365 lời khuyên về sức khỏe phần 2

Viïơc xeât nghiïơm nađy cíìn thiïịt cho tíịt caê moơi ngûúđi ăïí phaât hiïơn bïơnh, nïịu coâ nhíịt lađ ăöịi vúâi nhûông ngûúđi ăaô coâ quan hïơ tònh duơc trûúâc tuöíi 18, coâ quan hïơ vú

Chûúng 9 NHÛÔNG VÍỊN ĂÏÌ SÛÂC KHOEÊ RIÏNG CUÊA PHUƠ NÛÔ

Tñnh chung thò tûđ thúđi xûa túâi nay ăađn bađ víîn söịng líu hún ăađn öng chûđng 7 nùm Saâu mûúi phíìn trùm phuơ nûô coâ sûâc khoeê töịt vò ăa söị hoơ khöng huât thuöịc laâ, khöng uöịng rûúơu vađ cuông ñt phaêi ặúng ăíìu vúâi nhûông tai naơn trong cuöơc söịng vađ lao ăöơng Tuy víơy, trong xaô höơi hiïơn nay, söị phuơ nûô vûúâng mùưc vađo vođng huât, chñch caê vađo rûúơu nûôa, ăaô tùng hún trûúâc Möơt söị cuông phaêi

ăi lađm xa nhađ, tinh thíìn cung cùng thùỉng vò nöîi lo gaânh vaâc gia ằnh Do ăoâ, sûâc khoeê vađ tuöíi thoơ cuêa hoơ bõ suy giaêm hún xûa

Chûúng trònh nađy ăïì cíơp túâi víịn ăïì sûâc khoeê riïng cuêa phuơ nûô cuđng nhûông lúđi khuýn, nïn lađm thïị nađo ăïí gòn giûô sûâc khoeê, traânh ặúơc nhûông cùn bïơnh riïng cuêa giúâi tñnh nhû ăau vuâ vađ ung thû vuâ, ung thû cöí tûê cung, kinh nguýơt súâm hoùơc khöng ăïìu Vađ trong trûúđng húơp líịy chöìng muöơn, nïn lađm gò ăïí sinh ăeê an toađn sau tuöíi 35

Noâi chung lađ biïịt caâch giûô gòn sûâc khoeê cuêa ngûúđi phuơ nûô úê moơi lûâa tuöíi

211 Ăïí baêo vïơ maơng söịng cho mònh, phaêi luön chuâ yâ toâi böơ ngûơc

Bïơnh ung thû vuâ coâ thïí chûôa trõ khoêi nïịu ặúơc phaât hiïơn tûđ súâm Viïơc nađy

do chñnh bïơnh nhín tûơ theo doôi böơ ngûơc cuêa mònh hađng ngađy, hađng tuíìn, hađng thaâng chûâ khöng phaêi chó coâ baâc sô hoùơc böơ maây X quang múâi lađm ặúơc Phíìn lúân caâc cuơc u aâc tñnh díîn ăïịn ung thû Búêi víơy, ñt nhíịt cuông phaêi quan saât, nùưn boâp kyô böơ ngûơc cuêa mònh möîi thaâng möîi líìn Thúđi gian töịt nhíịt ăïí lađm viïơc nađy vađo tuíìn lïî ăíìu sau khi hađnh kinh, vò hai vuâ mïìm dïî nhíơn xeât

Sau ăíy lađ phûúng phaâp tûơ quan saât vađ nhíơn xeât:

1- Cúêi tríìn ặâng trûúâc gûúng vađ nhòn kyô vađo tûđng bïn vuâ vïì: chöî löìi, loôm, sûơ thay ăöíi mađu sùưc, cíịu taơo vađ hònh daơng vuâ; coâ chöî nađo chaêy nûúâc hoùơc chaêy maâu khöng, coâ chöî nađo bõ xûúâc hoùơc coâ vaêy; hai vuâ coâ cín ăöịi khöng, coâ ặúđng gín, maơch maâu nađo nöíi lïn nhòn thíịy roô mađ trûúâc ăíy khöng coâ hiïơn tûúơng nađy khöng?

2- Nùìm xuöịng, vùưt tay traâi ra sau ăíìu vađ ăïí bađn tay úê dûoâñ ăíìu Duđng caâc ngoân tay cuêa bađn tay phaêi, nùưn boâp tûđ ăíìu nuâm vuâ túâi toađn böơ bïn phaêi ăïí xem: coâ chöî nađo loôm hay vuâ coâ caâc mö thõt nađo díìy khaâc thûúđng úê phíìn chung quanh nuâm vuâ vađ phíìn cú bùưp tûđ vuâ túâi naâch hay kh öng?

3- Duđng ngoân tay boâp nuâm vuâ vađ phíìn da thíîm quanh nuâm vuâ xem coâ nùưn ặúơc chíịt loêng nađo ra khöng?

4- Quan saât vađ xeât vuâ traâi theo caâc bûúâc nhû trïn

Coâ thïí tûơ khaâm nhû víơy trong luâc tùưm

Nïịu baơn thíịy coâ hiïơn tûúơng gò khaâc thûúđng, haôy cho baâc sô biïịt ngay ăïí ặúơc chó díîn

TÛƠ KIÏÍM TRA VUÂ

1 KHI TÙƯM

Caâc ngoân tay dïî di chuýín trïn da ûúât ăïí phaât hiïơn dûúâi da coâ höịc, khöịi u hay coâ gò khaâc thûúđng khöng? Tay traâi kiïím tra vuâ phaêi vađ tay phaêi kiïím tra vuâ traâi

212 Haôy an tím khi thíịy vuâ cùng vađ ăau tûâc

Nïịu baơn súđ thíịy coâ cuơc u trong vuâ mònh, ặđng nïn lo ngaơi vöơi Ríịt may lađ nhûông cuơc u nhû thïị thûúđng lađnh, khöng phaêi lađ ung thû U lađnh coâ thïí ặâng leê loi hay töìn taơi tûđng ăaâm nhoê, súđ tay hoùơc ăïí yâ quan saât kyô cuông nhíơn thíịy Möơt söị coâ thïí chuýín thađnh u xú coâ chûâa chíịt loêng bïn trong, ăöi khi gíy caêm giaâc ăau vađ cùng tûâc vuâ

Ngûúđi ta goơi chûâng coâ nhiïìu u tuơ tíơp thađnh cuơm úê möơt bïn hay caê hai bïn vuâ lađ chûâng u xú vuâ Nhiïìu phuơ nûô thíịy hiïơn tûúơng nađy trûúâc kyđ kinh nguýơt khoaêng 1 tuíìn

Nùưn vuâ, ăöi khi coâ möơt chíịt loêng, khöng coâ maâu chaêy ra Caâc baâc sô chûa biïịt roô nguýn nhín cuêa chûâng u xú, chó dûơ ăoaân lađ do sûơ tùng lûúơng hooâcmön setrogen vađ prolactin trong thúđi gian nađy gíy ra, lađm ăau vuâ vađ khoâ chõu cho ngûúđi phuơ nûô sùưp hađnh kinh Ăïí lađm giaêm ăau, nïn:

- Ùn ñt muöịi vađ caâc chíịt thađnh phíìn coâ Natri, ăïí giaêm lûúơng nûúâc trong u

- Duđng loaơi nõt vuâ coâ khung ăúô Coâ thïí mang nõt caê luâc nguê

- Nïịu ăau nhiïìu, coâ thïí chûúđm vuâ bùìng nûúâc ăaâ, 2-3 líìn möîi ngađy

- Nïịu thíịy chung quang vuâ noâng, coâ ăiïím tíịy ăoê, nïn túâi khaâm baâc sô ngay Nhiïìu khi, ăíịy chó lađ nhûông ăiïím bõ viïm, coâ thïí chûôa trõ dïî dađng bùìng thuöịc khaâng sinh

- Boê cađ-phï Nhiïìu ngûúđi thûúđng uöịng cađ-phï, khi thöi khöng uöịng nûôa thíịy ăúô ăau roô rïơt

- Möơt söị phuơ nûô duđng thuöịc ngûđa thai cuông traânh ặúơc chûâng ăau vuâ Thñ duơ, thuöịc Danazol coâ taâc duơng giaêm ăau roô rïơt

- Caâc thuöịc Vitamin E (duđng 400 ă.v quöịc tïị möîi ngađy), thuöịc lúơi tiïíu ăïìu coâ taâc duơng lađm giaêm ăau vuâ

Tíịt caê nhûông hiïơn tûúơng laơ mađ baơn thíịy úê vuđng vuâ, ăïìu cíìn phaêi cho baâc

sô biïịt vađ theo doôi

213 Ăïí traânh bõ ung thû vuâ nïn coâ chïị ăöơ ùn

Coâ nhûông ngûúđi dïî bõ ung thû vuâ hún ngûúđi khaâc Ăoâ lađ nhûông ngûúđi thûúđng coâ kinh nguýơt súâm, khöng coâ con hoùơc sanh con ăíìu lođng muöơn, maôn kinh muöơn hún ngûúđi bònh thûúđng, coâ meơ hoùơc chõ, em ăaô bõ chûâng bïơnh nađy

Ngoađi ra, viïơc ùn uöịng cuông coâ aênh hûúêng nhiïìu túâi viïơc mùưc bïơnh Búêi víơy, phuơ nûô nïn:

- Khöng nïn ăïí ngûúđi phò nöơn quaâ Cíìn giaêm lûúơng chíịt beâo trong caâc bûôa

ùn Nhiïìu cuöơc nghiïn cûâu ăaô cho thíịy ngûúđi beâo dïî bõ ung thû vuâ hún ngûúđi bònh thûúđng

- Khöng nïn hoùơc cíìn phaêi haơn chïị viïơc uöịng rûúơu Phuơ nûô uöịng rûúơu tûđ

3 líìn trúê lïn, möîi tuíìn, coâ nhiïìu khaê nùng bõ ung thû hún nhûông phuơ nûô khaâc

214 Höơi chûâng tiïìn kinh nguýơt

Trong söị mûúđi phuơ nûô úê thúđi kyđ kinh nguýơt thò böịn ngûúđi trûúâc khi thíịy kinh thûúđng coâ caâc triïơu chûâng nhû: Mùơt huâp hñp, ăau nhûâc ăíìu, khoâ chõu, khoâ nguê, tiïu chaêy, theđm ùn Nhiïìu khi tñnh khñ cuông thay ăöíi: hiïìn tûđ trúê thađnh caâu gùưt

Ăïí giaêm búât nhûông triïơu chûâng khoâ chõu trïn, nïn:

- Tíơp thïí duơc, vađ caâc mön nhû: búi löơi, ăi böơ, ăaơp xe ăaơp ñt nhíịt 3 líìn möîi tuíìn, möîi líìn khoaêng 20 phuât ăïí maâu huýịt lûu thöng vađ caâc cú bùưp coâ ăiïìu kiïơn co giaôn

- Ùn theo chïị ăöơ: ñt muöịi, ñt múô vađ ñt ặúđng; nhiïìu prötïin vađ chíịt xú (rau, quaê) ăïí lađm giaêm lûúơng estrogen dû, vađ tñnh nhaơy caêm cuêa caâc cú vuâ

- Khöng duđng cađ-phï, rûúơu, thuöịc laâ 2 tuíìn trûúâc thúđi kyđ kinh nguýơt

- Möơt söị ngûúđi duđng Vitamin E vađ B6, caâc dûúơc phíím coâ Can-xi, Ma-nhï vađ amino axñt L-tyrosine thíịy ríịt húơp (theo sûơ chó ắnh cuêa baâc sô)

- Nïịu khoâ nguê buöíi töịi, nïn lađm möơt giíịc nguê trûa

- Duđng phûúng phaâp thû giaôn nhû: thúê síu, suy tûúêng, yoga, hoùơc tùưm nûúâc noâng

215 Giaêm ăau khi hađnh kinh

Trong thúđi gian coâ kinh nguýơt, nhiïìu ngûúđi bõ ăau lûng, mïơt moêi, buöìn nön, nhûâc ăíìu Coâ ngûúđi ăau vađ khoâ chõu quaâ ăïịn mûâc bõ suy nhûúơc trong 2,3 ngađy ăíìu Ăïí giaêm búât caâc hiïơn tûúơng nađy, nïn:

- Uöịng trađ dïî tiïu

- Nùìm ngûêa, ăùơt nïơm trïn ăíìu göịi

- Chûúđm buơng bùìng chai hoùơc tuâi nûúâc noâng

- Xoa nheơ buơng

- Tíơp caâc bađi tíơp nheơ giú chín tay, ăi böơ, ăaơp xe

- Uöịng aspirin, ibuprofen hoùơc caâc dûúơc liïơu ăùơc trõ chûâng ăau khi hađnh kinh

216 Khi nađo baơn cíìn túâi baâc sô phuơ khoa?

Khi caâc baơn coâ caâc triïơu chûâng sau, cíìn túâi khaâm taơi baâc sô phuơ khoa:

- Thíịy kinh: nhiïìu quaâ, bíịt thûúđng, gíy mïơt nhoơc, hoùơc túâi kyđ mađ khöng thíịy kinh

- Xuíịt huýịt giûôa hai kyđ kinh nguýơt

- Ăau buơng dûúâi

- Ím ăaơo bõ ngûâa, coâ huýịt trùưng hoùơc bõ ăau khi giao húơp

- Xuíịt huýịt sau khi giao húơp

- Súđ thíịy coâ höịc, coâ u nöíi, cuơc cûâng úê vuâ

Duâ khưng cố triïåu chûáng gị cuäng nïn ài khấm phuå khoa mưỵi nùm mưåt lêìn Nïëu cố cấc triïåu chûáng bêët thûúâng, ài khấm ngay sau khi phất hiïån

2l7 Àïì phông hưåi chûáng sưëc nhiïỵm àưåc

Hưåi Chûáng sưëc vị nhiïỵm àưåc gêy ra búãi cấc vi khuêín Nẩn nhên thûúâng bõ:

- Sưët cao;

- Àau cấc cú bùỉp;

- Nưn mûãa;

- Ĩa chẫy;

- Ngûúâi mêín àỗ;

- Mẩch àêåp nhanh;

- Chống mùåt, choấng vấng;

- Duâng bùng vïå sinh hún lâ duâng cấc loẩi "nuát thêëm"

- Trấnh duâng cấc loẩi "nuát thêëm àùåc biïåt" cố khẫ nùng thêëm huát cao

- Khưng duâng cấc àưì vïå sinh bùçng nhûåa plastic

- Têím cấc loẩi nuát thêëm, trûúác khi duâng, bùçng dung dõch nhû K-Y Jelly, trûúác khi cho nuát vâo êm àẩo

- Thay nuát sau khi àậ duâng tûâ 4-6 giúâ

- Thay bùng vïå sinh cố têím thuưëc ngûâa thai trong vông 24 giúâ sau khi giao húåp

218 Trấnh viïm nhiïỵm bưå phêån sinh duåc

Súám hay muưån, ngûúâi phuå nûä nâo cuäng cố thïí bõ nhiïỵm truâng úã bưå phêån sinh duåc mưåt vâi lêìn; vuâng mưi vâ trung quanh êm hưå bõ rưåp àỗ, rất, ngûáa, êm àẩo cố huyïët trùỉng, khi tiïíu tiïån hóåc giao húåp bõ àau, rất

Ăïí chûa trõ hiïơn tûúơng nađy, baơn haôy duđng ba muöîng giíịm (loaơi thòa suâp) pha vađo möơt ca nûúâc íịm, rûêa chöî bõ nhiïîm truđng, möîi ngađy 2 líìn Nïịu khöng ăúô, cíìn túâi baâc sô phuơ khoa ăïí chûôa trõ tiïịp

Ăïí traânh chûâng bïơnh nađy, cíìn giûô gòn cíín thíơn vïơ sinh caâ nhín vađ chuâ yâ:

- Nïn duđng quíìn loât röơng bùìng vaêi böng

- Sau khi tíơp luýơn hoùơc hoaơt ăöơng ra möì höi, cíìn thay nhûông ăöì mùơc loât

- Nïn duđng loaơi bùng vïơ sinh hoùơc nuât vïơ sinh khöng coâ muđi, kïí caê muđi cuêa caâc hoaâ chíịt thúm

- Luön thay bùng vađ nuât vïơ sinh

- Khöng nïn duđng caâc loaơi díìu laơ, chíịt taơo boơt coâ muđi ăïí tùưm

Sau khi tùưm, phaêi lau khö böơ phíơn sinh duơc

219 Cíìn chuâ yâ khi thíịy ăau trong vuđng xûúng chíơu (P.I.D)

Nïị baơn bõ ăau úê buơng dûúâi keđm theo hiïơn tûúơng söịt nheơ, cíìn túâi khaâm úê caâc baâc sô phuơ khoa vò ăoâ coâ thïí lađ triïơu chûâng cuêa caâc bïơnh: ăau ruöơt thûđa, chûêa ngoađi daơ con, viïm öịng díîn trûâng hoùơc möơt böơ phíơn nađo khaâc cuêa böơ maây sinh saên

