữa xương chày và xương mác

phía trên ngoài huyệt túc tam lý 1 thốn

 Nhĩ châm: vùng lưng, thắt lưng (tuỳ nơi đau)

 Sau khi châm, xoa bóp nên bảo người bệnh vận động ngay, thường kết quả nhanh chóng!

Câu 2:

 Trình bày 4 Quy luật cơ bản của học thuyết Âm dương VD

 Trình bày triệu chứng, kể tên các huyệt cần châm, các thủ thuật xoa bóp bấm huyệt cần làm đểđiều trị BN viêm quanh khớp vai đơn thuần (kiên thống)

1 Trình bày 4 QL cơ bản của học thuyết âm dương & VD: T.23

1.1 Âm dương đối lập:

 Là sự mâu thuẫn trái ngược, chế ước và đấu tranh giữa 2 mặt âm dương mà thống nhất tồn tại

trong mọi sự vật và hiện tượng tự nhiên VD: ngày và đêm, nước và lửa, trên và dưới, quá trình

đồng hoá và dị hoá, hưng phấn và ức chế, thiện và ác

 Tuy mỗi sự vật hiện tượng đều có 2 mặt âm dương, nhưng trong dương có âm và trong âm có

dương VD: sự phân chia thời gian trong 1 ngày (24h): ban ngày là thuộc dương nhưng từ 6 am

 12 am là phần dương trong dương, từ 12 am  6 pm là phần âm trong dương Ban đêmthuộc âm nhưng từ 6 pm  12 pm là phần âm trong âm, từ 0 am  6 am là dương trong âm

1.2 Âm dương hỗ căn:

 Hỗ căn là nương tựa lẫn nhau Hai mặt âm dương tuy đối lập với nhau nhưng phải nương tựavào nhau mới tồn tại được Cả 2 mặt đều trong quá trình phát triển của sự vật, không thể đơn

độc phát sinh, phát triển được VD:

 Có quá trình đồng hoá mới có qúa trình dị hoá

 Hưng phấn và ức chế đều là quá trình tích cực của hoạt động vỏ não

1.3 Âm dương tiêu trưởng:

 Tiêu là sự mất đi, trưởng là sự phát triển, nói lên sự vận động không ngừng, sự chuyển hoá lẫnnhau giữa 2 mặt âm dương

VD: Khí hậu 4 mùa trong năm luôn luân chuyển: từ lạnh sang nóng là “âm tiêu dương trưởng”,

từ nóng sang lạnh là “dương tiêu âm trưởng”, do đó có khí hậu mát, lạnh, ấm, nóng

 Vận động của 2 mặt âm dương có tính chất giai đoạn, tới một mức độ nào đó sẽ chuyển hoásang nhau gọi là âm cực sinh dương, dương cực sinh âm

VD: bệnh phần dương (sốt cao) ảnh hưởng tới phần âm (gây mất nước) hay bệnh phần âm (mất

nước, mất điện giải trong ỉa chảy nhiễm độc) dẫn đến suy tuần hoàn cấp (thoát dương)

1.4 Âm dương bình hành:

 2 mặt âm dương tuy đối lập và vận động, chuyển hoá không ngừng nhưng luôn tồn tại và giữđược thế cân bằng giữa 2 mặt Bình hành là song song vận hành và giữ cân bằng giữa 2 mặt âmdương Sự mất cân bằng giữa 2 mặt âm dương là cơ sở để phát sinh ra bệnh tật

 VD: Trong cơ thể con người luôn phải duy trì sự cân bằng giữa qtr đồng hóa và dị hoá Nếu

quát trình đồng hoá mạnh hơn dị hoá nhiều dễ dẫn đến tình trạng thừa cân, béo phì và ngượclại dễ dẫn đến các chứng bệnh khác như chứng tiêu khát (đái tháo đường) trong YHCT

2 Triệu chứng, kể tên các huyệt cần châm, các thủ thuật xoa bóp bấm huyệt cần làm để điều trị BN viêm quanh khớp vai đơn thuần (kiên thống): T.203

Tương đương với VQKV đơn thuần

2.1 Triệu chứng: Đau là dấu hiệu chính.

 Đau dữ dội, cố định 1 chỗ

 Trời lạnh, ẩm đau tăng, chườm nóng đỡ đau

 Đau tăng khi vận động, làm hạn chế một số động tác như chải đầu, gãi lưng

 Khớp vai không sưng, không nóng, không đỏ, cơ chưa teo

 Ngủ kém, mất ngủ vì đau

 Chất lưỡi hồng, rêu trắng, khi đau nhiều mạch có thể huyền khẩn.

