GDTTTC: lòng trân trọng đối với nhà thơ Nguyễn Khuyến và tình yêu với vẻ đẹp của quê hơng đất nớc.. Nguyễn Khuyến là ngời có tài năng, cốt cách thanh cao, chia sẻ đồng cảm với ngời dân ở
Trang 1Ngày soạn: 12/09/2007 Ngày dạy: 14/09/2007
Câu cá mùa thu
(Thu điếu)
Nguyễn Khuyến
-A Phần chuẩn bị
I Mục tiêu bài học
1 Kiến thức, kĩ năng:
- Cảm nhận đợc vẻ đẹp: Của cảnh thu ở làng quê Việt Nam nhất là đồng bằng Bắc Bộ; tấm lòng yêu thiên nhiên đất nớc
- Nghệ thuật sử dụng tiếng Việt trong tả cảnh ngụ tình
- Rèn luyện kĩ năng phân tích một bài thơ trữ tình
2 GDTTTC: lòng trân trọng đối với nhà thơ Nguyễn Khuyến và tình yêu với vẻ đẹp của
quê hơng đất nớc
II Cách thức tiến hành
GV hớng dân HS đọc sáng tạo, gọi tìm, trả lời câu hỏi, thảo luận
III Phơng tiện dạy và học
- Giáo viên: + đọc SGK + SGV ; Thiết kế bài dạy
+ Chuẩn bị chân dung Nguyễn Khuyến, bức tranh mùa thu xa và nay
- Hcọ sinh: đọc SGK và chuẩn bị bài theo hớng dẫn
B Tiến trình dạy học
I Kiểm tra bài cũ: (3 )’)
1 Câu hỏi: Đọc diễn cảm bài thơ Tự tình (Hồ Xuân Hơng) và nêu chủ đề bài thơ?
2 Đáp án: - Đọc diễn cảm bài thơ (4điểm)
- Nêu chủ đề đầy đủ: Bài thơ là nỗi thơng mình trong cô đơn, lẽ mọn, khao khát hạnh
phúc tuổi xuân Đồng thời thể hiện thái độ bức phá, vùng vẫy muốn thoát ra khỏi cảnh ngộ, muốn vơn lên giành hạnh phúc nhng lại tuyệt vọng, buồn chán
(6 điểm)
II II bài mới
III * Lời vài bài (1 )’
IV
V
Nguyễn Khuyễn nổi tiếng nhất trong văn học Việt Nam là về thơ Nôm Mà trong thơ
Nôm Nguyễn Khuyễn nức danh nhất là chùm 3 bài thơ thu: Thu điếu, Thu ẩm, Thu vịnh
- điển hình cho mùa thu ở Việt Nam Nhng tiêu biểu hơn cả là Thu điếu (mùa thu câu cá) …
(HS đọc SGK)
(?) Phần tiểu dẫn lu ý chúng ta nội
dung gì?
I Tìm hiểu chung (9 )’)
1 Tác giả - Tác phẩm (3 )’) + Nguồn gốc: Sinh 1835 mất 1909 Lúc nhỏ tên là
Trang 2(HS đọc SGK và phần chú thích)
(Gọi 2-3 HS đọc, GV nhận xét cách
đọc)
(?) Bài thơ có vị trí và đề tài nh thế
nào?