Nïịu hiïơn tûúơng trïn do möơt böơ phíơn cuêa böơ maây sinh saên bõ ăau mađ khöng ặúơc chûôa trõ ngay, baơn seô coâ thïí bõ chûâng vö sinh Khi chûôa trõ, cíìn phaêi nùìm nghó ýn tônh vađ uöịng thuöịc khaâng sinh theo sûơ hûúâng díîn cuêa thíìy thuöịc

Hiïơn tûúơng ăau trong vuđng xûúng chíơu ặúơc caâc baâc sô goơi chung lađ PID (pelvic innammatory disease) coâ thïí bõ líy nhiïîm do quan hïơ tònh duơc nhíịt lađ trong khi ăang mang vođng traânh thai Nïịu baơn bõ bïơnh nađy sau khi quan hïơ vúâi ngûúđi baơn ăúđi, thò ngûúđi baơn ăoâ cuông phaêi ăi chûôa trõ Ngoađi ra, nhûông duơng cuơ khaâm phuơ khoa, nïịu khöng ặúơc rûêa saơch vađ híịp tiïu truđng cíín thíơn cuông lađ möơt nguýn nhín lađm gíy bïơnh

220 Baơn cíìn phaêi biïịt vïì viïơc xeât nghiïơm tïị bađo ím ăaơo

Viïơn ăaơi hoơc vïì saên khoa vađ phuơ khoa thûúđng khuýn phuơ nûô Myô möîi nùm, ñt nhíịt cuông phaêi lađm xeât nghiïơm tïị bađo ím ăaơo, möơt líìn Möîi líìn nhû thïị, caâc chuýn gia laơi líịy möơt ñt chíịt nhíìy úê vuđng cöí tûê cung ăïí xeât nghiïơm

Viïơc xeât nghiïơm nađy cíìn thiïịt cho tíịt caê moơi ngûúđi ăïí phaât hiïơn bïơnh, nïịu coâ nhíịt lađ ăöịi vúâi nhûông ngûúđi ăaô coâ quan hïơ tònh duơc trûúâc tuöíi 18, coâ quan hïơ vúâi nhiïìu ngûúđi ăađn öng ăaô tûđng coâ líìn bõ viïm nhiïîm caâc cú quan trong vuđng xûúng chíơu, coâ ngûúđi thín trûơc hïơ bõ ung thû (meơ, chõ, em), meơ ăaô duđng thuöịc diethylstibestrol khi mang thai mònh

Ăïí xeât nghiïơm tïị bađo ím ăaơo coâ kïịt quaê, trûúâc khi líịy míîu xeât nghiïơm 24 giúđ, khöng nïn thuơt rûêa, khöng uöịng thuöịc gò coâ liïn quan túâi böơ phíơn sinh saên, vađ traânh, khöng ặúơc giao húơp

221 Ăïí traânh ung thû tûê cung

Ăïí khoêi bõ chûâng ung thû tûê cung ăe doaơ, nïn:

- Ăi lađm xeât nghiïơm tïị bađo ím ăaơo möîi nùm ñt nhíịt lađ möơt líìn Nïịu baơn coâ quan hïơ tònh duơc trûúâc tuöíi 18, ăaô quan hïơ vúâi nhiïìu ngûúđi tònh, ăaô tûđng bõ viïm nhiïîm úê böơ phíơn sinh duơc, coâ ngûúđi tònh vađo loaơi "khöng baêo ăaêm", ăaô mang thai súâm, coâ meơ duđng thuöịc diethylstibestrol khi coâ thai mònh thò laơi cađng nïn ăi xeât nghiïơm nhiïìu líìn trong nùm

- Khöng huât thuöịc laâ

- Nïn giúâi haơn tònh duơc vúâi möơt ngûúđi thöi

Nïịu coâ quan hïơ vúâi nhiïìu ngûúđi, nïn sûê duơng bao cao su (cho nam), mađng traânh thai hoùơc vođng tûê cung vúâi thuöịc traânh thai (nûô)

- Baơn nïn túâi baâc sô phuơ khoa ăïí khaâm nïịu thíịy ăau trong khi giao húơp coâ hiïơn tûúơng xuíịt huýịt khi chûa túâi kyđ kinh nguýơt

Vúâi möơt söị ngûúđi, chûâng nađy khöng gíy khoâ chõu gò caê Caâc u xú khöng phaêi lađ ung thû chuâng lađ loaơi u lađnh Tuy víơy, chuâng cuông gíy trúê ngaơi cho viïơc thuơ thai vađ mang thai Búêi víơy, nïịu baơn bõ u xú, khi baâc sô khuýn baơn cùưt boê tûê cung thò baơn khöng nhíịt thiïịt phaêi theo yâ kiïịn baâc sô ngay Nïịu baơn cođn muöịn sanh con, baơn coâ thïí ăïì nghõ baâc sô lađm xeât nghiïơm thïm ăïí roô söị cuơc u nhiïìu hay ñt, to hay nhoê, võ trñ cuêa chuâng úê ăíu? Cùn cûâ vađo nhûông ăiïím ăoâ, baâc sô seô xeât laơi coâ cíìn thiïịt phaêi cùưt tûê cung hay khöng Vò coâ thïí chó cùưt caâc u xú mađ víîn ăïí tûê cung laơi Nhû víơy, baơn víîn coâ hy voơng thuơ thai

Baâc sô coâ thïí cho baơn uöịng progesterone vađ gonadotropin- möơt loaơi thuöịc chûâa hooâcmön coâ kyâ hiïơu GNRH, coâ taâc duơng lađm caâc cuơc u teo laơi

Nïịu baơn thûúđng duđng thuöịc ngûđa thai thò baâc sô cuông cho duđng tiïịp progesterone hoùơc möơt loaơi thuöịc ngûđa thai khaâc, vò hònh nhû chíịt estrogen trong trûâng coâ tñnh kñch thñch caâc cuơc u lúân lïn Chñnh vò leô ăoâ, nïn khi ngûúđi

phuơ nûô túâi tuöíi maôn kinh-buöìng trûâng khöng saên xuíịt estrogen nûôa thò caâc cuơc

u xú tûơ nhiïn teo laơi

Nïịu trûúđng húơp buöơc phaêi cùưt boê tûê cung, baơn nïn cíìn ăïì nghõ baâc sô giûô laơi buöìng trûâng ăïí traânh súâm coâ nhûông triïơu chûâng cuêa thúđi kyđ tiïìn maôn kinh

Noâi chung, baơn nïn thaêo luíơn vúâi baâc sô ăïí dađnh líịy cho mònh nhûông ăiïìu kiïơn töịt nhíịt trong viïơc chûôa trõ

223 Nïn hay khöng nïn cùưt daơ con?

Trong nhûông nùm qua giúâi y hoơc noâi chung (baâc sô saên khoa, baâc sô ăiïìu trõ) coâ xu hûúâng thiïn vïì viïơc cùưt boê tûê cung cuêa caâc bïơnh nhín, möîi khi tûê cung coâ víîn ăïì gò hoùơc bõ nghi ngúđ coâ liïn quan túâi ung thû Hiïơn nay, ngûúđi ta haơn chïị viïơc lađm ăoâ vađ chó cùưt boê tûê cung trong nhûông trûúđng húơp:

- Tûê cung coâ nhûông u xú coâ diïơn tñch lúân

- Bõ xuíịt huýịt tûê cung, vađ viïơc chûôa trõ bùìng thuöịc khöng coâ kïịt quaê

- Coâ nhûông chöî tûê cung bõ viïm nhiïîm, khöng chûôa trõ ặúơc

- Bõ ung thû tûê cung hay cöí tûê cung

- Bõ viïm niïm maơc tûê cung

Ngoađi nhûông trûúđng húơp nùơng kïí trïn, nhûông trûúđng húơp khaâc coâ thïí chûôa trõ ặúơc mađ khöng cíìn túâi phíîu thuíơt tûê cung nhû: thíịy kinh nhiïìu (rong kinh), coâ u xú, viïm nheơ mađng tûê cung, sa tûê cung Khi viïơc chûôa trõ khöng coâ kïịt quaê, baâc sô gúơi yâ nïn cùưt boê tûê cung, thò baơn víîn coâ thïí nïu ra nhûông víịn ăïì sau vúâi baâc sô:

- Ngoađi viïơc cùưt boê cođn biïơn phaâp nađo khaâc khöng?

- Viïơc chûôa trõ theo phûúng hûúâng múâi coâ gò khaâc laơ?

Coâ thïí cùn cûâ vađo nhûông ăiïím gò ăïí hy voơng khöng phaêi cùưt boê tûê cung?

Nïịu phaêi cùưt tûê cung, nhûng víîn giûô buöìng trûâng laơi coâ ặúơc khöng? Vò nhû víơy, baơn seô ăúô phaêi qua giai ăoaơn tiïìn maôn kinh trûúâc tuöíi

- Trong khi tòm giaêi phaâp chûôa trõ töịt nhíịt, baơn ặđng ngíìn ngaơi ăùơt cíu hoêi vúâi baâc sô ăïí tòm ra con ặúđng khaâc con ặúđng phíîu thuíơt

224 Nïịu baơn uöịng thuöịc ngûđa thai, xin ăuđng huât thuöịc

Theo baâo caâo cuêa cú quan phuơ traâch vïì sûâc khoeê vađ cöng taâc xaô höơi Myô thò, nhûông phuơ nûô ăaô duđng thuöịc ngûđa thai mađ cođn huât thuöịc laâ thò dïî bõ caâc chûâng bïơnh tùưc maơch vađ ăau tim, nhíịt lađ úê lûâa tuöíi tûđ 35 trúê lïn

Búêi víơy, nïịu baơn ăaô duđng thuöịc ngûđa thai, xin ặđng huât thuöịc laâ hoùơc ăaô huât thuöịc laâ thò ặđng uöịng thuöịc ngûđa thai!

225 Nïn lađm gò nïịu baơn muöịn coâ thai?

Nhiïìu phuơ nûô mong ặúơc coâ thai vađ sanh con Nïịu baơn lađ möơt trong söị nhûông ngûúđi coâ ûúâc mong nhû thïị, nïn theo lúđi khuýn sau:

- Traânh, khöng uöịng rûúơu khöng huât thuöịc laâ hay marijuana

- Traânh, khöng ùn baânh hoùơc uöịng nûúâc ngoơt coâ chíịt cafeine

- Giûô ngûúđi khöng míơp nhûng cuông khöng gíìy öịm

- Sau khi ín aâi vúâi ngûúđi baơn ăúđi, nùìm ngûêa, ăöơn möng cao trïn möơt caâi göịi trong 30 phuât

- Cíìn biïịt thúđi gian nađo mònh ruơng trûâng vađ khoaêng thúđi gian nađo mònh coâ khaê nùng thuơ thai: ăoâ lađ khoaêng tûđ 14 túâi 16 ngađy sau khi baơn coâ kinh

Nhûông díịu hiïơu cuêa hiïơn tûúơng ruơng trûâng coâ thïí thíịy nhû: Caêm thíịy ăau ím ó úê bïn traâi hoùơc bïn phaêi buơng dûúâi, úê ím ăaơo coâ möơt nhíìy trong vađ dai; thín nhiïơt húi cao hún caâc ngađy thûúđng

Baơn coâ thïí mua möơt baêng thuơ thai theo yâ muöịn úê hiïơu saâch hoùơc hiïơu thuöịc vađ giíịy thûê nûúâc tiïíu ăïí biïịt mònh coâ mang thai hay khöng Nïịu ngím vađo nûúâc tiïíu mađu giíịy chuýín sang mađu xanh thò ăoâ lađ díịu hiïơu baâo lađ baơn ăaô mang thai

Baơn cuông coâ thïí mua möơt cùơp nhiïơt ăöơ ăïí ăo nhiïơt ăöơ cuêa mònh hađng ngađy vađo buöíi súâm Nhûông ngađy nhiïơt ăöơ cuêa baơn cao hún ngađy bònh thûúđng vađo quaông 2OC, lađ nhûông ngađy baơn dïî thuơ thai

Nïịu ăaô theo nhûông chó díîn trïn möơt nùm mađ khöng thíịy coâ kïịt quaê, baơn nïn ăi khaâm taơi chuýn khoa saên

Coâ möơt söị víịn ăïì liïn quan túâi ngûúđi ăađn öng trong viïơc thuơ thai ặúơc trònh bađy úê bađi 243, chûúng 10

226 Muöịn ặúơc meơ trođn con vuöng

Meơ khoeê thò con khoeê, ăoâ lađ ăiïìu dïî hiïíu Nïịu baơn coâ yâ muöịn thuơ thai vađ sinh con, nïn theo möơt söị lúđi khuýn sau, ăïí baêo ăaêm sûâc khoeê cho beâ ngay tûđ nhûông ngađy ăíìu, múâi ra ăúđi Trûúâc khi mang thai:

- Nïn ăi khaâm sûâc khoeê toađn diïơn kïí caê khaâm phuơ khoa ăïí ặúơc baâc sô goâp yâ kiïịn Möơt söị trûúđng húơp nhû beâo phò, huýịt aâp cao, tiïíu ặúđng, nghiïơn huât thuöịc, rûúơu, suy dinh dûúông, maâu thûê coâ kïịt quaê Rh ím (sau líìn coâ mang ăíìu tiïn), ăïìu coâ aênh hûúêng nguy haơi túâi sûâc khoeê cuêa bađ meơ vađ thai nhi

- Hoêi kyô baâc sô vïì taâc duơng cuêa tûđng thûâ thuöịc mađ baơn ăaô uöịng vađ seô uöịng (theo chó ắnh cuêa baâc sô hoùơc tûơ yâ duđng)

- Nïịu baơn phaêi duđng thûúđng xuýn loaơi thuöịc nađo ăoâ, hoêi baâc sô xem thuöịc ăoâ coâ aênh hûúêng túâi caâi thai khöng, coâ cíìn phaêi thay bùìng loaơi thuöịc khaâc khöng?

- Nïịu baơn duđng thuöịc ngûđa thai, nïn ngûng thuöịc 3 thaâng trûúâc khi muöịn thuơ thai

- Nïịu ngûúđi beâo phò, cíìn coâ biïơn phaâp lađm suât cín trûúâc khi thuơ thai

- Cíìn luýơn tíơp thûúđng xuýn

- Cíìn thûê test ăïí biïịt baơn hoùơc chöìng baơn coâ cùn bïơnh gò thuöơc loaơi di truýìn hay khöng

- Cho baâc sô biïịt tuöíi cuêa vúơ, chöìng baơn Nïịu vúơ trïn 35 hoùơc chöìng trïn

60

Sau khi thuơ thai, sûâc khoeê meơ, con baơn seô töịt hún nïịu baơn chuâ yâ:

- Hoêi baâc sô vïì chïị ăöơ ùn uöịng ăùơc biïơt cuêa ngûúđi mang thai

- Traânh caâc thûơc phíím coâ caphïin, rûúơu, nicotin vađ caâc loaơi ma tuyâ

- Hoêi baâc sô cíín thíơn trûúâc khi duđng bíịt cûâ loaơi thuöịc gò kïí caê caâc loaơi vitamin vađ caâc loaơi thuöịc thađnh phíìn kim loaơi

- Trong 3 thaâng ăíìu thúđi kyđ mang thai, khöng nïn tùng cín quaâ tûđ 1-1,4

kg Tûđ thaâng thûâ 4, möîi tuíìn coâ thïí tùng 0,350 kg Töíng söị cín tùng tûđ 10 kg túâi 12,2 kg lađ vûđa (24-27 pounds)

- Tiïịp tuơc tíơp thïí duơc hađng ngađy (coi bađi 229)

- Thûơc hađnh caâc bađi tíơp thû giaôn cú thïí vađ thíìn kinh ăïí traânh stress (Nhiïìu baâc sô nghô rùìng hiïơn tûúơng stress do caêm xuâc lađm maâu khöng túâi ăïìu vađ khöng cung cíịp ăuê cho daơ con vađ thai nhi Búêi víơy, caâi thai bõ thiïịu oxy vađ chíịt dinh dûúông)

- Nïn ăùng kyâ theo hoơc lúâp chó díîn vïì víịn ăïì sinh ăeê

- Nïịu nhađ nuöi međo, phaêi chuâ yâ khöng ăïí međo óa bûđa baôi Phín međo coâ thïí gíy möơt loaơi bïơnh coâ tïn lađ toxoppalsmosis

Ngûúđi mang thai nhiïîm bïơnh nađy coâ thïì sinh con thiïịu thaâng vađ ặâa treê dïî bõ töín thûúng úê naôo; mùưt vađ caâc böơ phíơn khaâc

227 Sinh ăeê an toađn sau tuöíi 35

Nhiïìu phuơ nûô ngađy nay líịy chöìng muöơn, nïn söị ngûúđi sinh con úê tuöíi 35 trúê lïn cađng ngađy cađng nhiïìu Thöng thûúđng phuơ nûô tuöíi cao cađng khoâ thuơ thai

vađ dïî sanh con thiïịu thaâng Ngoađi ra cođn hay mùưc caâc chûâng bïơnh nhû tñïíu ặúđng vađ huýịt aâp cao aênh hûúêng túâi thai nhi, lađm cho ặâa beâ sinh ra dïî bõ caâc bïơnh bíím sinh hoùơc di truýìn

Búêi víơy, phuơ nûô mang thai tûđ tuöíi 35 trúê ăi, cíìn phaêi chuâ yâ:

- Trong thúđi gian mang thai traânh ùn mùơn; ùn ñt ặúđng ăïí ăïì phođng caâc bïơnh tiïíu ặúđng vađ huýịt aâp cao

- Nïn ăïì nghõ baâc sô cho xeât nghiïơm vïì gen

Khoaêng 16 tuíìn sau khi thuơ thai, baâc sô coâ thïí xeât nghiïơm nûúâc öịi Viïơc xeât nghiïơm phaêi duđng túâi kim dađi ăïí líịy nûúâc öịi ra nïn coâ thïí aênh hûúêng khöng lúơi túâi thai nhi

Tuy nhiïn trïn 400 líìn xeât nghiïơm múâi coâ möơt trûúđng húơp khöng may nhû víơy

Viïơc xeât nghiïơm nûúâc öịi cíìn thiïịt khi:

- Tuöíi ngûúđi meơ tûđ 35 trúê lïn

- Gia ằnh meơ hay böị cuêa thai nhi coâ ngûúđi mang bïơnh di truýìn hoùơc bõ röịi loaơn vïì trao ăöíi chíịt

- Gia ằnh meơ hay böị cuêa thai nhi coâ ngûúđi mùưc bïơnh vïì maâu hoùơc tuêy söịng

- Ngûúđi meơ mang thai ăaô coâ líìn sinh con coâ dõ tíơt

Viïơc xeât nghiïơm nûúâc öịi coâ thïí phaât hiïơn ặúơc thai lađ trai hay gaâi nhûng chuê ýịu ăïí biïịt thai coâ dõ tíơt hay khöng? Nïịu nûúâc öịi bònh thûúđng thò ặâa beâ cuông seô bònh thûúđng

Ngûúđi ta cuông coâ thïị líịy möơt ñt míîu nhau cuêa ngûúđi meơ sau khi thuơ thai ặúơc tûđ 8-10 tuíìn ăïí xeât nghiïơm Nhû víơy seô biïịt traơng thaâi cuêa thai súâm hún viïơc líịy nûúâc öịi, khiïịn böị meơ cuêa thai nhi vađ baâc sô coâ ăuê thúđi gian suy nghô ăïí quýịt ắnh vïì viïơc sinh núê

228 Mang thai coâ thïí ăi lađm túâi bao giúđ

Möơt nûêa phuơ nûô úê Myô víîn ăi lađm khi mang thai Nhû víơy coâ haơi khöng? Nïn nhû thïị nađo?