2.2 Pháp điều trị: Khu phong, tán hàn, trừ thấp, ôn thong kinh lạc

2.3 Điều trị cụ thể: -> Pp không dùng thuốc.

 Châm cứu: châm tả các huyệt:

Kiên tỉnh (kinh đởm) Huyệt trên cơ thang giữa đường nối từ C7 – D1 (Đại chùy) đến

mỏm cùng vai đòn (Kiên ngung)

Kiên ngung (kinh đại

trường) Chỗ lõm trước mỏm cùng vai (giữa nơi bắt đầu của bó đòn và bócùng vai cơ delta)

Kiên trinh

Thiên tông (kinh tiểu

trường)

Chỗ lõm dưới giữa xương bả vai xuống

Trung phủ (kinh phế) Từ mạch nhâm đo ra 6 thốn ở liên sườn II, bờ trên xương sườn III

Tý nhu Từ Kiên ngung đo xuống 3 thốn

 Thủ thuật: Xát, day, lăn, bóp, vờn, vận động, bấm huyệt (các huyệt châm cứu)

 Động tác cần làm nhẹ nhàng, không gây đau tăng cho BN

 Thuỷ châm:

 Thuốc: Vit B1, B6 & B12, thuốc giảm đau chống viêm không chứa steroid

 Huyệt: Thiên tong, kiên trinh, Tý nhu, Đại truỳ

 Với thể này châm cứu là chính, xoa bóp là phụ, nếu xoa bóp phải làm nhẹ nhàng, điện châm rất tốt.

Câu 3:

 Trình bày chức năng sinh lý của tạng Can, tạng Thận

 Nêu triệu chứng, kể tên các huyệt cần châm, các thủ thuật xoa bóp bấm huyệt cần làm để điều

trị BN đau vai gáy cấp do sai tư thế, do mang vác nặng

1 Trình bày Chức năng sinh lý của tạng Can, tạng Thận

1.1 Chức năng sinh lý của tạng Can: theo vở

 Là sự thư thái, đều đặn, thông xướng

 Giúp sự vận hành khí các tạng phủ được dễ dàng thông suốt, thăng giáng được điều hoà

 Tình chí và tiêu hoá bị ảnh hưởng sẽ liên quan hoạt động tinh thần

 Can khí uất thường do tình chí làm mất khả năng sơ tiết, biểu hiện: lo lắng, u uất, cáu gắt,

giận dữ, kinh nguyệt không đều, thống kinh…

 Can khí thịnh: gây cáu gắt, hoa mắt, chóng mặt, ù tai mặt đỏ…

c) Chủ cân và vinh nhuận ra móng tay, móng chân:

 Cân tức là cân mạch (khớp, cân cơ, gân cơ)

 Can mạch tức phụ trách việc vận động của cơ thể, được nuôi dưỡng bởi huyết của can, nuôi

dưỡng tốt thì hoạt động sẽ hoạt bát, nhanh nhẹn  Can huyết hư: run tay chân, tê tay chân,

tay chân co quắp, teo cơ, cứng khớp…

 Móng tay, móng chân được coi là phần thừa ra của cân mạch:

 Can huyết đầy đủ: có móng tay móng chân cứng, hồng.

 Can huyết hư: nhược màu, thay đổi hình dạng, dễ gãy.

d) Khai khiếu ra mắt:

 Nuôi dưỡng mắt nhờ kinh can có nhánh đi lên mắt

 Can huyết hư: giảm thị lực, quáng gà

 Can khí thực do phong nội động: miệng méo, mắt nhắm không kín

e) Can mộc sinh tâm hoả, khắc tỳ thổ, biểu lý với đởm, mật.

1.2 Chức năng sinh lý của tạng Thận: theo vở + sách

a) Chủ về tàng tinh, chủ về sinh dục và phát dục của cơ thể:

 Tàng tinh: tinh tiên thiên và tinh hậu thiên được tang trữ ở thận gọi là thận tinh (thận âm) Tinh

biến thành khí nên có thận khí (thận dương)

 Thận hư không có hiện tượng hàn hoặc nhiệt gọi là thận tinh hư hay thận khí hư biểu hiện:

 Trẻ con chậm phát triển trí tuệ, chậm biết đi, chậm mọc răng

 Người lớn: hoạt động sinh dục giảm, đau lưng, di tinh, liệt dương

 Nếu thận hư có hiện tượng hư nhiệt (nội nhiệt) là thận âm hư có biểu hiện: họng khô, răngđau, tai ù, nhức xương …

 Nếu thận hư có hiện tượng hư hàn (ngoại hàn) là thận dương hư gây các chứng: đau lưng,lạnh cột sống, chân tay lạnh, liệt dương, tiểu nhiều, ỉa chảy…