(?) Cho biết hoàn cảnh sáng tác bài
Thắng, học giỏi, thông minh
+ Quê hơng Nguyễn Khuyến thuộc tỉnh Hà Nam sinh ra ở quê ngoại: Hoàng Xá nay là xã Yên Trung, huyện ý Yên, tỉnh Nam Định Lớn lên, Nguyễn Khuyến về quê nội: Làng Và (Vị Hạ), xã Yên Đổ, huyện Bình Lục, tỉnh Hà Nam + Gia
đình Nguyễn Khuyến có truyền thống nho học Nhng đến đời cụ thân sinh ra Nguyễn Khuyến không đỗ đạt chỉ ở nhà dạy học
+ Nguyễn Khuyến đỗ đầu cả ba kì thi: Hơng, Hội,
Đình Ngời ta gọi cụ là Tam Nguyên Yên Đổ
Ông làm quan 14 năm Năm 1884, Nguyễn Khuyến cáo quan về làng, dạy học sống thanh
bạch Nguyễn Khuyến là ngời có tài năng, cốt
cách thanh cao, chia sẻ đồng cảm với ngời dân
ở quê hơng ông và tấm lòng yêu nớc thầm kín, kiên quyết không hợp tác với chính quyền thực dân Pháp
- Sáng tác của Nguyễn Khuyến gồm cả chữ Hán
và chữ Nôm, số lợng lớn Hiện còn 800 bài gồm thơ, văn, câu đối nhng chủ yếu là thơ Thơ Nguyễn Khuyến thể hiện tình yêu quê hơng, đất nớc, gia đình, bè bạn, phản ánh cuộc sống thuần hậu, chất phác, nghèo khổ của nhân dân Đồng thời tỏ thái độ châm biếm đả kích tầng lớp thống trị, bọn thực dân và tay sai phong kiến
- Đóng góp nổi bật nhất của Nguyễn Khuyến đối với nền văn học dân tộc là mảng thơ viết về làng quê, thơ trào phúng và ngôn ngữ thơ Nôm
2 Đọc - giải nghĩa từ khó (2 )’
- SGK
- Đọc nhịp chậm, giọng nhẹ, phảng phất buồn
3 Vị trí và đề tài (2 )’
- Thu điếu nằm trong chùm thơ thu (3 bài) Cả ba
bài đều có chung một đề tài (Thu Vịnh, Thu điếu, Thu ẩm)
Viết về mùa thu là đề tài quen thuộc của thi ca phơng Đông Nhà thơ Đỗ Phủ đời Đờng (Trung Quốc) có tới tám bài Viết về mùa thu, mỗi thi nhân đều có cách riêng của mình Với Nguyễn Khuyến, làng cảnh Việt Nam nhất là đồng bằng Bắc bộ hiện lên trong chùm thơ thu rất rõ Tiêu
biểu nhất là trong Thu điếu.
- Có ngời cho chùm thơ thu ba bài viết trớc khi Nguyễn Khuyến cáo quan về ẩn tại quê nhà (Xuân Diệu) Thiết nghĩ có thể là sau Ta căn cứ
Trang 3Cha biết chính xác thời điểm sang
tác từng bài nhng có thể đoán ông
viết trong thời gian ở ẩn tại quê
nhà Thơ Nôm nhng đầu đề là chữ
Hán
(?) Bài thơ đợc bố cục theo cách
nào?
(Đề, thực, luận, kết hay 2 - 4 - 2
hoặc 4 trên 4 dới)
(?) Nên đọc - hiểu theo cách nào?
(?) Điểm nhìn của nhà thơ ở đâu?
(?) Cảnh thu đợc miêu tả bằng chi
tiết nào?
(?) Em có nhận xét gì về những đặc
điểm nổi bật về cảnh sắc mùa thu
trong bài thơ (màu sắc, âm thanh,
không khí, cảnh vật)?