Haơi hay khöng haơi lađ tuyđ úê möîi ngûúđi Cú quan khoa hoơc vađ y tïị Myô ăaô nghiïn cûâu nhiïìu phuơ nûô mang thai mađ víîn túâi cöng súê ăïí coâ nhûông nhíơn xeât vađ ăaô thađnh líơp möơt baêng hûúâng díîn dûúâi ăíy Tuy víơy, cuông nïn chuâ yâ rùìng coâ nhiïìu phuơ nûô lađm viïơc túâi ngađy sinh núê mađ víîn khoêe maơnh, bònh thûúđng Thíơt ra, trong víịn ăïì nađy chó coâ baâc sô vađ bađ meơ mang thai múâi coâ thïí coâ quýịt

ắnh thñch húơp vò hoơ luön luön theo doôi hoùơc caêm thíịy aênh hûúêng giûôa viïơc lao ăöơng vúâi sûâc khoêe cuêa thai nhi

LAĐM VIÏƠC ĂÏỊN BAO GIÚĐ THÒ NGHÓ ĂEÊ

LOAƠI CÖNG VIÏƠC - SÖỊ TUÍÌN LÏÎ ĂAÔ COÂ THAI

Thû kyâ, vùn phođng 40

Chuýn viïn vađ quaên lyâ 40

Cöng viïơc ngöìi taơi chöî, lao ăöơng nheơ 40

Phaêi ặâng (hún 4 giúđ) 24

Khöng ặâng liïn tuơc (hún nûêa giúđ/giúđ) 32

(keâm nûêa giúđ/giúđ) 40

Phaêi cuâi khi lađm viïơc, mûâc cuâi thíịp dûúâi ăíìu göịi

- Khöng cuâi liïn tuơc (10 líìn/ giúđ) 20

(dûúâi 10 líìn/giúđ) 28

(dûúâi 2 líìn/giúđ) 40

Phaêi leo thang hoùơc tređo cöơt thùỉng ặâng

(trïn 4 líìn trong 8 giúđ) 20

(dûúâi 4 líìn trong 8 giúđ) 28

Ăi lïn, xuöịng cíìu thang

(trïn 4 líịn trong 8 giúđ) 28

(dûúâi 4 líìn trong 8 giúđ) 40

Mang, vaâc, nhíịc:

229 Tíơp luýơn thïị nađo khi coâ thai?

Duđ ăaô mang thai, viïơc luýơn tíơp thín thïí víîn coâ ñch vađ giuâp cho ngûúđi phuơ nûô khoêi caâc chûâng nhûâc, moêi ngûúđi vađ nhiïìu chûâng khaâc nûôa Nhûông mön tíơp nhû yoga, búi, ăi böơ hoùơc víơn ăöơng chíơm ăïìu töịt Nïịu baơn chûa tûđng luýơn tíơp bao giúđ thò nïn hoêi qua baâc sô chùm soâc mònh nïn tíơp thïị nađo cho vûđa sûâc vađ húơp vúâi ngûúđi coâ thai nhû:

- Chó nïn tíơp sau bûôa ùn 2 giúđ

- Trûúâc khi tíơp, uöịng 1-2 ly nûúâc

- Khöng tíơp nhûông bađi tíơp coâ ăöơng taâc nhaêy, víơn mònh hoùơc cûê ăöơng nhanh

- Tíơp sao ăïí giûô nhõp tim dûúâi 140 ăíơp/phuât

- Khöng bõ kñch ăöơng vò luýơn tíơp

- Sau thaâng thûâ 4, traânh caâc bađi tíơp coâ ăöơng taâc nùìm ngûêa

- Sau khi tíơp quaâ 2 giúđ mađ víîn thíịy mònh moêi mïơt, nïn túâi thùm baâc sô

230 Giûô gòn ăöi vuâ thïị nađo khi nuöi con bùìng sûôa meơ?

Nuöi con bùìng sûôa meơ lađ cöng viïơc ăeơp nhíịt trïn ăúđi cuêa caâc bađ meơ Mùơc duđ viïơc cho buâ coâ thïí lađm vuâ bõ xïơ vađ ăau vuâ, nhûng bađ meơ nađo cuông caêm thíịy lođng hín hoan, khoâ taê Tuy víơy, nïịu biïịt caâch giûô gòn ăíìu vuâ, cuông haơn chïị ặúơc möơt söị aênh hûúêng Búêi víơy, bađ meơ cho con buâ, nïn:

- Mang nõt vuâ trong suöịt thúđi gian thai ngheân, loaơi nõt vuâ coâ khung ăúô

- Trong thúđi gian con buâ, cuông mang nõt vuâ (ngađy, ăïm)

- Khöng duđng loaơi nõt vuâ coâ ăoaơn bùìng vaêi nhûơa khöng thíịm

- Phaêi thay nõt vuâ khi thíịy íím hoùơc ûúât

- Cho con buâ caê 2 bïn, bïn vuâ traâi röìi ăïịn vuâ phaêi

- Möîi líìn buâ cuêa beâ khöng quaâ 20 phuât

- Khi thöi khöng cho beâ buâ nûôa, khöng giùìng miïơng beâ ra khoêi vuâ mađ kheô luöìn ngoân tay vađo hai bïn ăíìu vuâ, giûôa ăíìu vuâ vađ miïơng beâ

- Nhûông ngađy ăíìu cho con buâ, coâ thïí thíịy ăau ăíìu vuâ Ăïí ăúô ăau, coâ thïí chûúđm ăíìu vuâ bùìng khùn tíím nûúâc noâng hoùơc nûúâc laơnh

- Duđng khùn tíím nûúâc íịm, lau ăíìu vuâ hađng ngađy khöng nïn rûâa ăíìu vuâ bùìng xađ phođng vađ coâ thïí lađm khö vađ nûât da

- Sau khi cho con buâ, coâ thïí lau hoùơc ăùưp vuâ bùìng caâc loaơi kem hoùơc díìu ăùơc biïơt nhû kem sûôa lanolin, kem díìu dûđa, khùn thíịm nûúâc trađ

Trûúđng húơp vuâ sûng tíịy, ăoê vađ ăau cíìn túâi baâc sô khaâm ăïí tòm caâch chûôa trõ

231 Coâ con, sao laơi khoâc?

Nhiïìu phuơ nûô mong moêi, chúđ ăúơi ngađy ặâa con ra ăúđi Sinh con ặúơc míịy ngađy, coâ khi chùỉng coâ duýn cúâ gò cuông oađ lïn khoâc Phaêi chùng vò thiïịu sûơ sùn soâc cuêa gia ằnh nïn tuêi thín? Hay lo cho con nhoê beâ boêng, ýịu úât? Khöng phaêi Phíìn lúân trûúđng húơp, sau khi sinh con ặúơc 3 ngađy böơ phíơn tiïịt ra caâc hooâcmön trong cú thïí coâ sûơ thay ăöíi lađm cho phuơ nûô thíịy mònh mïơt moêi vađ dïî xuâc ăöơng Ngûúđi ta goơi ăoâ lađ cún xuâc ăöơng cuêa bađ meơ múâi sinh con

Nïịu baơn muöịn traânh nhûông cún xuâc ăöơng ăoâ, nïn:

- Bađn baơc trûúâc vúâi nhûông ngûúđi thín vïì ngađy baơn cuđng beâ úê bïơnh viïơn vïì gia ằnh

- Luâc beâ nguê thò mònh cuông nguê

- Bađn vúâi chöìng hay ngûúđi thín vïì dûơ kiïịn ăi chúi ra ngoađi trong vođng möơt giúđ, ngay trong tuíìn lïî ăíìu

- Hiïơn tûúơng thíịy mònh dïî bõ caêm xuâc, ngheơn ngađo, buöìn vö cúâ, coâ thïí thíịy trong vođng 1 tuíìn lïî röìi seô qua Mûúđi lùm phíìn trùm caâc bađ meơ múâi sinh con coâ caêm xuâc nađy

Nïịu hiïơn tûúơng nađy keâo dađi caê thaâng khöng khoêi khiïịn cho saên phuơ trúê nïn síìu bi, sa suât tinh thíìn thò nïn cho baâc sô biïịt chûôa trõ bùìng dûúơc liïơu

232 Vûúơt qua nhûông triïơu chûâng tiïìn maôn kinh

Nhiïìu phuơ nûô ríịt ngaơi thúđi kyđ tiïìn maôn kinh Búêi vò tñnh tònh thay ăöíi dïî noâng naêy buöìn ríìu, ngûúđi moêi mïơt, khöng thíịy caêm xuâc vađ thñch thuâ gò ăöịi vúâi chuýơn göịi chùn, tû tûúêng chó nghô vú víín túâi tuöíi giađ

Khi khöng cođn kinh nguýơt nûôa, thò khöng thïí traânh ặúơc möơt söị thay ăöíi cuêa caâc böơ maây trong cú thïí, nhûng chuâng ta cuông coâ thïí lađm giaêm búât nhûông taâc ăöơng khoâ chõu nhû sau:

- Giûô cho mònh nhûông tû tûúêng laơc quan, ýu ăúđi bùìng caâch luön liïn hïơ vúâi baơn beđ vađ moơi ngûúđi trong cöơng ăöìng ăïí cuđng coâ nhûông hoaơt ăöơng chung

- Nïn boê cađ - phï, rûúơu, ăöì ngoơt

- Ăïí traânh míịt nguê, trûúâc khi ăi nguê nïn uöịng nhûông loaơi trađ thaêo möơc nhû loaơi chamomile

Tíơp luýơn theo phûúng phaâp Kegel ăïí giûô cho caâc bùưp thõt vuđng xûúng chíơu vađ ím ăaơo coâ tñnh ăađn höìi töịt, traânh hiïơn tûúơng sa daơ con vađ khöng kiïím soaât ặúơc caâc cú vođng cuêa bađng quang, do ăoâ khöng kiïím soaât ặúơc viïơc tiïíu tiïơn Ăïí caêm thíịy vađ ăiïìu khiïín ặúơc caâc cú nađy, baơn coâ thïí tíơp nhû sau:

- Khi ăi tiïíu, baơn cöị ngûng tiïíu giûôa chûđng röìi laơi ăi, laơi ngûng cho túâi hïịt

- Lïn gín cú buơng ăïí eâp vađo caâc cú cuêa ím ăaơo trong 3 giíy röìi laơi ăïí thû giaôn 3 giíy Lađm ăöơng taâc nađy 10 líìn Möîi ngađy tíơp 3 líìn

- Tíơp nhû trïn nhûng nhanh hún, cađng nhanh cađng töịt

Möîi ngađy tíơp 3 líìn, möîi líìn tíơp 10 ăöơng taâc nhû víơy

233 Traânh cún raơo rûơc

Nhiïìu ngûúđi caêm thíịy trong ngûúđi nhû coâ caâc ăúơt soâng húi noâng trađn vađo ngûơc, lïn cöí, lïn mùơt gíy vaâng ăíìu tûâc thúê, coâ khi líu túâi 90 phuât Coâ ngûúđi khöng chuâ yâ túâi hiïơn tûúơng nađy, nhûng möơt söị laơi caêm thíịy khoâ chõu

Ăïí lađm giaêm taâc duơng khoâ chõu cuêa nhûông cún raơo rûơc nhû thïị, nïn:

- Mùơc quíìn aâo moêng bùìng tú, súơi tûơ nhiïn

- Traânh uöịng caâc ăöì uöịng coâ caphïin vađ rûúơu

- Traânh ùn nhûông loaơi baânh, thõt nhiïìu chíịt böí dûúông

- Hoêi baâc sô ăïí uöịng Vitamin E (400 IU/ngađy - IU = ăún võ quöịc tïị)

Nïịu ban ăïm ra nhiïìu möì höi nïn:

- Mùơc ăöì nguê bùìng vaêi böng

- Giûô phođng nguê thoaâng, maât

234 Lađm thïị nađo khi ím ăaơo bõ khö?

Tûđ thúđi tiïìn maôn kinh trúê ăi lûúơng hooâcmön sinh duơc estrogen cuêa buöìng trûâng suy giaêm vađ díîn túâi hiïơn tûúơng ặúđng ím ăaơo bõ khö khiïịn cho viïơc ín aâi trúê lïn ăau raât Ăïí traânh tònh traơng ăoâ, coâ möơt söị biïơn phaâp cíìn chuâ yâ:

- Khöng rûêa vuđng ím ăaơo bađng xađ phođng chöịng muđi, hoùơc caâc chíịt rûêa coâ hoaâ chíịt thúm

- Ăïí böi trún ím ăaơo khi giao húơp, coâ thïí duđng loaơi dung dõch böi trún nhû

K - Y Jelly Khöng nïn duđng caâc loaơi díìu trún bùưt nguöìn tûđ díìu moê vò dïî gíy viïm nhiïîm

- Hoêi baâc sô vïì loaơi kem böi ím ăaơo coâ estrogen

- Nïịu baơn thíịy ăau khi giao húơp, ăau raât khi tiïíu tiïơn vađ tiïíu ra möơt chíịt mađu höìng, cíìn phaêi ăi baâc sô Vò nhû víơy coâ thïí lađ triïơu chûâng viïm ím ăaơo

235 Biïơn phaâp traânh bïơnh loaông xûúng

Thöng thûúđng, sau tuöíi 40 míơt ăöơ xûúng ngûúđi nađo cuông díìn díìn loaông

ăi úê phuơ nûô, töịc ăöơ "loaông" cođn tùng thïm kïí tûđ thúđi kyđ tiïìn maôn kinh, roô rïơt nhíịt úê nhûông ngûúđi vöịn ăaô coâ nhûông böơ xûúng nhoê, coâ böơ toâc ăoê hoùơc baơch kim, lađ ngûúđi aâ Ăöng hoùơc úê miïìn Bùưc Íu, nhûông ngûúđi chûa hïì sinh con, huât thuöịc laâ, hay uöịng loaơi corticosteroid hoùơc ùn caâc thûâc ùn chûâa ñt Can-xium Ngûúđi nađo maôn kinh cađng súâm thò xûúng cuông dïî loaông súâm Ngoađi ra cođn phaêi kïí túâi nhûông ngûúđi coâ truýìn thöịng bõ bïơnh xûúng, trong gia ằnh coâ ngûúđi bõ ung thû xûúng v.v

Ăïí ngùn chùơn hiïơn tûúơng loaông xûúng nhanh nïn:

- Khi ăaô maôn kinh, nïn baêo ăaêm bûôa ùn hađng ngađy coâ ñt nhíịt 1.000 mg Can- xium Trong thúđi tiïìn maôn kinh, cíìn ùn túâi 1.500 mg Ca/ngađy Nhû bađi