 Chủ sinh trưởng và phát dục: Sự phát triển trưởng thành và sinh con cái do thận tinh và thận

khí quyết định

 Đối với nữ:

 Thiên quý thịnh: 21 – 28 tuổi

 Thiên quý giảm sút: 35 tuổi

 Thiên quý cạn: 49 tuổi

 Đối với nam:

 Thiên quý đến khi tinh khí tràn đầy: 16 tuổi

 Thiên quý thịnh: 34 tuổi

 Thiên quý cạn: 64 tuổi

b) Chủ cốt tuỷ, thông với não, vinh nhuận ra tóc:

 Tinh được tàng trữ ở thận, tinh sinh tuỷ vào trong xương nuôi dưỡng xương nên gọi là thận chủcốt, sinh tuỷ

 Tuỷ lên não, thận lại sinh tuỷ nên thận thông với não

 Tinh do huyết sinh ra, tinh tàng trữ ở thận, tóc là sản phẩm dư thừa của huyết được huyết nuôidưỡng, nên thận biểu hiện ra tóc

c) Chủ thuỷ (chủ về khí hoá nước):

 Là đem nước do đồ ăn uống do tỳ vận hoá và hấp thu đưa tới tưới cho các tổ chức cơ thể và bàitiết ra ngoài  thận hư không khí hoá được nước dẫn đến ứ nước, sinh phù thũng…

d) Chủ về nạp khí:

 Không khí do phế hít vào được giữ lại ở thận gọi là sự nạp khí của thận

 Thận hư không nạp được phế khí thì phế khí nghịch lên gây chứng ho hen, suyễn, khó thở…

e) Khai khiếu ra tai, tiền âm, hậu âm:

 Tai nghe do thận tinh nuỗi dưỡng nên thận hư gây ù tai, tai điếc

 Tiền âm: nơi bài tiết nước tiểu, thuộc bộ phận sinh dục nam hay nữ; thận lại chủ về khí hoá bài

tiết nước và sinh dục nên gọi là thận chủ tiền âm

 Hậu âm: nơi đại tiện ra phân do tỳ đảm nhiệm, nhưng phải nhờ sự khí hoá của thận nên gọi là

thận chủ về hậu âm

f) Thận thủy sinh can mộc, khắc tâm hoả, biểu lý với phủ BQ.

2 Triệu chứng, tên các huyệt cần châm, các thủ thuật xoa bóp bấm huyệt cần làm để điều trị BN đau vai gáy cấp do sai tư thế, do mang vác nặng: T 186

2.1 Triệu chứng:

 Thường xảy ra sau khi mang vác nặng hoặc sau khi nằm nghiêng, gối quá cao

 Đau cứng vai gáy, vận động cổ khó, ấn vào cơ thang đau, co cứng cơ

 Chất lưới có điểm ứ huyết, mạch phù khẩn

 Xoa bóp, bấm huyệt: Dùng các thủ thuật: Xát, lăn, day, bóp, bấm, vận động bên vai gáy bị đau

 Châm vùng vai gáy ở loa tai

 Thủy châm: Dùng vit B1, B6, B12 tiêm vào huyệt ở vai bị đau, mỗi huyệt 0,5 – 1 ml

 Lưu ý: Khuyên BN nên vận động từ từ.

Câu 4:

 Trình bày đặc điểm các nguyên nhân gây bệnh: Phong, hàn, thấp của YHCT

 Kể tên, vị trí các huyệt cần châm để điều trị bệnh nhân bị liệt dây TK VII ngoại biên do lạnh

1 Trình bày đặc điểm các nguyên nhân gây bệnh: Phong, hàn, thấp của YHCT (T.4244)

1.1 Phong:

 Có 2 loại:

 Ngoại phong là gió chủ khí về mùa xuân, nhưng mùa nào cũng gây bệnh

 Nội phong sinh ra do công năng của tạng can bất thường (can huyết hư sinh phong ) gây

co giật, hoa mắt, chóng mặt

 Đặc tính của phong:

(1) Thường xuất hiện theo mùa

(2) Xuất hiện đột ngột, mất đi không để lại dấu vết

(3) Hay di chuyển, hay gây co giật, rung giật “phong động”

(4) Gây ngứa, sốt, sợ gió, mạch phù

(5) Phong là dương tà hay đi lên trên và ra ngoài nên hay gây bệnh ở phần trên cơ thể (đầu,mặt) và ở phần ngoài (cơ biểu) làm da lông khai tiết, gây ra mồ hôi…

(6) Gây ra các bệnh diễn biến mau lẹ, chuyển biến nhanh

(7) Thường phối hợp với các thứ khí khác thành các nguyên nhân gây bệnh phức tạp hơn:phong nhiệt, phong hàn, phong thấp…