vào các ý thơ
- Nghĩ ra lại thẹn với ông Đào (Thu Vịnh)
- Tựa gối ôm cần lâu chẳng đợc (Thu Điếu)
- Mất lão không vầy cũng đỏ hoe (Thu ẩm)
4 Bố cục (2 )’
- Loại trừ cách bố cục truyền thống, bài thơ này còn có bố cục theo 2 - 4 - 2
- Hai câu đầu: giới thiệu câu cá mùa thu
- Bốn câu tiếp: Cảnh thu ở nông thôn đồng bằng Bắc bộ
- 2 câu cuối: Tâm sự tác giả
* Có hai cách:
- Một là đọc - hiểu theo bố cục
- Hai là đọc - hiểu theo chủ đề
Theo cách nào cũng đợc Sau đây là cách đọc
-hiểu theo chủ đề
II Đọc – Hiểu (23’) Hiểu (23 )’)
1 Cảnh thu (11 )’
- Điểm nhìn của nhà thơ từ gần đến cao xa rồi từ cao xa trở lại gần Từ chiếc thuyền câu trên ao thu lạnh lẽo mà nhìn ra, nhìn lên Đặc điểm của vùng quê Bình Lục - Hà Nam, vùng đồng chiêm trũng nên lắm ao Nhiều ao, thuyền câu trở nên bé nhỏ
Từ điểm nhìn ấy, nhà thơ quan sát và ghi lại: + Sóng biếc gợn rất nhẹ
+ Một chiếc lá vàng rụng theo gió khẽ khàng + Nhìn lên thấy trời thu xanh cao, mây lơ lửng + Các lối đi vào làng tre mọc sầm uất, chung quanh bờ
- Cảnh đơn sơ, thanh nhẹ chỉ đợc phác vẽ bằng
vài nét chấm phá nh trong tranh thuỷ mặc: ao thu nớc cả và thuyền câu bé tẻo teo, sóng gợn tí và
lá rụng vèo, mây lơ lửng giữa bầu trời xanh ngắt; ngõ trúc quanh co không bóng ngời…
- Màu sắc: nhà thơ rất tinh tế phát hiện ra màu sắc của mùa thu ở làng quê Đó là màu xanh
Xanh sóng sóng biếc Xanh tre ngõ trúc quanh co Xanh trời Tầng mây lơ lửng trời xanh ngắt
Có một màu vàng đâm ngang của chiếc lá rụng
“Lá vàng trớc gió khẽ đa vèo”
Trang 4(?) Đặc biệt phát hiện đối lập và
hiệu quả trong hai câu thơ: Sóng
biếc theo làn hơi gợn tí; Lá vàng
trớc gió khẽ đa vèo, có hiệu quả
nghẹ thuật nh thế nào?
(?) Có ý kiến cho rằng: Nguyễn
Khuyễn viết Thu điếu những
không chú mục vàochuyện câu cá
mà chỉ là cái cớ để nhận cảnh thu,
để đắm mình vào suy t nghĩ ngợi
với tâm trạng u ẩn, thầm kín của
mình Em có nhất trí với ý kiến đó
không? Nếu đồng tình hãy lí giải
nguyên nhân và lí do của tâm tình
Nguyễn Khuyến?
- Đến âm thanh cũng rất tĩnh lặng: ít hành động, chuyển động nên sự vắng lặng, dịu nhẹ, tĩnh mịch: Gió khẽ khàng thổi nhẹ nên “Sóng biếc theo làn hơi gợn tí”, Đối lại là chiếc lá lìa cành
“Lá vàng trớc gió khẽ đa vèo” Ngời trong làng đi làm nên càng vắng lặng “Khách vắng teo”, ngời ngồi im, tiếng cá đớp động mơ hồ…
- Ao nhỏ, thuyền nhỏ, ngời ngồi thu nhỏ, chiếc lá mỏng manh
- Đối lập giữa làn sóng gợn và chiếc lá thu rơi,
giữa màu xanh và màu vàng, giữa từ tí và vèo.