112 Chûúng 4 ăaô chó díîn lûúơng Can- xium coâ nhiïìu trong caâc saên phíìm cuêa sûôa ăaô loaơi búât chíịt beâo vađ trong caâc loaơi caâ nhû caâ höìng vađ caâ höìi; caâc loaơi ăíơu traâi hay ăíơu haơt, caâc loaơi rau caêi,.hoa-lú Tuy víơy, khöng nïn ùn quaâ 1.500 mg Ca/ngađy

- Khöng ùn mùơn vađ caâc thûâc ùn chûâa nhiïìu lûúơng Na

- Nïn coâ chûúng trònh tíơp luýơn ăïìu caâc mön nhû ăi böơ, ăaơp xe vađ caê mön aerobic vúâi ăöơng taâc nheơ vađ chíơm

- Hoêi baâc sô vïì víịn ăïì duđng thuöịc coâ estrogen ăïí ăïì phođng chûâng suy xûúng vađ nhûông chûâng bïơnh khaâc trong tuöíi maôn kinh

236 Duđng thuöịc coâ hooâcmön sinh duơc Estrogen, lúơi hay haơi?

Nhiïìu triïơu chûâng cuêa thúđi tiïìn maôn kinh coâ thïí quy vađo möơt nguýn nhín: sûơ suy giaêm lûúơng hooâcmön sinh duơc chñnh cuêa phuơ nûô, chíịt estrogen Búêi víơy, caâc nhađ y hoơc ăaô ặa chíịt estrogen vađo thuöịc viïn ăïí uöịng, thuöịc tiïm chñch, kem böi ím ăaơo, míịt nguê, raơo rûơc, suy thoaâi xûúng vađ caâc chûâng khaâc cuêa thúđi kyđ maôn kinh Hiïơn nay, ngûúđi ta thûúđng cho caâc bïơnh nhín duđng estrogen vúâi liïìu lûúơng thíịp phöịi húơp vúâi caê thuöịc coâ progesterone

Phûúng phaâp trõ liïơu bùìng estrogen khöng phaêi lađ hoađn toađn töịt vađ vö haơi Möơt söị phuơ nûô coâ phaên ûâng khöng lúơi vúâi thuöịc, coâ nguy cú dïî bõ ung thû tûê cung hún, cuđng caâc chûâng khaâc nhû soêi thíơn, huýịt aâp cao, tùưc maơch maâu, hoùơc

ñt nhíịt thò cuông bõ buöìn nön, ăau vuâ, bñ tiïíu tiïơn Do ăoâ nhûông ngûúđi ăaô tûđng bõ caâc bïơnh tùưc maơch vađ ung thû daơ con khöng ặúơc duđng estrogen Nhûông ngûúđi ăaô bõ huýịt aâp cao, tiïíu ặúđng, soêi thíơn,bïơnh gan, u xú daơ con hay ung thû buöìng trûâng khi duđng estrogen phaêi hïịt sûâc cíín thíơn

Phûúng phaâp chûôa trõ bùìng estrogen thñch húơp vúâi nhûông ngûúđi maôn kinh trûúâc tuöíi 40 (khöng phaêi do sûơ ngûng hoaơt ăöơng cuêa buöìng trûâng) vađ nhûông ngûúđi nhiïìu khaê nùng bõ loaông xûúng Cuông coâ thïí aâp duơng vúâi nhûng phuơ nûô hay bõ viïm ím ăaơo hoùơc ặúđng tiïíu tiïơn, bõ chûâng raơo rûơc, míịt nguê hoùơc khö

ím ăaơo Theo kïịt quaê nghiïn cûâu cuêa trûúđng Daơi hoơc Y phña nam California thò phuơ nûô duđng thuöịc coâ estrogen ñt khi bõ chïịt vò cún ăau tim, nhû nhûông phuơ nûô khöng duđng thuöịc

Nïịu baơn duđng thuöịc coâ estrogen mađ thíịy coâ phaên ûâng nhû sau, haôy túâi kïí cho baâc sô biïịt ăïí coâ biïơn phaâp trõ liïơu

- Ruơng toâc;

- Mùơt nöíi löịm ăöịm;

- Phaât ban úê da;

- Xuíịt huýịt úê ím ăaơo khöng roô nguýn nhín;

- Bùưp chín noâng, ăoê, mïìm

237 Biïơn phaâp chöịng hiïịp dím

Khöng coâ biïơn phaâp nađo hoađn toađn hiïơu nghiïơm Nhûng nïịu baơn chuâ yâ lađm theo möơt söị ăiïìu dùơn dođ sau ăíy, baơn coâ thïí traânh khoêi trúê thađnh naơn nhín möơt caâch quaâ dïî dađng hoùơc cuông coâ hy voơng lađm cho nhûông keê coâ yâ ắnh xíịu phaêi naên chñ

1 KHI BAƠN ÚÊ NHAĐ

- Möîi khi ăöíi túâi möơt núi úê múâi, phaêi thay tíịt caê caâc öí khoaâ

- ÖÍ khoaâ úê caâc cûêa ra vađo ăïìu phaêi lađ loaơi öí coâ chòa khoaâ Caâc cûêa söí khöng ặúơc coâ caâc löî höíng röơng quaâ 12cm

- Buöíi töịi, keâo chao ăeđn xuöịng, haơ caâc mađn cûêa vađ bíơt saâng caâc ăeđn úê phña ngoađi

- Khöng múê cuêa cho bíịt cûâ ngûúđi nađo mađ mònh khöng quen biïịt

- Khöng ghi tïn riïng cuêa mònh vađo cuöịn danh baơ ăiïơn thoaơi hoùơc thuđng thû

2 KHI RA KHOÊI NHAĐ

- Trong buöìng thang maây nïn ặâng gíìn baêng nuât ăiïìu khiïín Traânh vađo buöìng möơt mònh vúâi ngûúđi laơ

- Ngoađi phöị, nïn ăi nhanh túâi ăñch Khöng nïn ăi taên böơ, vú víín, thiïịu caênh giaâc Nïn traânh caâc ngoô töịi, caâc ặúđng cuơt Phaêi luön nhíơn xeât vađ phaât hiïơn nhûông keê coâ díịu hiïơu ăaâng nghi ngúđ

- Nïn mang theo ngûúđi möơt caâi cođi hoùơc möơt víơt nhoơn

- Khi ăi ra xe, nïn eíìm chòa khoaâ sùĩn trong tay Túâi xe múê cûêa, vađo nhanh röìi khoaâ ngay cûêa laơi (Chuâ yâ: coâ thïí duđng chiïịt chòa khoaâ xe nhû möơt vuô khñ phođng thín)

- Ăïí traânh bõ hoêng xe giûôa ặúđng, phaêi luön chuâ yâ baêo trò xe vađ nhòn ăöìng höì eât - xùng ăïí mua ăuê xùng cho löơ trònh

- Nïịu xe hoêng giûôa ặúđng ngöìi trong xe, lïn kñnh vađ khoaâ cûêa xe laơi Duđng böơ ăađm goơi vïì traơm caênh saât nhúđ giuâp ăúô vađ ăúơi caênh saât túâi

- Nïịu coâ ngûúđi laơi gíìn xe, coâ thïí nhúđ giuâp ăúô nhûng khöng múê cûêa

- Khöng ăi nhúđ xe vađ cuông khöng cho ai ăi nhúđ giûôa ặúđng

- Khöng heơn gùơp vađ túâi núi heơn vúâi bíịt cûâ ai mađ mònh chûa biïịt roô

3 KHI COÂ ĂIÏÌU ĂAÂNG NGÚĐ

- Nïịu nghi ngúđ trong xe hoùơc trong nhađ mònh coâ ngûúđi laơ, khöng nïn vađo Nïn ăiïơn thoaơi túâi traơm caênh saât gíìn nhíịt

- Trïn ặúđng ăi, nïịu thíịy ngûúđi ăi theo coâ veê bíịt lûúng, haôy reô vađo möơt cûêa hađng núi cöng cöơng ăöng ngûúđi röìi goơi ăiïơn thoaơi cho caênh saât

- Nïịu trïn ặúđng laâi xe vïì nhađ, thíịy coâ xe baâm theo xe mònh thò khöng vïì nhađ mađ laâi túâi möơt ngûúđi baơn nađo ăoâ hoùơc ngûng xe úê traơm caênh saât

Chûúng 10 NHÛÔNG VÍỊN ĂÏÌ RIÏNG CUÊA PHAÂI NAM

Tuöíi thoơ trung bònh cuêa ăađn öng úê Myô hiïơn nay lađ 72 tuöíi cao hún 3 tuöíi

so vúâi lúâp ngûúđi söịng caâch ăíy 10 nùm vïì trûúâc Nhûng chúâ vöơi ung dung, nghïính mùơt, chùưp hai tay ra sau mađ ăi Tuöíi thoơ trung bònh cuêa phuơ nûô lađ 79! Taơi sao hoơ laơi hún chuâng mònh nhû víơy?

Coâ thïí lađ do thoâi quen cúâ truýìn thöịng Ăađn öng thûúđng ặúơc giaâo duơc khöng quaên ngaơi nguy hiïím, víịt vaê, khoâ khùn Búêi víơy hoơ ăím ra coi thûúđng caê sûâc khoeê cuêa mònh Nhiïìu ngûúđi nghô rùìng "ngûúđi - ăađn- öng - thûơc - sûơ" khöng thïí chíịp nhíơn rùìng mònh ýịu duđ caâi "ýịu" úê ăíy lađ do bïơnh

May thay, quan niïơm ăoâ ngađy nay ăaô thay ăöíi Nhiïìu ngûúđi ăaô hiïíu ra rùìng: sinh ra lađ ăađn öng khöng coâ nghôa lađ coâ ngay sûâc khoeê, khöng coâ bïơnh mađ viïơc phaêi nhúđ túâi thuöịc thang cuđng sûơ giuâp ăúô cuêa y hoơc chùỉng phaêi lađ möơt viïơc

238 Coâ neâ traânh ặúơc khoêi bõ hoâi ăíìu khöng?

Ngûúđi ăađn öng nađo cuông coâ möịi lo bõ hoâi ăíìu, nhíịt lađ cha hay öng mònh lađ caâc cuơ giađ ăíìu hoâi Nhiïìu ngûúđi múâi qua tuöíi 30 ăaô thíịy toâc coâ veê thûa díìn

Ăûđng nïn tin vađo nhûông lúđi quaêng caâo vïì caâc loađi vitamin ăùơc biïơt chöịng hoâi, díìu böi hoùơc biïơn phaâp duđng hađnh xoa boâp ăïí chûôa bïơnh hoâi ăíìu Chó coâ möơt phûúng thuöịc duy nhíịt coâ hiïơu nghiïơm lađ thuöịc Minoxidil Thuöịc nađy nguýn lađ thuöịc duđng chûôa bïơnh huýịt aâp, chó coâ taâc duơng vúâi möơt söị ngûúđi chûâ khöng phaêi lađ mön thuöịc cho tíịt caê moơi ngûúđi hoâi ăíìu

Möơt phûúng phaâp khaâc coâ thïí tin cíơy ặúơc lađ phûúng phaâp cíịy toâc nhû sau: baâc sô phíîu thuíơt líịy maênh da ăíìu phña sau (thûúđng phña sau khöng bõ ruơng toâc) cuêa baơn, röìi gheâp vađo da ăííu phña trûúâc, núi bõ hoâi Sau khi gheâp, nhûông súơi toâc cuô ruơng di vađ lúâp toâc múâi moơc lïn Ăïí di chuýín hïịt lúâp toâc ăùìng sau ra ăùìng trûúâc nhû thïị, phaêi thûơc hiïơn díìn díìn túâi 250 líìn cùưt, gheâp ríịt cöng phu Chi phi khoaêng vađi nghòn ăö - la

Tiïơn nhíịt lađ mang toâc giaê Khi baơn mua toâc giaê, phaêi chuâ yâ xem noâ coâ thíơt khñt vúâi ăíìu mònh khöng, mađu cuêa toâc giaê coâ giöịng mađu toâc cuêa mònh khöng Phaêi giûô böơ toâc giaê saơch seô vađ luön chuâ yâ chaêi cho noâ nhû chaêi toâc mònh víơy Nïịu tûơ nhiïn baơn bõ ruơng toâc, nïn túâi hoêi baâc sô ăïí chûôa trõ

239 Haôy núâi loêng cavaât ăïí nhòn cho roô

Cavaât thò liïn quan gò túâi ăöi mùưt? Coâ ăíịy Mùơc ăeơp, chónh tïì, lõch sûơ lađ ăiïìn töịt Nhûng, kïịt quaê nghiïn cûâu cuêa trûúđng Ăaơi hoơc Cornell cho biïịt caâi cavaât hay caâi nú thùưt chùơt quaâ úê cöí seô lađm caên trúê maâu lûu thöng lïn naôo vađ caâc cú quan khaâc úê ăíìu nhû mùưt Nhûông ngûúđi lađm viïơc bïn maây ăiïơn toaân, nhûông phi cöng, nhûông ngûúđi veô hoaơ ăöí v.v cíìn coâ ăöi mùưt tinh tûúđng ăïí nhòn ặúơc roô tûđng chi tiïịt nhoê, cađng cíìn phaêi chuâ yâ, khöng thùưt cavaât boâ chùơt cöí quaâ Nïịu baơn cíìn thùưt cavaât hay ăeo nú, cíìn chuâ yâ:

- Mua aâo khöng bõ boâ chíơt úê cöị khi cađi nuât

- Nïịu aâo chíơt cöí, khöng cađi khuy cöí khi ăeo cavaât

- Thùưt cavaât, thïị nađo ăïí víîn coâ thïí luöìn möơt ngoân tay vađo giûôa cöí vađ cavaât

- Núâi loêng cavaât nhiïu líìn trong ngađy, khi coâ ăiïìu kiïơn

240 Trúđi úi? Ăûđng ngaây nûôa?

Chùưc caâc baơn ăaô ặúơc nghe nhiïìu chuýơn cûúđi vïì ngaây úê núi cùưm traơi, nhûông "öng ngaây" ặúơc chiïịu cöị nguê möơt mònh möơt lïìu; úê nhađ öng thûúđng bõ hađng xoâm ýu cíìu ăoâng kñn caâc cûêa, túâi khi öng bùưt ăíìu múê maây lađ bađ vúơ lùơng leô öm göịi taên cû sang giûúđng khaâc hoùơc phođng khaâc Trong söị 10 ngûúđi ngaây thò

9 ngûúđi lađ ăađn öng, phíìn lúân tuöíi tûđ 40 trúê lïn

Kïí chuýơn ngaây thò buöìn cûúđi, nhûng nïịu baơn míịt nguê vò tiïịng ngaây cuêa ngûúđi khaâc thò chùỉng coâ gò lađ vui veê caê Sau ăíy lađ möơt söị lúâi khuýn ăïí baơn aâp duơng - nïịu baơn coâ tíơt ngaây - mong giûô cho ăïm khuya ýn tônh vađ moơi ngûúđi ăïìu coâ giíịc nguê ngon lađnh

- Khi nguê, nùìm nghiïng Ăïí tíơp cho mònh thoâi quen nùìm nghiïng baơn haôy nguê míịy ăïm trïn chiïịc giûúđng chíơt hoùơc trïn möơt chiïịc ghïị dađi Ăïí möơt göịi dađi ăùìng sau lûng ăïí mònh khöng quay laơi ặúơc

- Khíu möơt caâi tuâi ăùìng sau quíìn nguê röìi ăïí möơt hođn ăaâ hay quaê boâng tennis vađo Nhû víơy, möîi líìn nùìm ngûêa laơi, baơn seô thíịy vûúâng

- Nïịu baơn cíìn nùìm ngûêa, haôy kï ăíìu giûúđng cao lïn Nhû víơy, khi nguê lûúôi baơn seô khöng chùơn ặúđng vađo cuöịng hoơng gíy ra tiïịng ngaây

- Nïịu baơn ăang beâo phò, phaêi coâ phûúng phaâp lađm suơt cín ăi Caâc mö múô

dû úê cuöịng hoơng cuông gíy ra ngaây

- Trûúâc luâc nguê 3 giúđ, khöng ặúơc uöịng rûúơu hoùơc ùn nhûông thûâc ùn líu tiïu (thõt, múô )

- Uöịng thuöịc antihistamin - chöịng dõ ûâng - trûúâc khi ăi nguê cuông lađm löî muôi khoêi bõ tùưc, möơt nguýn nhín cuêa tíơt ngaây

Nïịu theo caâc ăiïìu chó díîn trïn mađ baơn víîn ngaây, vađ nïịu ngûúđi nùìm cuđng giûúđng nhíơn xeât thíịy giûôa hai líìn ngaây, baơn ngûng thúê möơt laât, thò nïn túâi baâc

sô ăïí khaâm tai, muôi, hoơng

24l Chûâng ngûâa haâng (hùm)

Khöng chó coâ caâc víơn ăöơng viïn thïí thao múâi bõ chûâng nađy mađ tíịt caê caâc ăađn öng noâi chung, thûúđng bõ míín ăoê, ngûâa, ăöi khi chöî ngûâa coâ lúâp vííy, úê vuđng hai bïn haâng (beơn) lan caê xuöịng ăuđi