 Các chứng bệnh hay xuất hiện do phong:

 Phong hàn:

 Cảm mạo do lạnh gây ngạt mũi, chảy nước mũi, sợ lạnh, sợ gió, mạch phù khẩn

 Đau dây TK ngoại biên

 Viêm đau các dây TK do phong nhiệt

 Phong thấp: thường gây các triệu chứng đau mình, cử động nặng nề gặp trong

 Đau khớp và đau các dây TK ngoại biên, thoái khớp

 Phù dị ứng, eczema…

- Lưu ý: Cần phân biệt với các chứng nội phong (bên trong) như: Sốt cao co giật (nhiệt cực sinh

phong); Liệt nửa người do THA (huyết hư sinh phong); Hoa mắt, chóng mặt… (do can âm hưlàm can dương vượng sinh phong)

1.2 Hàn:

 Có 2 loại:

 Ngoại hàn do lạnh, chủ khí về mùa đông

 Nội hàn do dương khí của cơ thể kém làm các cơ năng giảm sút gây ra bệnh

 Đặc tính của hàn:

(1) Hay làm tắc lại (ngưng trệ) không ra mồ hôi

(2) Là âm tà hay làm tổn thương dương khí

(3) Ít di chuyển, gây đau tại chỗ, đau buốt, đau chói, lạnh đau tăng

(4) Chườm nóng thì đỡ đau

(5) Khi gây bệnh:

 Tác động vào kinh lạc gây ra đau khớp, đau dây TK do lạnh

 Tác động vào tạng phủ (trúng hàn): vào phế gây ho hen; vào vị, tỳ gây nôn mửa, đau dạdày, co thắt ruột, ỉa chảy…

 Các chứng bệnh hay xuất hiện do hàn:

 Phong hàn: (…)

 Hàn thấp: gây ỉa chảy, nôn mửa, đau và đầy bụng do lạnh

 Cần phân biệt với chứng bệnh gây ra do nội hàn thường do dương hư gây nên: Thận dương hưgây tay chân lạnh, ỉa chảy, tiểu tiện nhiều lần… Tỳ vị hư hàn: gây ăn kém, đầy bụng, đau bụng,

ỉa chảy, sợ lạnh, tay chân lạnh…

(1) Thấp gây ra mình mẩy nặng nề, đau mỏi, cử động khó khăn

(2) Hay bài tiết ra các chất đục (thấp trọc) như đại tiện lỏng, nước tiểu đục, chảy nước đụctrong bệnh chàm …

(3) Hay gây dính nhớt: miệng dính nhớt, tiểu tiện khó (sáp)…

(4) Làm tổn thương dương khí của tỳ vị dẫn đến công năng vận hoá thuỷ thấp suy giảm làmcho thuỷ thấp đình lại gây phù; làm ảnh hưởng đến vận hoá đồ ăn gây các chứng bệnh vềtiêu hoá như nhạt miệng, ăn kém, đầy bụng, ỉa chảy, mót rặn

(5) Khi gây bệnh thường phối hợp với các khí khác như phong thấp, thấp nhiệt, thử thấp…

 Các chứng bệnh hay xuất hiện do thấp:

 Phong thấp: …

 Hàn thấp: …

 Thử thấp: gây ỉa chảy về mùa hè do tắm lạnh, ăn đồ sống lạnh, nếu bị thấp nhiệt kết hợpgây ỉa chảy nhiễm trùng

 Thấp chẩm: bệnh chàm, ngứa, chảy nước…

 Thấp nhiệt: gây các bệnh nhiễm khuẩn tiêu hoá (lị, ỉa chảy nhiễm khuẩn, hoàng đản nhiễmkhuẩn…), tiết niệu (viêm thận bể thận, viêm BQ), sinh dục (viêm loét CTC, viêm âm đạo,viêm tinh hoàn…)

 Cần phân biệt với các chứng bệnh gây ra do nội thấp do tỳ hư không vận hoá được thuỷ thấpsinh ra, thường gặp các biểu hiện: bụng đầy trướng, ăn kém, chậm tiêu, miệng dính, ỉa chảy,tay chân mệt mỏi nặng nề, phù chân, phụ nữ ra khí hư (đới hạ)

2 Kể tên, vị trí các huyệt cần châm để điều trị BN bị liệt dây VII ngoại biên do lạnh: T 168

 Cứu hoặc ôn châm các huyệt:

Tại

chỗ

1 Tình minh (kinh bàng quang) Chỗ lõm phía trong khoé mắt trong 2 mm

2 Toản trúc (kinh BQ) Chỗ lõm đầu trong cung lông mày

3 Dương bạch (kinh đởm) Từ điểm giữa cung lông mày đo lên 1 thốn

4 Ngư yêu Điểm giữa cung lông mày.

5 Ty trúc không (kinh tam tiêu) Chỗ lõm đầu ngoài cung lông mày

6 Đồng tử liêu (kinh đởm) Chỗ lõm cách khoé mắt ngoài 5/10 thốn

7 Thừa khấp (kinh vị) Dưới mi mắt dưới 7/10 thốn tương ứng hõm dưới ổ mắt

8 Nghinh hương (kinh đại

trường)

Từ chân cánh mũi, đo ra ngoài 1/10 thốn, ở điểm rãnhmũi – má

9 Nhân trung (mạch đốc) 1/3 trên rảnh nhân trung

10 Giáp xa (kinh vị) Từ góc hàm dưới đo ra 1 thốn, từ Địa thương đo ra sau

2 thốn về phía góc hàm

11 Thừa tương (mạch nhâm) Chỗ lõm dưới môi dưới trên cằm

12 Ế phong (kinh tam tiêu) Chỗ lõm giữa xương góc hàm dưới & xương chũm, ấn

dái tai xuống tới đâu là huyệt ở đó

Toà

n

thân

1 Phong trì (kinh đờm) Từ hõm dưới xương chẩm đo ngang ra 2 thốn, huyệt ở

lõm ngoài co thang sau cơ ức đòn chũm

2 Phong môn (kinh BQ) D2 –D3 đo ra 1,5 thốn

3 Hợp cốc bên đối diện (kinh

đại trường)

Dùng lằn ngón tay cái bên này đặt lên màng liên đốtngón 1 -2 tay bên kia, gấp ngón tay cái lại tận cùngngón tay cái, gần sát xương bàn ngón ngón tay trỏ bênkia là huyệt

Câu 5:

 Trình bày cương lĩnh: Biểu lý, hư thực trong chẩn đoán bát cương của YHCT

 Nêu triệu chứng, kể tên, vị trí các huyệt cần châm để điều trị BN đau dây TK hông to do lạnh

1 Cương lĩnh Biểu lý, hư thực trong chẩn đoán bát cương – SGK T 54 & 57

1.1 Biểu – Lý:

 Biểu: bệnh bên ngoài

 Bệnh thuộc kinh lạc, gân xương: Thấp khớp, đau dây TK ngoại biên

 Bệnh nhiễm khuẩn giai đoạn đầu, viêm long, chưa có rối loạn như mất nước, nhiễm độc TK,rối loạn tinh thần

 Thường phối hợp cương lĩnh khác: biểu nhiệt (sợ nóng, sốt), hư (có mồ hôi), thực (không có

mồ hôi)

 Lý: bệnh bên trong cơ thể

 Bệnh thuộc tạng phủ như: viêm loét dạ dày - tá tràng, THA, bệnh tâm thần, cơ quan tạo máu…

 Bệnh truyền nhiễm gđ cuối có RL về chức năng như mất nước, nhiễm độc thần kinh, RL điệngiải, tinh thần…

 Phối hợp với cương lĩnh khác như: biểu lý tương kiêm, lý hàn, lý nhiệt…

 Bán biểu bán lý: lúc sốt, lúc rét, miệng đắng, mắt hoa, buồn nôn, ngực sườn đầy tức điều trịkhông thể dùng pháp giải biểu hoặc thanh lý mà dùng pháp hoà để hoà giải biểu, lý

Nghe Thở yếu, vận động thở gấp, tiếng nói nhỏ,

phân nước tiểu không có mùi đặc biệt

Thở to, ho có tiếng, ợ hăng, nôn mửa,phân thối, nước tiểu khai nồng, mê sảng.Hỏi bệnh Ăn ngủ kém, đại tiện phân nát Sốt cao, khát, đau nhức

Mạch, sờ nắn Mạch nhược, tế vi, không có lực, thiện án Mạch có lực, cự án

 Phản ánh tình trạng của người bệnh (chính khí), nguyên nhân gây bệnh (tà khí)

 Phân biệt hư - thực nhằm đưa ra pháp điều trị theo nguyên tắc: Hư thì bổ, thực thì tả

 Trên LS hư - thực có thể đơn thuần hoặc lẫn lộn

2 Triệu chứng, kể tên, vị trí các huyệt cần châm để điều trị BN đau dây TK hông to do lạnh

- thể phong hàn: T 181

 Triệu chứng: đau vùng thắt lưng lan xuống mông, mặt sau đùi, cẳng chân, đau tăng khi trời

lạnh, đi lại khó khăn, rêu lưỡi trắng, mạch trầm hoãn

 Chẩn đoán bát cương: biểu thực hàn.