Hiệu quả tô đậm sự tĩnh lặng, nhẹ nhàng, hài hoà của bức tranh thu
=> Cảnh thu hiện lên đẹp nhng tĩnh lặng và đợm buồn Không gian yên tĩnh, vắng ngời, vắng tiếng Cảnh thu thật có hồn, thật điển hình cho làng cảnh nông thôn đồng bằng Bắc bộ Việt Nam
2 Tình thu (12 )’
- Ông chỉ tả trực tiếp chuyện câu cá ở 2 câu đầu
và 2 câu cuối mà cũng chỉ tả chỗ câu, công cụ câu, dáng ngồi câu… không có một câu chữ nào nói thêm về về chuyện câu cá, đặc biệt là tâm trạng hắóhc hay sốt ruột khi câu cá
- Chủ yếu đây chỉ là cái cớ để cảm nhận cảnh thu,
để kín đáo nói tâm tình u uẩn của mình
- Cảnh đẹp, lặng, nhẹ, buồn, vắng, rất phù hợp với tâm hồn, tấm lòng ngời câu cũng đồng điệu với cảnh vật Cái lạnh lẽo của ao thu là thật hay từ cái
lạnh trong lòng nhà thơ lan toả ra? Từ Vèo đâu
chỉ tả tốc độ bay của lá mà nh là gợi ra cảm nhận
về thời thế, thời gian vèo trôi với biết bao thay đổi
đáng buồn cho đất nớc mà ông chẳng làm đợc gì? Ngõ trúc vắng vì ngời đi làm đồng cả nhng sâu hơn là sự vắng vẻ của những con ngời cứu nớc cứu dân
=> Đó là tấm lòng thiết tha gắn bó với quê hơng làng cảnh Việt Nam Một tấm lòng yêu nớc thầm kín sâu sắc và mãnh liệt nhng gợi một chút buồn
- Đã từng làm quan, nhng Nguyễn Khuyến không tìm thấy con đờng “Chí quan trạch dân”, ông
đành Cờ đang dở cuộc không còn n“ ớc/ Bạc chửa thôi canh đã chạy làng ” Ông trở về để giữ cho mình tiết sạch giá trong Tình cảnh ấy Nguyễn Khuyến làm sao tránh khỏi nỗi buồn ấy
Ông không mang tài năng của mình giúp cho dân cho nớc Bởi vì làm quan lúc này chỉ là tay sai Bi kịch của ngời trí thức Nho học là ở chỗ này Nỗi
Trang 5(?) Đằng sau bức tranh thu là tâm
trạng nh thế nào?
(?) Trong bài Thu điếu tác giả thể
hiện nỗi buồn Vì sao Nguyễn
Khuyến buồn?
(?) Em hiểu câu cuối nh thế nào?
Tiếng cá đớp động dới chân bèo là
có thật hay là ảo giác? Hình ảnh
này từ đâu và có ý nghĩa gì?
(?) Em hãy nhận xét về nỗi buồn
ấy?
(?) So với Thu vịnh và Thu ẩm, Thu
điếu có gì giống và khác nhau?
buồn của ông là điều dễ hiểu
- Câu 7 tả t thế ngời ngồi câu kiên nhẫn, gò bó,
hình nh ông đang lắng nghe tiếng cá đớp mồi dới chân bèo
- Tiếng cá hình nh có thật, rất mơ hồ, khe khẽ.
- Tiếng ca không có thật, làm gì có?
- Từ đâu chỉ sự không xác định
- Dù hiểu thế nào chăng nữa thì ngời câu rõ ràng chẳng để ý đến chuyện câu cá, đợc cá hay không
mà đang câu lòng, câu ngời, đắm chìm trong suy
t, trong tâm trạng (dựa vào cuộc đời và hoàn sống của Nguyễn Khuyến, chúng ta lí giải nh vậy)
=> Thế là tình thu ở đây không chỉ là tình cảm với mùa thu mà còn là tấm lòng gắn bó tha thiết với thiên nhiên quê hơng, một tấm lòng yêu nớc, yêu dân thầm kín nhng không kém phần sâu sắc
- Nỗi buồn ấy của Nguyễn Khuyến là đáng quý
Nó giúp ông giữ đợc nhân cách trụ đợc đến ngày nay Nỗi buồn ấy đáng để chúng ta ngả mũ
nghiêng mình Ta mới hiểu vì sao trong bài Di“
chúc” có đoạn ông dặn các con mình:
“Việc tống táng lăng nhăng qua quýt
Cúng cho thầy một ít rợu be Đề vào mấy chữ trong bia Rằng: quan nhà Nguyễn cáo về đã lâu”
a Giống nhau vì đều tả cảnh thu Bút pháp của Nguyễn Khuyến đạt tới thống nhất cao ở cả ba bài thơ thu, đều thể hiện sự gắn bó với quê hơng làng cảnh
+ Đây là hình ảnh của bầu trời:
- Thu vịnh: “Trời thu xanh ngắt mấy tàng cao”
- Thu điếu: “Tầng mây lơ lửng trời xanh ngắt”
- Thu ẩm: “Da trời ai nhuộm mà xanh ngắt”
+ Gió thu thổi nhẹ nhàng
- Thu vịnh: “Cần trúc lơ phơ gió hắt hiu”
- Thu điếu: “lá vàng trớc gió khẽ đa vèo”
- Thu ẩm: “Lng dậu phất phơ màu khói nhạt” + Nớc thu xanh trong mà tĩnh lặng
- Thu vịnh: “Sóng biếc trông nh tầng khói phủ”
- Thu điếu: “Sóng biếc theo làn hơi gợn tí”
- Thu ẩm: “Làn ao lóng lánh bóng trăng loe”
Trang 6(?) Bài thơ đã thành công về nghệ
thuật trên những phơng diện nào?