ÚÊ Myô, ngûúđi ta goơi chûâng nađy lađ chûâng "ngûâa jockey" vò nghe noâi ngađy xûa coâ möơt víơn ăöơng viïn cuêa mön cûúôi ngûơa nađy ăaô truât böơ ăöì díìy ăíîm möì höi cuêa mònh vađo möơt ngùn tuê kñn Míịy höm sau, anh chađng laơi líịy ra mùơc ăïí chúi thïí thao tiïịp nïn ăaô bõ chûâng ngûâa nađy Thíơt ra, nïịu coâ cö gaâi nađo mùơc quíìn aâo nhû víơy, thò cuông coâ thïí bõ ngûâa, chûâ bïơnh nađy khöng phaêi chó rađng riïng cho ăađn öng

Chûâng "ngûâa jockey" tuy khöng nguy hiïím nhûng luâc nïn cún ngûâa úê chöî ăöng ngûúđi thò thíơt lađ bíịt tiïơn Ăïí ăïì phođng chûâng ngûâa haâng, nïn:

- Khöng mùơc quíìn aâo chíơt, boâ líịy ngûúđi Muđa noâng, ăađn öng mùơc quíìn cuơt thïí thao - loaơi quíìn cuêa caâc voô sô quýìn Anh lađ thñch húơp nhíịt vò thoaâng maât

- Sau khi lađm viïơc, nhíịt lađ nhûông cöng viïơc lađm ngûúđi baơn noâng vađ ăöí möì höi, nïn thay ngay quíìn aâo loât

- Nïn tùưm ngay vađ lau khö mònh

- Xoa phíịn tacl hoùơc caâc loaơi phíịn röm khaâc vađo nhûông chöî coâ keô nhû haâng, naâch v.v

- Khöng vûât quíìn aâo thïí thao íím vađo ngùn keâo tuê hoùơc tuê xaâch tay Phaêi mang giùơt ngay, sau khi thay

- Khi nguê, nïn nguê truöìng

Khi bõ chûâng ngûâa haâng coâ thïí duđng caâc loaơi kem, phíịn hoùơc nûúâc phun coâ Tonaftate cođn goơi lađ Tinactin Muöịn khoêi hùỉn, phaêi míịt túâi 2 tuíìn Nïịu khöng khoêi, nïn túâi khaâm úê baâc sô da liïîu

242 Thoaât khoêi chûâng bíịt lûơc

Ngûúđi ăađn öng nađo cuông traêi qua möơt vađi tuíìn bíịt lûơc: caâi "cuêa quyâ" luâc cíìn cûâng rùưn ăïí xöng pha thò cûâ mïìm xòu Nguýn nhín cuêa sûơ bíịt lûơc coâ thïí

do traơng thaâi tím lyâ vađ sinh lyâ Trûúâc khi vađo cuöơc ín aâi, tinh thíìn bõ ûâc chïị, lo mònh seô bíịt lûơc, coâ yâ nghô rùìng hađnh ăöơng ýu ặúng nhû thïị nađy lađ phaơm töơi hoùơc vûđa nghe vúơ kïí möơt lö nhûông chuýơn khöng vui trong gia ằnh lađm tinh thíìn cùng thùỉng v.v ăïìu lađ nhûông lyâ do ăïí "cuơc cûng" khöng thïí nađo ngoâc ăíìu lïn ặúơc Ngoađi ra cođn phaêi kïí túâi caâc chûâng nhû: röịi loaơn tuýịn nöơi tiïịt, huýịt aâp cao, tiïíu ặúđng, suy nhûúơc thíìn kinh, nhûông vïịt seơo phíîu thuíơt úê gíìn böơ phíơn sinh duơc ăïìu coâ aênh hûúêng gíy ra hiïơn tûúơng bíịt lûơc

Nïịu baơn bõ bíịt lûơc nhiïìu líìn hoùơc thúđi gian bíịt lûơc keâo dađi, thò cíìn phaêi túâi baâc sô ÚÊ Hoa Kyđ coâ nhûông bïơnh viïơn vađ baâc sô chuýn trõ bïơnh bíịt lûơc Qua nhûông bađi test vađ caâc xeât nghiïơm, baâc sô seô phaât hiïơn nguýn nhín bïơnh cuêa baơn vađ ăïì ra phûúng phaâp chûôa trõ thñch húơp

- Nïịu nguýn nhín bïơnh lađ do traơng thaâi tím lyâ, baơn seô ặúơc giúâi thiïơu túâi caâc chuýn gia nghiïn cûâu vïì víịn ăïì tònh duơc

- Nïịu baơn bõ röịi loaơn caâc tuýịn nöơi tiïịt, baâc sô seô chó ắnh möơt söị thuöịc coâ hooâcmön trong thađnh phíìn ăïí baơn uöịng hoùơc tiïm chñch

- Coâ trûúđng húơp cíìn phaêi phíîu thuíơt múâi coâ thïí líịy laơi khñ thïị cho cuơc cûng, thñ duơ nhû phíîu thuíơt cíịy caâc tïị bađo sinh duơc vađo vuđng dûúng víơt

Khöng nïn tin vađ duđng caâc thûâ thuöịc nhû vitamin ăùơc biïơt, kem böi, thuöịc uöịng ặúơc quaêng caâc lađ "duđng xong lïn ngay!" Thíơt ra chó lađ lûđa bõp vađ coâ haơi cho sûâc khoeê

243 Tòm hiïíu chûâng vö sinh úê nam giúâi

Ngûúđi ăađn öng bõ chûâng vö sinh - khöng lađm ngûúđi chung chaân göịi thuơ thai ặúơc - thûúđng do hai nguýn nhín: tyê lïơ söị tinh truđng trong tinh dõch quaâ thíịp hoùơc tinh truđng ýịu khöng coâ sûâc di chuýín vïì phña trûâng cuêa ngûúđi ăađn bađ

Nhûông ýịu töị sau ăíy cuông díîn túâi chûâng vö sinh:

- Cöng viïơc bađn giíịy phaêi ngöìi líu möơt chöî cuông coâ taâc haơi nhû trïn vađo tinh hoađn

- Tùưm hoùơc ngím ngûúđi nûúâc noâng líu quaâ

- Lađm viïơc, tiïịp xuâc líu vúâi caâc kim loaơi nhû chò, keôm, sùưt vađ tia X Nhûông möi trûúđng ö nhiïîm coâ thïí lađm ngûng viïơc saên xuíịt tinh dõch, lađm tinh truđng suy ýịu, míịt khaê nùng hoaơt ăöơng vađ di chuýín

- Tiïịt chïị tònh duơc khöng hoaơt ăöơng tònh duơc trong thúđi gian líu

- Duđng caâc chíịt böi trún coâ nguöìn göịc díìu moê lađm tinh truđng bõ tï liïơt vađ chïịt

- Bõ bïơnh coâ aênh hûúêng túâi böơ maây sinh duơc

- Mùưc bïơnh vïì sùưc töị cuêa maâu coâ liïn qua túâi tinh hoađn

Nhiïìu ngûúđi ặúơc chûôa khoêi chûâng vö sinh ríịt dïî dađng bùìng caâc biïơn phaâp ăún giaên: mùơc quíìn röơng thoaâng, boê huât thuöịc, lađm suât cín v.v Nïịu sau

2 - 3 thaâng mađ víîn khöng coâ kïịt quaê, nïn túâi baâc sô ăïí khaâm vađ ăiïìu trõ

244 Phíîu thuíơt triïơt saên nam

Phíîu thuíơt triïơt saên giuâp baơn haơn chïị ặúơc víịn ăïì sinh ăeê Phíîu thuíơt ăún giaên trong vođng 30 phuât ăïí cùưt hoùơc buöơc öịng díîn tinh Vò chó cíìn chñnh thuöịc gíy tï taơi chöî nïn viïơc tiïịn hađnh, nhiïìu khi khöng cíìn phaêi ýu cíìu ngûúđi triïơt saên túâi bïơnh viïơn

Coâ möơt söị ngûúđi chûa roô taâc duơng cuêa phíîu thuíơt nađy Nïn biïịt rùìng ngûúđi ăađn öng sau khi phíîu thuíơt triïơt saên víîn sinh hoaơt tònh duơc bònh thûúđng, khöng vò thïị mađ bõ bíịt lûơc hoùơc xú cûâng maơch Caêm giaâc cuêa viïơc aâi ín khöng hïì bõ aênh hûúêng

Nïịu baơn muöịn phíîu thuíơt triïơt saên, nïn:

- Bađn kyô vúâi baâc sô chuýn triïơt saên

- Hoêi cíín thíơn moơi víịn ăïì ăïí sau nađy khöng cođn thùưc mùưc

- Suy nghô kyô trûúâc khi quýịt ắnh

245 Chûâng phò ăaơi cuêa tuýịn tiïìn liïơt

Tuýịn tiïìn liïơt bao quanh öịng díîn tiïíu, lađ möơt böơ phíơn cuêa möơt böơ maây sinh duơc Tuöíi ngûúđi ăađn öng cađng cao, hoaơt ăöơng cuêa tuýịn tiïìn liïơt cađng giaêm, caâc tïị bađo bõ phònh ra, aênh hûúêng túâi caâc öịng díîn nûúâc tiïíu

Caâc triïơu chûâng phò ăaơi tuýịn tiïìn liïơt göìm:

- Ăi ăaâi giùưt - ăi tiïíu luön luön vađ ñt möơt - nhíịt lađ ban ăïm

- ÖỊng díîn nûúâc tiïíu bõ tùưc ngheôn - khoâ tiïíu tiïơn

- Lûúơng nûúâc tiïíu giaêm

Nhûông triïơu chûâng ăoâ cho thíịy tuýịt tiïìn liïơt ăaô bõ phònh ra túâi mûâc cheđn eâp vađo öịng díîn nûúâc tiïíu vađ ăi khöng hïịt Hiïơn tûúơng nađy cođn aênh hûúêng khöng töịt túâi thíơn vađ coâ thïí díîn túâi bïơnh viïm thíơn

Búêi víơy, nïịu thíịy mònh coâ caâc triïơu chûâng nhû trïn, cíìn phaêi noâi cho baâc

sô biïịt ngay Ăöi khi cíìn phaêi chûôa trõ bùìng phíîu thuíơt Khi bõ viïm giaôn tuýịn tiïìn lïơt, ngûúđi bïơnh thûúđng caêm thíịy:

- Ăau raât khi ăi tiïíu

- Ăau lûng dûúâi, hai bïn höng hoùơc úê ăöi tinh hoađn

- Söịt vađ thíịy ngûúđi úân laơnh

246 Tûơ khaâm tinh hoađn

Bïơnh ung thû coâ thïí tíịn cöng vađo ăöi tinh hoađn (hođn daâi) cuêa böơ maây sinh duơc nam Nhûng, nïịu ặúơc phaât hiïơn súâm, thò 90% túâi 95% bïơnh nhín coâ thïí ặúơc chûôa khoêi hoađn toađn Búêi víơy, chuâng ta phaêi chuâ yâ nhíơn xeât vađ tûơ khaâm ăöi tinh hoađn cuêa mònh, ñt nhíịt lađ möîi thaâng möơt líìn Viïơc lađm ăún giaên, trong khi tùưm:

- Xoa xađ phođng lïn tinh hoađn cho trún, giaêm ma saât vađ dïî phaât hiïơn nhûông hiïơn tûúơng khaâc thûúđng

- Duđng ngoân tay níng tûđng hođn, kheô vín vï Nïịu thíịy coâ chöî cûâng nhû möơt cuơc nhoê hoùơc bõ giaôn ra, caâc tïị bađo khöng chùưc nhû caâc ăiïím khaâc, keđm theo caêm giaâc ăau raât khoâ chõu, thò phaêi ăi khaâm vađ noâi ngay cho caâc baâc sô biïịt

247 Ăađn öng cuông cíìn Canxi

Canxi lađ ýịu töị ríịt cíìn cho phuơ nûô vađ cho caê ăađn öng vò bïơnh loaông xûúng khöng thïí dađng riïng cho phuơ nûô Hún nûôa, nguýn töị nađy cođn giûô möơt vai trođ trong víịn ăïì huýịt aâp

Ăïí cung cíịp Canxi cho cú thïí, chuâng ta coâ thïí ùn sûôa vađ caâc saên phíím ăaô loaơi boê búât chíịt beâo cuêa sûôa nhû pho - maât vađ sûôa chua Traânh khöng uöịng rûúơu, tíơp ăi böơ vađ ăaơp xe ngoađi aânh nùưng cuông lađ phûúng phaâp tùng cûúđng lûúơng vitamin D cho mònh

Caâc loaơi thuöịc trong thađnh phíìn coâ cortisone hay Dilantin coâ thïí gíy trúê ngaơi cho viïơc híịp thuơ Canxi cuêa cú thïí Búêi víơy, nïịu caâc baơn phaêi uöịng caâc thûâ thuöịc ăoâ cíìn phaêi uöịng thïm caâc thuöịc coâ Canxi

248 Thúđi kyđ "maôn kinh" cuêa ăađn öng

Khi phuơ nûô túâi tuöíi khöng coâ kinh nguýơt nûôa cú thïí phaêi traêi qua möơt thúđi kyđ röịi loaơi vò coâ sûơ thay ăöíi trong möơt söị caâc cú quan nöơi tiïịt vađ böơ maây sinh saên Tuy khöng coâ kinh nguýơt, nhûng úê quaông tuöíi tûđ 40 túâi 60, ngûúđi ăađn öng cuông coâ thïí coâ nhûông röịi loaơn nhû thïị nïn caâc baâc sô cuông xïịp giai ăoaơn ăoâ vađo thúđi kyđ "maôn kinh" cuêa ăađn öng úê tuöíi nađy, möơt söị trúê nïn dïî caâu gùưt, khoâ tñnh, khöng coâ nhiïơt tònh vúâi cöng viïơc vađ bi quan vúâi tûúng lai Ngoađi

ra, cođn coâ caâc triïơu chûâng:

- Míịt nguê

- Khöng thiïịt tha vúâi hoaơt ăöơng tònh duơc

- Thûúđng khöng bùìng lođng vúâi cöng viïơc lađm ùn, caâc cuöơc cûúâi hoêi, caâc cöng viïơc trong gia ằnh

- Hay tûúêng nhúâ túâi quaâ khûâ vađ lo nghô vïì bïơnh hoaơn, vïì caâi chïịt

- Coâ thïí sa ăađ vađo rûúơu, thuöịc huât hoùơc ma tuyâ

- Tñnh khñ thay ăöíi bíịt thûúđng

Ăïí ăöịi phoâ vúâi traơng thaâi nađy:

- Khöng nïn tham dûơ vađo bíịt cûâ möơt sûơ viïơc múâi laơ nađo trong gia ằnh, nhû viïơc quýịt ắnh coâ nïn mua xe múâi khöng, coâ nïn thuâc ăííy viïơc ly dõ cuêa möơt ngûúđi nađo ăoâ khöng?