 Chẩn đoán nguyên nhân: do phong hàn.

 Pháp điều trị: khu phong, tán hàn, hành khí, hoạt huyết.

 Châm cứu: châm tả hoặc cứu các huyệt sau

1 Đại trường du (kinh BQ) L4 –L5 đo ngang ra 1,5 thốn

2 Hoàn khiêu (kinh đởm) Nằm nghiêng co chân trên, duỗi chân dưới, huyệt ở chỗ lõm

sau ngoài mấu chuyển lớn X.đùi trên cơ mông to

3 Thừa phù (kinh BQ) mặt sau đùi, điểm giữa nếp lằn mông

4 Uỷ trung (kinh BQ) Điểm giữa nếp lằn trám kheo

5 Thừa sơn (kinh BQ) Chỗ lõm giữa 2 bắp chân nơi hợp lại của 2 cơ sinh đôi

6 Côn lôn Chỗ lõm giữa mỏm cao nhất mắt cá ngoài và gân gót

7 Giải khê Điểm giữa lằn chỉ cổ chân phía mu chân

8 Thái xung (nếu đau tận ngón

chân cái) – kinh can

Chỗ lõm từ kẽ ngón 1 – 2 đo lên 2 thốn về phía mu chân

9 Hành gian (nếu đau tận ngón

chân cái)

Từ kẽ ngón 1 – 2 đo lên ½ thốn

10 Khúc cốt (nếu đau ra ngón chân

út) - mạch nhâm

Giữa bờ trên khớp mu (từ rốn xuống 5 thốn)

11 Thông cốc (nếu đau ra ngón

chân út)

Câu 6:

 Trình bày cương lĩnh: hàn nhiệt, âm dương trong chẩn đoán bát cương của YHCT

 Kể tên, vị trí các huyệt cần châm để điều trị BN liệt nửa người do TBMMN

1 Cương lĩnh: hàn nhiệt, âm dương trong chẩn đoán bát cương của YHCT T56 - 57

1.1 Hàn – nhiệt:

Trong chẩn đoán cần phân biệt tình trạng hàn nhiệt để áp dụng hoặc đưa ra pháp điều trị đúng đắn

 Hàn: Nếu thuộc hàn: đau liên miên, chân tay lạnh, mạch trầm nhược.

 Nhiệt: Ví dụ: viêm loét dạ dày tá tràng do nhiệt: miệng đắng, ợ chua, khát nước, rêu lưỡi vàng,

đại tiện táo, mạch huyền

Nhìn Sắc mặt trắng

Rêu lưỡi mỏng trắng Chất lưỡi nhạt

Sắc mặt đỏRêu lưỡi dày, vàng, đen

Mạch, sờ nắn Mạch trầm, nhược, chân tay lạnh Mạch phù, sác, chân tay nóng

 Hiện tượng chân giả: Bản chất bệnh không phù hợp với biểu hiện bên ngoài Ví dụ:

 Sốt cao nhiễm trùng (chân nhiệt), nhưng do sốt cao gây trụy mạch ngoại biên, chân tay giálạnh (giả hàn) Điều trị: dùng thuốc mát để chữa vào bản chất bệnh

 Tiêu chảy (chân hàn) nhưng khi mất nước, rối l oạn điện giải, nhiễm độc thần kinh, ngườibệnh có biểu hiện sốt (giả nhiệt) Điều trị dùng thuốc nóng, ấm để chữa

1.2 Âm – dương:

 Là 2 cương lĩnh tổng quát để đánh giá xu thế chung nhất của bệnh tật

 Khi các triệu chứng hư, thực lẫn lộn, biểu lý tương kiêm, hàn nhiệt thác tạp, cần cân nhắc cáctriệu chứng quy nạp về âm dương để xác định bệnh thiên về hàn hay nhiệt, hư hay thực Nhìnchung, âm chứng phần lớn biểu hiện hư - hàn, dương chứng có biểu hiện thực – nhiệt.

 Hội chứng âm hư, dương hư: Âm hư sinh nội nhiệt, dương hư sinh ngoại hàn.

 Sốt hâm hấp, lòng bàn tay, bàn chân

nóng

 Miệng khô, họng ráo

 Nhức trong xương, ho khan, hai gò má

 Di tinh, liệt dương

 Rêu lưỡi trắng, chất lưỡi nhạt

 Mạch không có lực

2 Kể tên, vị trí các huyệt cần châm để điều trị BN liệt nửa người do TBMMN: T.215

2.1 Thể can thận âm hư:

Thường gặp ở BN THA, xơ vữa mạch, người trẻ tuổi

 Triệu chứng: liệt nửa người, liệt mặt dưới cùng bên, tây chân bên liệt tê dại, hay hoa mắt

chóng mặt, mạch huyền, tế sác

 Chẩn đoán bát cương: lý hư nhiệt.