Tham khảo phần ghi nhớ (SGK)
b Điểm giống thứ hai của cả ba bài thơ thu là đều thể hiện tâm trạng buồn của nhân vật trữ tình:
- Thu vịnh:
“Nhân hứng cũng vừa toan cất bút
Nghĩ ra lại thẹn với ông Đào”
- Thu điếu: “Tựa gối ôm cần lâu chẳng đợc”
- Thu ẩm: “Mắt lão không vầy cũng đỏ hoe”
c Điểm giống thứ ba là cách sử dụng tiếng Việt
đạt tới trình độ tinh tế, tài hoa
+ Thu vịnh:
“Mấy chùm trớc giậu hoa năm ngoái
Một tiếng trên không ngỗng nớc nào”
Đối nhau hết mức để làm nổi bật cái vô lí Trên
đời này làm gì có hoa năm ngoái tồn tại đến tận năm nay Chi tiết này cho thấy nỗi buồn choán cả thời gian Nghe tiếng ngỗng kêu trên đầu ngỡ là ngỗng nớc nào cũng là buồn rồi Nỗi buồn thấm cả không gian, tởng nh vô lí mà hoá ra lại có lí + Thu điếu: Con ngời lạc giữa cái mênh mông, vô
định của trời đất, sống trong bầu không khí tĩnh lặng, yên ắng Một nỗi buồn thầm kín không nói lên lời Con ngời ấy phải tìm đến cảnh “cày nhàn câu vắng” Chắc hẳn có tâm sự riêng rồi
+ Thu ẩm: Nhân vật trữ tình buồn đến khóc một mình
“Mắt lão không vầy cũng đỏ hoe”
d Khác nhau ở điểm nhìn thu của nhân vật trữ tình
III Tổng kết (Ghi nhớ - SGK Tr.22) (3 )’
1 Nghệ thuật
+ Tả đợc những nét điển hình của cảnh thu làng quê miền Bắc Việt nam
+ Chọn màu sắc, âm thanh hài hoà, phù hợp + Vần eo rất khó nhng đặc tả đợc sự vật bé, thu nhỏ lại, gợi tâm tình uẩn khúc, sâu kín
+ Đặc biệt là thủ pháp lấy động tả tĩnh truyền thống của Đờng thi (tiếng vèo)
2 Nội dung
Miêu tả cảnh thu ở đồng bằng Bắc bộ Đồng thời bộc lộ tâm sự kín đáo của nhà thơ trớc thời cuộc
IV Luyện tập (3 )’)
Bài 1 (SGK, tr 22)
Trang 7(?) Khái quát nội dung?
(?) Phân tích cái hay của nghệ thuật
xây dựng ngôn từ trong bài Thu“
Điếu” ?
Chú ý: Ngôn ngữ
+ Lựa chọn hình ảnh (bầu trời, gió thu, lá thu, nớc thu và con thuyền, hình ảnh nhân vật trữ tình tựa gối ôm cần)
+ Thêu dệt lên màu xanh (xanh sóng, xanh tre, xanh trời, có một màu vàng của chiếc lá đâm ngang
+ Âm thanh thật khẽ khàng, vắng lặng (gợn tí, khẽ đa vèo, khách vắng teo)
+ Hiệp vần “eo” gợi sự nhỏ bé, vắng lặng
C C Hớng dẫn học và chuẩn bị bài mới (2 )’)
D 1 Bài cũ: học thuộc lòng bài thơ
- Phân tích tâm trạng của nhân vật trữ trong bài thơ
2 Bài mới: chuẩn bị bài Phân tích đề, lập dàn ý bài văn nghị luậ