- Khöng uöịng rûúơu, huât thuöịc, duđng ma tuyâ hoùơc hoaơt ăöơng tònh duơc ăïí mong giaêm búât ặúơc sûơ khoâ chõu trong ngûúđi

- Khöng lađm cho moơi ngûúđi trong gia ằnh cuđng bi quan nhû mònh Nïịu thíịy khöng giaêi quýịt ặúơc nhûông bïị tùưc trong tû tûúêng, yâ nghô cuông nhû nhûông phaên ûâng khoâ chõu trong cú thïí, nïn tòm túâi möơt chuýn gia vïì tím lyâ ăïí chûôa trõ

- Nïn níng cao trònh ăöơ vïì nhûông ăiïìu gò mònh ăaô biïịt hún lađ hoơc lađm nhûông caâi múâi

249 Chúâ nïn ra veê ta ăíy lađ ngûúđi huđng!

Ăađn öng thûúđng lím bïơnh nùơng vađ chïịt súâm hún ăađn bađ Ăiïìu nađy dïî hiïíu Chuâng ta cûâ nhòn vađo phođng ăúơi khaâm bïơnh cuêa baâc sô hoùơc bïơnh viïơn nađo ăoâ mađ coi: söị phuơ nûô ngöìi chúđ bao giúđ cuông ăöng hún söị ăađn öng Khöng phaêi lađ hoơ khöng coâ bïơnh, nhûng hoơ khöng chõu ăi khaâm trûđ phi tònh traơng bïơnh cuêa hoơ ăaô tríìm troơng quaâ röìi! Ăíịy lađ möơt nhûúơc ăiïím cuêa ăađn öng, luâc nađo cuông muöịn toê ra mònh lađ "ngûúđi huđng", coi khinh caê bïơnh tíơt

Búêi víơy, ăađn öng nïn tûđ boê caâc hađnh ăöơng tûơ haơi mònh vađ nïn:

- Ăïí yâ túâi sûâc khoeê cuêa mònh Nïịu thíịy trong ngûúđi mònh coâ ăiïìu gò bíịt thûúđng, caêm thíịy khoâ chõu, nïn ăi khaâm bïơnh ngay

- Cíìn thíơn troơng hún trong moơi cöng viïơc úê nhađ, núi lađm viïơc hoùơc khi laâi

xe (Xem laơi chûúng 14)

- Phaêi giûô sûơ ăiïìu ăöơ giûôa Lađm vađ Chúi

- Khöng nïn kiïìm chïị nhûông tònh caêm ýu thûúng vađ caêm xuâc cuêa mònh

- Nïn hoơc caâch thïí hiïơn sûơ caêm xuâc cuêa mònh trong moơi hoađn caênh mađ víîn giûô ặúơc bònh tônh

- Khöng nïn luâc nađo cuông gíy ra chuýn ganh ăua, tranh tađi ăïí coâ giíơt líịy phíìn thùưng vïì mònh

Nïịu coâ víín ăïì tònh caêm khöng tûơ giaêi quýịt ặúơc, nïn tòm túâi caâc chuýn viïn ăïí goâp yâ

Chûúng 11 HAƠNH PHUÂC VAĐ SÛÂC KHOEÊ TRONG CUÖƠC SÖỊNG TÒNH DUƠC

Ngay tûđ nhûông bađi hoơc vïì bađo tûê vađ húơp tûê úê lúâp hoơc phöí thöng, chuâng ta ăaô thíịy tònh duơc lađ möơt víịn ăïì phûâc taơp Trong cuöơc söịng cuêa con ngûúđi, bïn caơnh víịn ăïì tònh duơc ăún thuíìn cuêa sinh víơt, cođn coâ caâc víịn ăïì thïí hiïơn yâ chó chuê ăöơng cuêa con ngûúđi nhû: sinh ăeê coâ kïị hoaơch, cuöơc söịng lûâa ăöi, viïơc giûô ăiïìu ăöơ trong sinh hoaơt tònh duơc Ngoađi ra, chuâng ta cođn cíìn phaêi biïịt ăïí ăïì phođng vađ chûôa trõ caâc bïơnh do quan hïơ tònh duơc mađ bõ líy lan nhíịt lađ bïơnh SIDA mađ hiïơn nay chûa coâ thuöịc chûôa trõ Nhiïìu ngûúđi cođn quan tím túâi víịn ăïì haơnh phuâc vađ thoaê maôn trong quan hïơ tònh duơc

Laơi coâ luâc, ngûúđi ta toađn nghô xíịu vïì víịn ăïì nađy Thíơt ra, tònh duơc lađ möơt hoaơt ăöơng tûơ nhiïn mang túâi cho chuâng ta sûơ phíịn khúêi vađ sûâc khoeê Chuâng ta cíìn hiïíu biïịt noâ vađ ăoân nhíơn noâ möơt caâch ăuâng ăùưn

Trong chûúng nađy, chuâng ta seô ăïì cíơp túâi víịn ăïì phođng ngûđa bïơnh hoa liïîu, thuơ thai theo yâ muöịn, caâc trûúđng húơp thûúđng gùơp trong luâc sinh hoaơt tònh duơc nhû xuíịt tinh quaâ súâm hoùơc chûâng laônh caêm - khöng thíịy ham muöịn vïì víịn ăïì nađy

Chûúng 11 cuông nïu víịn ăïì ngûúđi bïơnh ăau tim coâ sinh hoaơt tònh duơc ặúơc khöng vađ ngûúđi baâc sô chuýn vïì víịn ăïì tònh duơc phaêi lađ ngûúđi nhû thïị nađo ăïí chuâng ta coâ thïí tin cíơy

250 Cöng duơng cuêa caâc phûúng phaâp traânh thuơ thai

Baêng dûúâi ăíy toâm tùưt cöng duơng cuêa caâc phûúng phaâp traânh thuơ thai Baơn coâ thïí bađn vúâi baâc sô xem phûúng phaâp nađo thñch húơp vúâi baơn nhíịt tuyđ theo tuöíi taâc, sûâc khoeê vađ yâ thñch cuêa baơn vúâi ngûúđi cuđng chung söịng

Phûúng phaâp Thuíơn lúơi Khöng thuíơn lúơi

Thuöịc uöịng traânh thuơ thai:

ngùn caên sûơ ruơng trûâng lađ

hoâcmön úê daơng viïn

Hiïơu quaê: 90-99% Coâ taâc duơng chöịng ăau buöìng trûâng vađ ung thû mađng daơ con

- Phaêi duđng ăïìu vađ ăuâng liïìu lûúơng chó ắnh Phuơ nûô huât thuöịc, ăau tim, tuöíi trïn 35, khöng duđng ặúơc vò coâ thïí gíy hiïơn tûúơng maâu ăoâng cuơc trong maơch

Boơt biïín (muât thíịm): tíím

thuöịc traânh thuơ thai röìi

Hiïơu quaê: 70-85% Sûê duơng dïî Coâ thïí duđng khi có kinh

Khöng ặúơc tin cíơy lùưm Coâ thïí gíy phaên ûâng nh ím

cho vađo ím ăaơo nguýơt ăaơo, khoâ líịy ra

Mađng uâp cöí tûê cung: che cöí

tûê cung ngùn khöng cho

tinh dõch bùưn vađo trûâng

Hiïơu quaê: 75-96% Phaêi ăùơt vađo bïn trong ím ăaơo tûđ 3 ngađy trûúâc Khöng gíy phaên ûâng cú thïí

Chó coâ möơt söị cúô Ăùơt vađo khoâ khùn Ăïí líu hađng tuíìn coâ thïí bõ bíín vađ gíy viïm cöí tûê cung Ai ăaô tûđng viïm cöí tûê cung, khöng nïn duđng

Bao cao su: bao boơc dûúng

víơt úê traơng thaâi cúng, ngùn

khöng cho tinh dõch vađo ím

ăaơo

Hiïơu quaê 85-95% Dïî sûê duơng Phođng traânh ặúơc caê bïơnh hoa liïîu

Coâ thïí lađm giaêm búât caêm giaâc tiïịp xuâc khi giao húơp Coâ khaê nùng bõ thuêng, nhíịt lađ khi tiïịp xuâc hay vûúâng vađo caâc víơt cûâng

Mađng che cöí tûê cung: mïìm,

ăađn höìi, che chùưn sûơ tiïịp

xuâc giûôa dúng víơt vađ cöí tûê

cung Ngùn tinh dõch

khöng cho túâi trûâng

Hiïơu quaê: 75-96% Khöng gíy phaên ûâng cho cú thïí

Cíìn phaêi ăùơt ăuâng chöî, duđng ăuâng cúô Trong khi giao húơp coâ thïí bõ xï dõch Coâ thïí gíy vûúâng lađm míịt hûâng thuâ Coâ thïí coâ aênh húêng khöng töịt túâi bađng quang

Díìu, boơt, kem diïơt tinh

truđng: búm vađo ím ăaơo ăïí

trûâng khoêi thuơ tinh

Hiïơu quaê 50% Nïịu phöịi húơp vúâi bao cao su, mađng che seô hiïơu quaê hún Coâ taâc duơng phođng ặúơc möơt söị bïơnh

Khöng gíy phaên ûâng nguy hiïím cho cú thïí

- Coâ thïí gíy phaên ûâng nheơ cho da Phaêi búm vađo ím ăaơo tûđ 10 phuât trúê laơi trûúâc khi giao húơp

- Coâ thïí lađm giaêm caêm giaâc vađ hûâng thuâ

Vođng traânh thai: duơng cuơ

bùìng chíịt deêo hay kim loaơi,

cho vađo tûê cung ăïí traânh sûơ

thuơ thai

Hiïơu quaê: 95-99% Cöị ắnh ặúơc trong tûê cung

Coâ thïí gíy xuíịt huýịt nhiïìu hún bònh thûúđng khi coâ kinh nguýơt Coâ thïí bõ trïơch, gíy xíy saât trong tûê cung Ai ăaô tûđng bõ bïơnh úê tûê cung khöng nïn duđng

251 Chûâng thođ ú vúâi tònh duơc

Theo baâo caâo cuêa caâc baâc sô thò hiïơn nay úê Myô ăang nöíi lïn möơt cùn bïơnh: thúđ ú hoùơc laônh ăaơm vúâi víịn ăïì tònh duơc Nhiïìu ngûúđi úê lûâa tuöíi tûđ hai mûúi túâi böịn mûúi khöng ăïí yâ vađ cuông khöng caêm thíịy nhu cíìu hay ham muöịn gò vïì víịn ăïì nađy Hoơ nïu ra nhiïìu nguýn nhín: bíơn bõu vïì cöng viïơc; ngaơi traâch nhiïơm gaânh vaâc gia ằnh; khöng coâ thúđi gian; stress; quaâ mïơt moêi vïì cuöơc söịng; chaân ngíịy vúâi víịn ăïì xaâc thõt

Nhiïìu cùơp vúơ chöìng cuđng suy nghô nhû víơy Nhûng, chuâng ta coâ thïí thöng caêm vúâi hoơ möơt phíìn vò caê hai ăïìu phaêi ăi lađm xa vađ ăaô coâ con Sau khi hoađn thađnh moơi cöng viïơc trong ngađy, buöíi töịi hoơ chó cođn ñt thúđi gian ăuê ăïí bođ lïn giûúđng, nguê cho laơi sûâc ăïí túâi saâng höm sau, laơi ăi lađm tûđ súâm Ăöịi vúâi hoơ, tònh duơc chó lađ möơt trođ chúi mïơt nhoơc

Ăïí traânh coâ tû tûúêng bi quan vïì tònh duơc vađ hím laơi sûơ ham muöịn chñnh ăaâng giûôa vúơ chöìng hoùơc hai ngûúđi chung söịng, nïn:

- Dađnh möîi ngađy ñt nhíịt lađ 15 phuât ăïí gùơp gúô nhau hoùơc noâi chuýơn vúâi nhau qua ăiïơn thoaơi

- Coâ kïị hoaơch úê cuđng nhau troơn ngađy, möîi tuíìn möơt líìn: úê nhađ, ăi daơo úê vûúđn hoa, ăi ùn nhađ hađng hoùơc tham gia caâc trođ chúi giaêi trñ khaâc

- Möơt hoùơc hai thaâng coâ möơt líìn ăi chúi xa, kiïíu cùưm traơi ngoađi trúđi

- Nïn lïn giûúđng ăi nguê cuđng möơt luâc vađ baêo nhau, lađm viïơc túâi 11 giúđ ăïm lađ cuđng Caâc cöng viïơc cođn laơi haôy ăïí túâi höm sau

- Lađm cho thû giaôn bùìng caâch ngûúđi nađy xoa boâp cho ngûúđi kia, khi coâ ăiïìu kiïơn hoùơc coâ luâc cuđng tùưm chung

- Khöng ăïí Ti - vi trong buöìng nguê Ti - vi coâ thïí lađm thuê phaơm giïịt chïịt sûơ hûâng thuâ tònh duơc

- Ăöi khi viïơc aâi ín khöng coâ kïịt quaê hûâng thuâ, ặđng vöơi chaân naên Sûơ mïơt nhoơc vađ cùng thùỉng thíìn kinh: stress, thûúđng lađm cho ngûúđi nam bíịt lûơc vađ ím ăaơo cuêa bïn nûô bõ khö, khöng ăaơt túâi sûơ khoaâi caêm Khöng nïn lađm viïơc quaâ sûâc Khi úê gíìn nhau, haôy coi ăoâ lađ dõp ăïí caê hai tòm thíịy haơnh phuâc vađ laơc thuâ trong sûơ öm íịp, vuöịt ve vađ hön hñt

Nïn nhúâ rùìng rûúơu, thuöịc laâ vađ ma tuyâ coâ thïí huyê hoaơi cuöơc söịng tònh duơc cuêa baơn

Nïịu baơn ăaô chuâ yâ theo caâc lúâi khuýn trïn möơt thúđi gian líu mađ víîn khöng thíịy hûâng thuâ gò trong cuöơc söịng lûâa ăöi, nïn tòm caâc lúđi khuýn baêo vađ chó díîn cuêa baâc sô

252 Traânh xuíịt tinh súâm

Xuíịt tinh lađ giai ăoaơn kïịt thuâc cuêa viïơc giao húơp Víơy mađ nhiïìu ngûúđi ăađn öng chûa giao húơp (dûúng víơt chûa vađo ím ăaơo) hoùơc múâi bùưt ăíìu giao húơp ăaô xuíịt tinh Hiïơn tûúơng nađy lađm cho caê hai ngûúđi trong cuöơc söịng khöng ặúơc thoaê maôn, khiïịn cho ngûúđi ăađn öng coâ caêm tûúêng nhû mònh coâ löîi, vađ luâng tuâng nhû ngûúđi thíịt tríơn Nïịu tònh traơng keâo dađi, sûơ gùưn boâ tònh caêm giûôa vúơ chöìng hoùơc hai ngûúđi ýu nhau, coâ thïí bõ sûât meê, tan vúô

Tuy víơy, vúâi sûơ giuâp ăúô vađ phöịi húơp kiïn trò cuêa ngûúđi ýu, ngûúđi ăađn öng coâ thïí tûơ chûôa trõ ặúơc cho mònh nhû sau:

Thuê thuíơt ngùn xuíịt tinh: Khi ngûúđi ăađn öng caêm thíịy mònh sùưp xuíịt tinh, duđng ngoân tay caâi vađ ngoân troê, boâp maơnh vađo dûúâi ăíìu dûúng víơt mònh vađ

giûô trong vođng 3 - 4 giíy (Phûúng phaâp William H.Masters vađ Virginia E Johnson)

Phûúng phaâp ngûng kñch thñch - Sau khi traânh khöng gíìn nhau trong hai tuíìn, ngûúđi nam ăïí cho nûô xoa nùưn, kñch thñch böơ phíơn sinh duơc cuêa mònh cho

túâi khi caêm thíịy gíìn xuíịt tinh thò ngûng laơi Nghó vađi phuât röìi laơi lađm laơi Nghó vađi phuât röìi laơi lađm laơi, túâi líìn thûâ 4 múâi ăïí xuíịt tinh

253 Hûúêng ûâng trong hađnh ăöơng ýu ặúng

Danh tûđ 'laônh caêm" hiïơn nay ặúơc ñt duđng ăïịn úê Myô Ăa söị phuơ nûô khöng ham muöịn coâ quan hïơ tònh duơc, khöng phaêi vò coâ yâ thûâc "laônh caêm" mađ vò möơt söị nguýn nhín sau: ím ăaơo khö; bõ ăau raât khi giao húơp cho hoơ khöng muöịn hûúêng ûâng trong hađnh ăöơng ýu ặúng Cuông giöịng nhû caâc trûúđng húơp ăùơc biïơt cuêa nam, nïịu coâ sûơ giuâp ăúô cuêa ngûúđi ýu, nhûông hiïơn tûúơng truơc trùơc trïn cuêa nûô coâ thïí chûôa trõ ặúơc nhû sau:

1 Tuíìn lïî ăíìu, giúâi haơn viïơc ýu ặúng nhau bùìng caâch hön hñt vađ caâc hađnh ăöơng hön hñt vađ caâc hađnh ăöơng öm íịp, vuöịt ve bònh thûúđng

2 Tuíìn thûâ hai, nhûông hađnh ăöơng nhû trïn hûúâng nhiïìu vïì cú quan sinh duơc nûô, ăïí tùng sûơ kñch thñch, lađm ím ăao tiïịt ra caâc chíịt böi trún

3 Tuíìn thûâ ba, ngûúđi ăađn öng phaêi coâ hađnh ăöơng nhû 2 tuíìn qua, trûúâc khi giao húơp Nïịu ím ăaơo nûô khöng tiïịt ăuê chíịt trún, thò ngûúđi ăađn öng nïn böi vađo dûúng víơt díìu nhúđn loaơi K - Y Jelly ăïí viïơc giao húơp ặúơc dïî dađng

Trûúđng húơp ím ăaơo cuêa ngûúđi ýu heơp quaâ, nïn duđng 1 ngoân tay, röìi 2 ngoân tay thay cho dûúng víơt cuêa mònh Coâ thïí coi nhûông ăöơng taâc nađy nhû möơt sûơ tíơp luýơn cho ím ăaơo Cho túâi khi nađo ngûúđi phuơ nûô khöng thíịy ăau nûôa thò múâi nïn giao húơp bònh thûúđng

Cöng viïơc nađy coâ khi phaêi tiïịn hađnh nhiïìu tuíìn Nïịu khöng coâ kïịt quaê, nïn ặa ngûúđi ýu túâi baâc sô Coâ möơt söị trûúđng húơp cíìn phaêi can thiïơp bùìng phûúng phaâp tiïíu phíîu thuíơt (coi thïm bađi 265)

254 Tòm hiïíu nhûông bïơnh truýìn theo ặúđng sinh duơc

Coâ möơt biïơn phaâp chùưc chùưn ăïí baơn khöng bao giúđ bõ mùưc loaơi bïơnh nađy lađ: chúâ coâ quan hïơ tònh duơc! Nïịu baơn khöng theo ặúơc biïơn phaâp ăoâ suöịt ăúđi, thò nïn chuâ yâ túâi caâc biïơn phaâp khaâc nhû: chó quan hïơ vúâi möơt ngûúđi vađ ngûúđi ăoâ tûđ xûa túâi nay cuông chó quan hïơ vúâi mònh mònh mađ thöi Möơt biïơn phaâp thûâ ba nûôa lađ tuín theo nhûông lúđi chó díîn vïì phûúng phaâp phođng bïơnh nhû duđng bao cao su chùỉng haơn (Xem thïm bađi 261)