 Chẩn đoán nguyên nhân: can thận âm hư, hỏa vượng.

 Pháp điều trị: bổ cân thận âm, hành khí hoạt huyết.

Thủ tam lý Từ Khúc trì đo xuống 2 thốn

Nội quan (kinh tâm

Trên nếp lằn cổ tay chỗ lõm bên ngoài gân cơ duỗi chung

Ngoại quan (kinh

Bát tà (ngoài kinh) Chỗ tận cùng các nếp gấp của 2 ngón tay phía mu tay Mỗi bàn tay 4

huyệt, 2 bên là 8 huyệt

Hoàn khiêu (kinh

đởm)

Nằm nghiêng co chân trên, duỗi chân dưới, huyệt ở chỗ lõm sau ngoàimấu chuyển lớn xương đùi trên cơ mông to

Dương lăng tuyền

(kinh đởm) Chỗ lõm phía trước đầu trên giữa xương chày và xương mác phía trênngoài huyệt túc tam lý 1 thốn

Giải khê Điểm giữa lằn chỉ cổ chân phía mu chân

Thái xung (kinh

can) Chỗ lõm từ kẽ ngón 1- 2 đo lên 2 thốn về phía mu chân.

Côn lôn Chỗ lõm giữa mỏm cao nhất mắt cá ngoài và gân gót

Thái khê (kinh

Liêm tuyền Điểm giữa dưới cằm

Thượng liêm tuyền

Giản sử Từ nội quan đo lên 1 thốn

Thống lý Từ thần môn đo lên 1,5 thốn

 Miệng méo châm: địa thương, giáp xa, thừa tương bên liệt

Địa thương (kinh vị) Ngoài khé miệng 4/10 thốn

Giáp xa (kinh vị) Từ góc hàm dưới đo ra 1 thốn, từ địa thương đo ra sau 2 thốn về phía

góc hàm

Thừa tương (mạch

nhâm)

Chỗ lõm dưới môi dưới trên cằm

 Thủy châm: vitamin B1, B6, B12 vào một số huyệt

2.2 Do phong đàm:

Thường gặp ở BN THA, béo bệu, cholesterol máu cao

 Triệu chứng: liệt nửa người kèm theo liệt mặt dưới cùng bên, tay chân tê dại, nặng nề, lưỡi cử

động khó, có nói ngọng hoặc không, rêu lưỡi trắng, dày, nhớt; mạch phù hoạt hoặc huyền hoạt

 Chẩn đoán bát cương: lý hư nhiệt.

 Chẩn đoán nguyên nhân: tỳ hư, đàm trệ.

 Pháp điều trị: trừ phong hóa đàm, hành khí hoạt huyết.

 Châm cứu:

 Chọn các huyệt liệt nửa người, nói ngọng, miệng méo như thể can thận âm hư

 Châm thêm huyệt Túc tam lý, Phong long 2 bên để trừ đàm.

 Túc tam lý: từ độc ty đo xuống 3 thốn, ngoài mào chày 1 khoát ngón tay trỏ.

 Phong long:

2.3 Khí trệ huyết ứ:

Thường gặp ở BN nhũn não (do tắc mạch, lấp mạch)

 Triệu chứng: liệt nửa người, liệt mặt cùng bên, có nói ngọng hoặc không, trước khi xảy ra hôn

mê thường có dấu hiệu báo động như rối loạn cảm giác, nói khó, triệu chứng khởi đầu từ từ,giai đoạn toàn phát hôn mê vừa và nhẹ

 Chẩn đoán bát cương: lý hư.

 Chẩn đoán nguyên nhân: khí hư, huyết trệ.

 Pháp điều trị: ích khí hoạt huyết.

 Châm cứu:

 Chọn các huyệt liệt nửa người, nói ngọng, miệng méo như thể can thận âm hư

 Châm thêm: huyết hải, thái uyên hai bên để hoạt huyết tiêu ứ.

 Huyết hải: Gấp đầu gối, từ bờ trên xương bánh chè đo lên 1 thốn, vào trong 2 thốn

 Thái uyên: Trên lằn chỉ cổ tay, ở sát bờ ngoài gân cơ gan tay lớn.

Câu 7:

 Nêu CĐ, CCĐ, ƯD của pháp Hãn, Hạ, Thổ trong bát pháp của của YHCT

 Kể tên, vị trí các huyệt cần châm để điều trị BN bị đau đầu mất ngủ trong tâm căn suy nhượcthể Can thận âm hư

1 Nêu CĐ, CCĐ, ƯD của pháp Hãn, Hạ, Thổ trong bát pháp của của YHCT T.59, 60

Phù thận cấp thời kỳ đầu dùng các vị: Thạch cao, Ma hoàng, Cam thảo, Sinh khương

 Cảm mạo không có mồ hôi:

 Cảm mạo phong hàn Thường dùng các vị thuốc: Gừng, Quế chi, Ma hoàng, Kinh giới

 Cảm mạo phong nhiệt Thường dùng các vị thuốc: Bạc hà, Cúc hoa, Lá dâu, Bèo cái,

 Các bệnh nhiễm khuẩn trong giai đoạn đầu viêm long khởi phát

 Hàn hạ: dùng các vị thuốc có tính mát như: Đại hoàng, Mang tiêu, Lô hội, Phan tả diệp Dùng

cho người bị sốt gây táo kết

 Chỉ định: sốt có táo bón, một số phù thận cấp, một số chứng đàm trệ, huyết ứ.

 CCĐ:

 Bệnh còn ở biểu hoặc bán biểu, bán lý

 Bệnh không đủ các triệu chứng táo kết, căng đầy, thực chứng

 Phụ nữ hành kinh, mới đẻ, người già yếu

 Chú ý: khi cần thiết có thể dùng thuốc tả hạ trển cơ thể hư chứng nhưng phải dùng liều thấp

hoặc phối hợp với pháp bổ

 Ứng dụng: sốt cao, có táo kêt, khát nước, cần hạ gấp để hạ sốt và không làm hao tân dịch.

1.3 Thổ pháp: là phương pháp gây nôn nhằm loại bổ chất độc.

 CĐ: chất độc còn nằm ở dạ dày.

 CCĐ: người bệnh quá yếu, phụ nữ có thai, BN nôn ra máu, suy tim.

 Ứng dụng: Các vị thuốc thường dùng: Qua đế (núm dưa), Phèn chua, Muối ăn, Phèn xanh

(CuSO4), Sâm tu cho uống

2 Kể tên, vị trí các huyệt cần châm để điều trị BN bị đau đầu mất ngủ trong tâm căn suy nhược thể Can thận âm hư T.192

 Triệu chứng:

 Nhức đầu âm ỉ, đầu choáng, tai ù, hoa mắt, hay quên, eo lưng đau mỏi

 Ngủ ít, không ngon giấc, hay mê, dễ tỉnh, nam giới di tinh

 Nước tiểu vàng, đại tiện thỉnh thoảng táo

 Lưỡi đỏ, ít rêu, mạch tế hơi sác

 Nếu thiên về âm hư hỏa vượng, người bệnh thỉnh thoảng có cơn bốc hỏa, mặt mắt đỏ Tâmphiền không ngủ, dễ cáu gắt Miệng khô, nước tiểu đỏ, đại tiện táo, mạch huyền tế sác

 Chẩn đoán bát cương: lý hư nhiệt.

 Chẩn đoán nguyên nhân: can thận âm hư.

 Pháp điều trị:

 Thiên về can thận âm hư: tư bổ can thận, an thần, cố tinh

 Thiên về âm hư hỏa vượng: tư âm giáng hỏa, dưỡng tâm an thần

 Châm cứu: châm bổ các huyệt:

quang) D9 – D10 đo ngang ra 1,5 thốn.

Thái xung (kinh

can) Chỗ lõm từ kẽ ngón 1- 2 đo lên 2 thốn về phía mu chân.

Nội quan (kinh tâm

Đỉnh đầu, nơi gặp nhau của 2 đường nối 2 đỉnh tai

và đường giữa sống mũi

 Nêu CĐ, CCĐ, ƯD của pháp Ôn, Tiêu, Thanh trong bát pháp của YHCT

 Nêu TCLS thể phong tý, hàn tý, thấp tý trong bệnh viêm khớp dạng thấp của YHCT

1 Nêu CĐ, CCĐ, ƯD của pháp Ôn, Tiêu, Thanh trong bát pháp của YHCT T.61, 62

1.1 Ôn pháp:

 Là phương pháp dùng các vị thuốc có tính nóng, ấm để chữa các chứng bệnh hàn Các vị thuốc

có tác dụng bổ dương hoặc làm tăng chuyển hóa như: Gừng khô, Quế, Đại hồi, Tiểu hồi

 Chỉ định: các trường hợp chuyển hóa năng lượng suy giảm, hàn chứng.

 Chống chỉ định:

 Các trường hợp xuất huyết do: ho, nôn, đại tiểu tiện

 Ỉa chảy mất nước, gây rối loạn điện giải, rối loạn thần kinh thực vật gây nên

 Chân nhiệt giả hàn