Sau ăíy lađ möơt vađi ăiïìu chuâng ta cíìn hiïíu biïịt vïì loaơi bïơnh nađy

Triïơu chûâng - Möîi bïơnh truýìn theo ặúđng sinh duơc coâ nhûông triïơu chûâng riïng nhûng cuông coâ nhûông ăiïím chung nhû: coâ muê hoùơc chíịt nhíìy höi úê ặúđng tiïíu dûúng víơt (nam) hoùơc úê ím ăaơo (nûô) Ăi tiïíu thíịy raât (nam), coâ vïịt röơp, loeât úê böơ phíơn sinh duơc

Möơt söị bïơnh khöng coâ nhûông triïơu chûâng nađy, vađ baơn coâ thïí mùưc cuđng möơt luâc nhiïìu bïơnh khaâc nhau, thñ duơ bïơnh líơu vađ bïơnh chlamydia

Bïơnh truýìn nhiïîm nhû thïị nađo? Bïơnh líy tûđ ngûúđi coâ bïơnh sang ngûúđi khöng coâ bïơnh do hai ngûúđi coâ quan hïơ tònh duơc vúâi nhau Búêi víơy, caê hai cíìn phaêi ặúơc ăiïìu trõ cuđng möơt luâc Nïịu baơn coâ nhûông triïơu chûâng bõ bïơnh, phaêi noâi ngay cho caê ngûúđi ăaô giao húơp vúâi mònh biïịt

Víịn ăïì chûôa trõ - Phíìn lúân caâc bïơnh truýìn theo ặúđng sinh duơc ăïìu chûôa trõ ặúơc, trûđ bïơnh SIDA Thúđi gian nung bïơnh líu ngađy, vađ cuöịi cuđng díîn túâi caâi chïịt Hiïơn nay, chûa coâ thuöịc chûôa trõ SIDA

Bõ ăi bõ laơi - Möơt ngûúđi ăaô ặúơc chûôa trõ khoêi möơt bïơnh truýìn theo ặúđng sinh duơc, nïịu quan hïơ vúâi möơt ngûúđi bïơnh khaâc, laơi coâ thïí bõ bïơnh laơi

Ai bõ bïơnh cuông cíìn phaêi ăi chûôa trõ - Viïơc ăi chûôa trõ bïơnh lađ ăiïìu cíìn thiïịt vađ lađ quýìn cuêa tíịt caê moơi ngûúđi, kïí caê nhûông ngûúđi dûúâi tuöíi võ thađnh niïn Böị meơ khöng coâ quýìn ngùn caên con caâi ăi chûôa bïơnh

255 Bïơnh mađo gađ (Genital Warts)

Bïơnh mađo gađ thïí hiïơn nhû möơt miïịng thõt thoê, mïìm ûúât, mađu höìng ăoê hoùơc húi thím, moơc lïn úê ăíìu dûúng víơt hoùơc úê möi ím höơ Coâ khi moơc úê híơu mön, úê cöí tûê cung gíy ăau vađ chaêy maâu möîi khi chöî ăau bõ ăuơng chaơm nhû khi tiïíu tiïơn, ăaơi tiïơn Bïơnh coâ aênh hûúêng túâi caê ặúđng öịng díîn tiïíu díîn túâi bađng quang

Bïơnh líy tûđ ngûúđi bïơnh sang ngûúđi khöng coâ bïơnh, khi quan hïơ tònh duơc vúâi nhau

Ăïí trõ bïơnh, baâc sô coâ thïí diïơt chöî nöíi mađo gađ bùìng ni tú loêng - 40 hoùơc ăöịt bùìng ăiïơn, bùìng tia laser hoùơc bùìng phûúng phaâp tiïíu phíîu thuíơt

Möơt baâc sô duđng podophyllin, möơt thûâ thuöịc ặúơc chiïịt ra tûđ möơt loađi thaêo möơc Thuöịc nađy khöng ặúơc duđng ăïí ăùưp vađo ím ăaơo, tûê cung vađ khöng thïí duđng cho nhûông ngûúđi ăang coâ thai

256 Bïơnh kyâ sinh truđng trichomonas

Khaâc vúâi caâc bïơnh hoa liïîu khaâc thûúđng coâ mùơt caâc vi khuíín hoùơc vi - ruât, bïơnh viïm da quy ăíìu hoùơc viïm da ím ăaơo laơi gíy nïn búêi möơt loaơi kyâ sinh truđng Bïơnh coâ caâc triïơu chûâng úê phuơ nûô nhû: ngûâa vađ raât ím ăaơo, ím ăaơo chaêy muê mađu vađng níu, muđi tanh, ăi tiïíu tiïơn thíịy noâng vađ raât Caâc triïơu chûâng úê ăađn öng nheơ hún: húi ngûâa vađ raât úê ăíìu dûúng víơt, khi giao húơp thíịy ăau, tiïíu

tiïơn thíịy noâng vađ raât, coâ muê úê da bao qui ăíìu (trûúđng húơp ngûúđi khöng löơt ặúơc

da quy ăíìu ra mađ khöng phíîu thuíơt) Ngûúđi ăađn öng bõ viïm quy ăíìu coâ thïí khöng biïịt mònh coâ bïơnh vađ lađm líy sang ngûúđi ýu trong khi giao húơp

Muöịn xaâc ắnh roô bïơnh, baâc sô thûúđng líịy chíịt nhíìy úê ím ăaơo hay ăíìu dûúng víơt cuêa ngûúđi bïơnh mang soi dûúâi kñnh hiïín vi hoùơc líịy chíịt nhúđn chöî ngûâa raât cuêa bïơnh nhín ăïí xeât nghiïơm

Nïịu baơn khöng may mùưc bïơnh nađy, nïn:

- Uöịng ăuê liïìu thuöịc do baâc sô kï ăún Baâc sô thûúđng cho uöịng thuöịc metronidazole (tïn thûúng maơi lađ Flagyl) Phuơ nûô mang thai khöng nïn uöịng thuöịc nađy trong 3 thaâng ăíìu cuêa thúđi kyđ coâ mang

- Khöng ặúơc uöịng rûúơu trong thúđi gian 24 giúđ trûúâc khi uöịng thuöịc metronidazole, vò rûúơu vađ thuöịc seô lađm cho ngûúđi uöịng thuöịc buöìn nön mûêa, choâng mùơt vađ nhûâc ăíìu

- Phuơ nûô nïn thuơt rûêa ím ăaơo vađ böơ phín sinh duơc bùìng dung dõch providine iodine hoùơc giíịm pha loaông (khöng nïn duđng nûúâc pha metromdezole, khöng coâ taâc duơng) Baơn haôy hoêi baâc sô vïì ăöơ loaông cuêa giíịm duđng ăïí rûêa vađ thuơt rûêa bao nhiïu líìn trong ngađy

- Ăïí lađm dõu ăau vuđng böơ phíơn sinh duơc bõ viïm, nïn rûêa ñt nhíịt möîi ngađy möơt líìn bùìng nûúâc vađ xađ phođng loaơi nheơ, khöng coâ chíịt thúm (ặúơc ăiïìu chïị riïng cho viïơc trõ bïơnh)

Nïịu baơn mùưc bïơnh nađy vò ngûúđi ýu líy sang, phaêi noâi ăïí ngûúđi ýu baơn cuđng ăi chûôa Chó möơt ngûúđi chûôa khöng thïí khoêi vò khi quan hïơ tònh duơc vúâi nhau, ngûúđi chûôa khoêi röìi, bõ líy trúê laơi

257 Triïơu chûâng bïơnh Chlamydia

Chlamydia hiïơn lađ bïơnh truýìn theo ặúđng sinh ăuơc phöí biïịn nhíịt úê Myô Khi mùưc bïơnh, ngûúđi ăađn öng thíịy noâng raât öịng tiïíu khi ăi tiïíu Buöíi saâng, thûúđng thíịy coâ chíịt nhíìy trùưng úê ăíìu quy ăíìu úê phuơ nûô, cuông coâ chíịt nhíìy úê

ím ăaơo keđm theo hiïơn tûúơng ăaâi giùưt (luâc nađo cuông buöìn tiïíu tiïơn) Nhiïìu khi, nhûông triïơu chûâng trïn ríịt nheơ khiïịn ngûúđi bïơnh khöng biïịt mònh bõ bïơnh Tuy víơy, nïịu khöng ặúơc chûôa trõ bïơnh seô díîn túâi nhûông tònh traơng tríìm troơng hún nhû viïm nhiïîm tuýịn tiïìn liïơt úê nam vađ chûâng vö sinh (khöng coâ khaê nùng thuơ thai) úê nûô

Tuy Chlamydia khöng phaêi lađ bïơnh troơng, nhûng muöịn chûôa khoêi hùỉn, cíìn phaêi ăïí baâc sô theo doôi möơt thúđi gian dađi Viïơc thûê test ăïí phaât hiïơn vađ kiïím tra bïơnh, cíìn phaêi líịy mö ăïí cíịy vađ xeât nghiïơm Viïơc lađm nađy ríịt töịn keâm nïn thûúđng baâc sô chó thûê test ăún giaên thöi

Baâc sô thûúđng chûôa bïơnh bùìng caâch cho bïơnh nhín uöịng thuöịc khaâng sinh nhû tetracycline hoùơc erythromycin trong vođng 2 - 3 tuíìn lïî vađ ýu cíìu ngûúđi

coâ quan hïơ tònh duơc vúâi bïơnh nhín cuông phaêi chûôa trõ duđ hoơ coâ thïí khöng coâ triïơu chûâng mùưc bïơnh

258 Bïơnh Herpes II

Bïơnh nađy do möơt loaơi viruât coâ mùơt trong caâc chíịt nhíìy úê böơ phíơn sinh duơc cuêa ngûúđi bïơnh gíy ra Khi quan hïơ tònh duơc, chñnh chíịt nhíìy nađy lađm líy bïơnh tûđ ngûúđi coâ bïơnh sang ngûúđi khaâc Ngûúđi bõ bïơnh líìn ăíìu tiïn thûúđng bõ söịt, ngûúđi nhûâc moêi vađ ăùơc biïơt bõ nöíi haơch úê gíìn böơ phíơn sinh duơc vađ híơu mön Triïơu chûâng cuêa líìn mùưc bïơnh sau, coâ thïí nheơ hún

Bïơnh ặúơc baâc sô chó ắnh dûúâi tïn viïịt tùưt lađ HSVII (Herpes simplex virus type II) Ngûúđi bïơnh coâ thïí tûơ sùn soâc nhû sau, khi haơch sûng to:

- Lau rûêa chung quanh hoùơc bùìng nûúâc muöịi loaông Nïịu coâ loaơi chíơu ngím ăñt ăïí rûêa cađng töịt

- Ăùưp miïịng vaêi gaơc coâ tíím thuöịc khaâng sinh lïn trïn chöî haơch ăïí ngùn ngûđa vïịt thûúng lan röơng

- Uöịng thuöịc giaêm ăau

- Hoêi baâc sô vïì viïơc uöịng thuöịc diïơt viruât hoùơc acyclovir (tïn thûúng maơi lađ Zovirax)

Trong thúđi gian bïơnh, hïịt sûâc traânh khöng súđ tay vađo mùưt ăïí ăïì phođng viruât bïơnh líy vađo mùưt Khöng ặúơc giao húơp trong thúđi gian coâ bïơnh

Chuâ yâ: Viruât cuêa bïơnh nađy víîn líy lan ặúơc sang ngûúđi baơn tònh duđ khi giao húơp ăaô duđng bao cao su

259 Bïơnh giang mai

Bïơnh giang mai khöng phaêi lađ loaơi bïơnh ăùơc biïơt cuêa loaơi ngûúđi ùn chúi chuýn nghiïơp Ai cuông coâ thïí mùưc bïơnh Bïơnh coâ thïí chûôa khoêi hoađn toađn Nhûng, nïịu khöng ặúơc chûôa trõ cíín thíơn, bïơnh coâ thïí díîn túâi nhiïìu chûâng nhû suy tim, suy nhûúơc toađn thín, muđ, ăiïn vađ chïịt Lađ möơt loaơi bïơnh nguy hiïím, coâ thïí líy lan tûđ ngûúđi nađy qua ngûúđi khaâc, bïơnh tiïịn triïín tûđ tûđ, trong nhiïìu nùm, qua 3 giai ăoaơn:

Giai ăoaơn I - sau khi bõ bïơnh tûđ 4 - 6 tuíìn, ngûúđi bïơnh thíịy xuíịt hiïơn möơt vïịt loeât trođn, búđ cûâng, khöng ăau, moơc lïn úê núi coâ tiïịp xuâc tònh duơc Muơn nađy seô lùơn ăi, sau ăoâ möơt vađi tuíìn

Giai ăoaơn II - Caâch giai ăoaơn I chûđng 1 thaâng, trïn thín thïí ngûúđi bïơnh xuíịt hiïơn nhiïìu nöịt ăoê, caê úê gan bađn tay, bađn chín vađ ăöi khi coâ caê úê quanh miïơng vađ muôi keđm theo nhûông vïịt röơp coâ nûúâc bïn trong, söịt cuđng nhûông triïơu chûâng ăau ngûúđi nhû bïơnh cuâm Trong thúđi gian nađy bïơnh nhín coâ thïí bõ ruơng tûđng maêng toâc, ríu, löng mađy, löng mi

Giai ăoaơn III - Giai ăoaơn III tiïìn íín lađ thúđi kyđ uê bïơnh, coâ thïí keâo dađi nhiïìu nùm Trong thúđi kyđ nađy, bïơnh tíịn cöng díìn díìn vađo tim, hïơ thíìn kinh trung ûúng, caâc cú bùưp vađ caâc cú quan khaâc trong cú thïí Kïịt quaê thûúđng ríịt quan troơng

Nïịu baơn bõ dñnh vađo bïơnh nađy, nïn laơi ngay baâc sô hoùơc bïơnh viïơn khu vûơc ăïí ặúơc khaâm vađ chûôa trõ Viïơc trõ bïơnh ngay tûđ nhûông ngađy ăíìu, chó cíìn möơt líìn tiïm penicilin trong díìu ăïí thuöịc töìn taơi ặúơc líu trong cú thïí

Nïịu baơn ăaô tiïịn triïín möơt thúđi gian, cíìn phaêi chñch ba ăúơt, möîi ăúơt khoaêng 1 tuíìn lïî Nïịu cú thïí baơn phaên ûâng vúâi thuöịc penicilin, baâc sô seô cho baơn uöịng thuöịc khaâng sinh trong vođng tûđ 2 - 4 tuíìn Trong thúđi gian ăiïìu trõ baơn phaêi ăi lađm xeât nghiïơm maâu sau khi chûôa trõ ặúơc 3, 6, 12 thaâng ăïí xem baơn ăaô hoađn toađn khoêi bïơnh chûa

Khi baơn ăaô trõ khoêi bïơnh, baơn khöng lađm líy bïơnh sang ngûúđi khaâc Nhûng nïịu baơn khöng chûôa trõ, kïí tûđ möơt nùm sau khi baơn bõ mùưc bïơnh, baơn seô lađ möơt míìm bïơnh nguy hiïím ăïí líy truýìn sang moơi ngûúđi

260 Phaêi lađm gò khi bõ bïơnh líơu?

Nhûông triïơu chûâng cuêa bïơnh líơu bùưt ăíìu xuíịt hiïơn sau khi ngûúđi khöng may coâ quan hïơ tònh duơc vúâi ngûúđi coâ bïơnh tûđ 2 túâi 5 ngađy Ngûúđi ăađn öng, coâ caâc triïơu chûâng: ăau úê ăíìu dûúng víơt, ăau buöịt khi tiïíu tiïơn, coâ muê vađng síîm, ăùơc, cađng ngađy cađng nhiïìu úê öịng tiïíu

Phuơ nûô bõ bïơnh thíịy ngûâa vađ raât quanh vuđng ím höơ, tiïíu tiïơn thíịy ăau, raât, coâ muê vađng síîm vađ ăau ím ó úê buơng dûúâi Nïịu khöng chûôa trõ, bïơnh seô thađnh tríìm troơng vađ coâ thïí díîn túâi bïơnh vö sinh

Baâc sô thûúđng trõ bïơnh líơu bùìng thuöịc tiïm penicilin Nïịu ngûúđi bïơnh bõ líy loaơi bïơnh líơu ăaô lúđn thuöịc penicilin, baâc sô seô duđng loaơi khaâng sinh khaâc Ăïí trõ bïơnh líơu coâ hiïơu quaê, baơn phaêi theo caâc ăiïìu chó díîn sau:

- Tiïm chñch hoùơc uöịng thuöịc ăuê liïìu lûúơng, do baâc sô chó ắnh

- Ăïí khöng bõ mùưc bïơnh trúê laơi, ngûúđi víîn quan hïơ tònh duơc vúâi baơn cuông phaêi ăi chûôa

- Phaêi ăi xeât nghiïơm ăïí chùưc chùưn viïơc ăiïìu trõ coâ hiïơu quaê hay khöng

261 Haôy ăïì phođng bïơnh AIDS (SIDA)

Caâc viruât cuêa bïơnh SIDA phaâ hoaơi hïơ thöịng miïîn nhiïîm cuêa cú thïí khiïịn

cú thïí ngûúđi bïơnh khöng cođn khaê nùng chöịng choơi vúâi moơi cùn bïơnh vađ ung thû Chuâng cuông tíịn cöng hïơ thíìn kinh trung ûúng gíy cho tím thíìn ngûúđi bïơnh nhiïìu víịn ăïì rùưc röịi

Bïơnh SIDA phaât triïín vúâi töịc ăöơ khaâc nhau, ăöịi vúâi tûđng ngûúđi Nhûông nhoâm ngûúđi coâ nguy cú mùưc bïơnh cao göìm nhoâm:

- Ăöìng tñnh luýịn aâi hay lûúông tñnh luýịn aâi nam Sûơ líy lan cađng röơng nïịu möơt ngûúđi coâ quan hïơ ăöìng tñnh luýịn aâi vúâi nhiïìu ngûúđi

- Duđng chung kim chñch ma tuyâ giûôa caâc ngûúđi nghiïơn ma tuyâ

- Giûôa caâc baơn tònh nam, nûô coâ bïơnh, quan hïơ tònh duơc vúâi nhau

- Phaêi luön truýìn maâu vò mùưc bïơnh dïî chaêy maâu

Bïơnh SIDA khöng líy lan do khöng khñ hoùơc do caâc tiïịp xuâc thöng thûúđng nhû ăuơng chaơm, hön Ngûúđi ta hy voơng seô coâ ngađy tòm ặúơc caâch trõ bïơnh Nhûng, hiïơn nay vò chûa coâ thuöịc nađo chûôa trõ ặúơc bïơnh SIDA nïn chuâng ta cíìn phaêi biïịt roô caâch phođng bïơnh nhû:

- Khöng quan hïơ tònh duơc vúâi ai trong nhoâm ngûúđi coâ nhiïìu khaê nùng bõ bïơnh

- Chó quan hïơ tònh duơc vúâi möơt ngûođò

- Khöng quan hïơ tònh duơc vúâi nhûông ai coâ nhiïìu ngûúđi tònh Nïịu baơn choât quan hïơ vúâi möơt ngûúđi nhû thïị, phaêi túâi baâc sô ngay

Ăïí phođng bïơnh SIDA, baơn phaêi giûô gòn quan hïơ tònh duơc vúâi möơt ngûúđi duđng bao cao su coâ tíím Nonoxynol-9, vađ nïịu cíìn haôy ăi xeât nghiïơm taơi bïơnh viïn hoùơc úê caâc trung tím baêo vïơ sûâc khoeê úê ngay khu vûơc baơn úê

262 Cöng duơng vađ haơn chïị cuêa bao cao su

Nhúđ coâ sûơ quaêng caâo phöí biïịn vađ cöng duơng cuêa bao cao su trïn baâo, ăađi nïn hiïơn nay, khöng chó coâ ăađn öng ăi mua bao cao su mađ phuơ nûô cuông ăi mua ăïí khuýịn khñch hoùơc bùưt buöơc caâc öng duđng Ngûúđi nađy duđng bao cao

su ăïí traânh viïơc thuơ thai, ngûúđi khaâc laơi coi ăoâ lađ phûúng tiïơn ăïí phođng caâc bïơnh lan truýìn bùìng ặúđng sinh duơc

Nïịu duđng ăuâng caâch, bao cao su coâ thïí giuâp baơn traânh bõ líy caâc bïơnh nhû: líơu, giang mai vađ AIDS (SIDA)

Nhûng bao cao su khöng coâ hiïơu quaê ăöịi vúâi caâc bïơnh nhû bïơnh mađo gađ, bïơnh Herpes II vò nhûông vi- ruât cuêa caâc bïơnh nađy ríịt nhoê coâ thïí chui qua mađng cao su

Ăïí sûê duơng bao cao su coâ hiïơu quaê, baơn nïn theo caâc ăiïìu chó dín sau ăíy:

- Chó nïn duđng nhûông bao cao su múâi mua

- Choơn nhûông bao lađm bùìng cao su latex Khöng duđng loaơi lađm bùìng caâc mađng ăöơng víơt, dïî bõ raâch

- Khöng duđng loaơi ặúơc quaêng caâo lađ "siïu moêng" Loaơi nađy ríịt dïî raâch

- Khöng nïn tñch trûô nhiïìu bao vađ ăïí líu trong tuâi kñn vò dïî bõ hoêng

- Khöng ăïí bao cao su úê núi coâ aânh nùưng, noâng, coâ tia cûơc tñm hoùơc íím möịc

- Ăeo bao cao su vađo dûúng víơt luâc cûúng cûâng trûúâc khi giao húơp Ăùơt bao

úê ăíìu dûúng víơt röìi chaêi xuöịng túâi tíơn cuđng úê ăíìu dûúng víơt, coâ möơt phíìn nhoê cuêa bao cođn tröịng, ăïí nhíơn lûúơng tinh dõch phun vađo

- Khi xuíịt tinh, giûô chùơt cuöịng bao vúâi dûúng víơt, cho túâi khi ruât bao ra

- Khöng böi caâc chíịt nhúđn coâ göịc tûđ díìu moê, díìu thûơc víơt vađ bao cao su

Caâc chíịt ăoâ coâ thïí lađm bao bõ raâch Nïịu cíìn, nïn mua loaơi díìu böi trún

K-Y Jelly coâ baân úê caâc hiïơu thuöịc

Trûúđng húơp bao cao su bõ raâch, muöịn traânh thuơ thai cho phña nûô, nïn búm ngay vađo ím höơ thuöịc diïơt tinh truđng nhû Nonoxynol-9

263 Nïn noâi vúâi lûâa tuöíi dûúâi 20 vïì víịn ăïì tònh duơc nhû thïị nađo?

Theo nhûông cuöơc ăiïìu tra tòm hiïíu vïì lûâa tuöíi 18, 19 úê Myô thò coâ 8 trong söị 10 em trai vađ 7 trong söị 10 em gaâi ăaô coâ quan hïơ tònh duơc Phíìn lúân caâc böị meơ, khi biïịt con mònh nhû víơy chó biïịt tûâc giíơn mađ khöng nghô túâi viïơc giaâo duơc con mònh vïì nhûông híơu quaê cuêa sûơ viïơc ăoâ Sau ăíy lađ nhûông lúđi khuýn ăïí giuâp caâc bíơc cha meơ ăöịi phoâ vúâi tònh hònh nađy möơt caâch bònh tônh, vúâi sûơ suy nghô síu sùưc hún:

- Haôy noâi vúâi con trai hoùơc con gaâi mònh taơi sao böị meơ quan tím ăïịn víịn ăïì nađy Ăûđng vöơi kïịt töơi chuâng

- Haôy cho chuâng biïịt rùìng böị meơ ríịt thöng caêm vađ hiïíu nhûông caêm giaâc ham muöịn vïì tònh duơc úê lûâa tuöíi nađy ríịt maơnh vađ thöi thuâc cú thïí, nhûng cíìn phaêi nghô túâi híơu quaê cuêa viïơc quan hïơ tònh duơc nhû viïơc mang thai, caâc bïơnh

líy truýìn bùìng ặúđng sinh duơc coâ thïí mùưc phaêi, nhûông chuýơn rùưc röịi vïì víịn ăïì tònh caêm

- Nïịu baơn thíịy con mònh víîn tiïịp tuơc khöng nhõn ặúơc viïơc giao húơp, nïn bađn thùỉng thùưn vúâi con vïì phûúng phaâp traânh thuơ thai

- Daơy cho con biïịt caâc triïơu chûâng, híơu quaê vađ caâch chûôa trõ caâc bïơnh líy truýìn bùìng ặúđng sinh duơc, caâc phûúng phaâp ăïì phođng giûô cho mònh khoêi bõ líy caâc bïơnh ăoâ trong khi quan hïơ tònh duơc

264 Ngûúđi ăaô qua cún ăau tim coâ quan hïơ tònh duơc ặúơc khöng?

Nhiïìu ăöi vúơ chöìng traânh quan hïơ tònh duơc vúâi nhau, sau khi möơt ngûúđi vûđa qua cún ăau tim Thíơt ra, cuông khöng nhíịt thiïịt phaêi nhû víơy Trong khi giao húơp, nhõp tim cuêa con ngûúđi coâ ăíơp nhanh lïn, nhûng khöng ăïịn mûâc ăöơ gíy nguy hiïím, mađ chó ngang vúâi khi ngûúđi ăoâ ăi lïn thang gaâc mađ thöi Búêi víơy, sau khi qua möơt cún ăau tim, ngûúđi nađo víîn coâ thïí leo lïn hai tíìng líìu hoùơc cuöịc böơ thoaêi maâi quanh nhađ, thò viïơc tham gia möơt cuöơc ín aâi cuông chùỉng hïì híịn gò

Nïịu baơn hoùơc ngûúđi chung chùn göịi vúâi baơn bõ ăau tim, nïn hoêi baâc sô vïì nhûông triïơu chûâng gò ăaâng lo ngaơi khi hai ngûúđi ín aâi vúâi nhau; cíìn phaêi ăöịi phoâ thïị nađo trong trûúđng húơp ăoâ

Sau ăíy lađ nhûông lúđi khuýn, baơn lïn chuâ yâ lađm theo:

- Nïn choơn thúđi gian thñch húơp vúâi baơn nhíịt ăïí dađnh thúđi gian cho viïơc ín aâi Thñ duơ baơn thíịy sûâc khoeê mònh töịt nhíịt vađo buöíi saâng hoùơc buöíi töịi, vađo luâc khuya möơt chuât vò trûúâc ăoâ, baơn ăaô ặúơc nghó ngúi möơt laât röìi

- Traânh khöng ùn caâc loaơi baânh coâ nhiïìu chíịt beâo, khöng uöịng rûúơu, cađ - phï Nhûông thûâ ăoâ lađm cho tim baơn mïơt thïm

- Chó nïn ín aâi sau khi ùn ặúơc 3 giúđ trúê ăi

- Nïn nùìm dûúâi ăïì traânh phaêi chöịng tay gaânh sûâc nùơng cuêa chñnh cú thïí mònh

- Nïịu coâ lúđi khuýn cuêa baâc sô sùn soâc cho baơn, haôy duđng möơt viïn thuöịc nñtroglyxïrin trûúâc khi nhíơp cuöơc

265 Chín dung möơt chuýn gia vïì tònh duơc

Nhiïìu khi, coâ nhûông víịn ăïì vïì tònh duơc mađ mònh khöng tûơ giaêi quýịt ặúơc, phaêi nhúđ túâi caâc baâc sô hay chuýn gia Caâc võ ăoâ phaêi coâ nhûông ăiïím gò ăïí chuâng ta coâ thïí tin tûúêng? Sau ăíy lađ nhûông yâ kiïịn giuâp caâc baơn tòm ặúơc möơt söị ngûúđi töịt, coâ khaê nùng vïì víịn ăïì nađy:

- Nïn nhúđ baâc sô phuơ khoa hoùơc niïơu ăaơo giúâi thiïơu cho mònh möơt chuýn viïn vïì caâc víịn ăïì tònh duơc, coâ khaê nùng vađ ăaâng tin cíơy

- Haôy ýu cíìu ngûúđi ăoâ phaêi coâ vùn bùìng giíịy chûâng nhíơn Nhûông chuýn gia vïì ngađnh nađy úê Myô ăïìu coâ vùn bùìng ặúơc ban giaâo duơc vïì Tònh duơc chûâng nhíơn

- Nïn tin tûúêng vađo khaê nùng cuêa caâc chuýn gia Möơt söị chuýn gia coâ nhûông phûúng phaâp riïng ăïí chûôa trõ caâc víịn ăïì ăùơc biïơt nhû: ñt hûâng thuâ vúâi tònh duơc, laônh caêm, loaơn dím, hoùơc tònh duơc thaâi quaâ, vö ăöơ

- Nïịu baơn caêm thíịy võ baâc sô hay chuýn gia chùỉng giuâp mònh giaêi quýịt ặúơc víịn ăïì gò, haôy nhanh choâng tòm ngûúđi khaâc

Cuông cíìn nhíơn xeât ăïí phín biïơt chuýn gia ăuâng hay "cuêa giaêi" Möơt chuýn gia ặâng ăùưn vađ coâ kinh nghiïơm vïì víịn ăïì tònh duơc, phaêi coâ nhûông ăùơc tñnh sau:

- Khöng bao giúđ ngaơc nhiïn trûúâc nhûông víịn ăïì ngûúđi bïơnh nïu ra hoùơc ýu cíìu giuâp ăúô

- Khöng bao giúđ ýu cíìu khaâm bïơnh nhín, trûđ phi chuýn gia ăöìng thúđi lađ baâc sô (caâc chuýn gia ngađnh tònh duơc khöng ặúơc huíịn luýơn vïì chûôa trõ bïơnh

cú thïí)

- Khöng bao giúđ ýu cíìu bïơnh nhín tham gia bíịt cûâ möơt hađnh ăöơng tònh duơc nađo vúâi mònh hay trûúâc mùơt mònh

Chûúng 12 SÛÂC KHOEÊ TÖỊT SAU TUÖÍI 55

Hiïơn nay, cûâ 8 ngûúđi Myô coâ möơt ngûúđi úê ăöơ tuöíi 65 hoùơc cao hún Túâi nùm 2.025, con söị ăoâ lađ 4 ngûúđi Nhoâm ngûúđi úê ăöơ tuöíi 75 trúê lïn, ngađy cađng ăöng Ăiïìu chûâng toê, ngûúđi Myô ngađy cađng söịng líu hún, coâ tuöíi thoơ cao hún Chûúng saâch nađy giuâp caâc baơn ăöịi phoâ vúâi nhûông víịn ăïì vïì sûâc khoeê úê ngûúđi cao tuöíi vađ traânh ặúơc caâc víịn ăïì mađ nhiïìu ngûúđi víîn nghô rùìng khöng sao traânh khoêi

266 Hay qún chûa chùưc ăaô lađ giađ

Ăûđng vöơi cho rùìng mònh ăaô giađ röìi nïịu baơn vûđa qún tïn ai ăoâ hoùơc khöng nhúâ vûđa röìi mònh ăíơu xe úê ăíu Ai cuông coâ thïí qún bíịt chúơt Vađ khöng nïn chó coâ thïị mađ vöơi nghô rùìng mònh ăaô giađ röìi!

Sûơ líîn vađ hay qún lađ traơng thaâi cuêa ngûúđi bõ suy ýịu tím trñ Coâ gíìn 100 trûúđng húơp khaâc nhau, nhûng laơi cuđng coâ nhûông triïơu chûâng cuêa tuöíi giađ, trong ăoâ bïơnh Alzheimer lađ möơt (coi laơi bađi 50 vïì bïơnh nađy, úê chûúng 2) Ngoađi ra, chûâng hay qún cođn do nhiïìu nguýn nhín: ùn khöng ăuê chíịt, röịi loaơn hooâcmön, sûê duơng möơt söị thuöịc ăïìu coâ thïí díîn túâi hiïơn tûúơng hay qún vađ bõ líìm líîn

Mùơc duđ biïịt thïị mađ ngûúđi ta víîn coâ thïí chuíín ăoaân sai túâi 20% caâc trûúđng húơp Búêi víơy, nïịu baơn chûa ăi khaâm bïơnh vađ xeât nghiïơm toađn böơ caâc cú quan trong ngûúđi mònh thò chúâ vöơi kïịt luíơn ăaô giađ röìi vò chó hay qún

267 6 biïơn phaâp giûô cho trñ oâc ặúơc minh míîn

Nhiïìu cuöơc nghiïn cûâu ăaô cho chuâng ta thíịy rùìng nhûông ngûúđi tuöíi ăaô cao mađ víîn lađm viïơc hùng haâi, hoaơt ăöơng söi nöìi, thûúđng coâ trñ oâc minh míîn Trñ oâc cuêa baơn cuông cíìn phaêi tíơp luýơn ăïí giûô gòn sûâc khoeê cuông nhû cú thïí cuêa baơn víơy

Sau ăíy lađ nhûông biïơn phaâp baơn coâ thïí sûê duơng ăïí tíơp luýơn trñ oâc cuêa mònh

- Hađng ngađy haôy tòm nhûông caâi múâi trong moơi víịn ăïì ăïí ăoơc Sûơ tođ mođ tòm hiïíu cuông lađm cho trñ oâc ta thïm minh míîn

- Chúi caâc trođ chúi ăođi hoêi coâ sûơ víơn ăöơng cuêa trñ oâc nhû: cúđ, bađi coâ sûơ ăíịu trñ

- Tham dûơ caâc trođ chúi gheâp chûô trïn baâo hađng ngađy

- Ăoơc saâch, baâo vïì caâc muơc vađ ăïì tađi baơn ûa thñch

- Coi vađ nghe coâ phï phaân nhûông bađi bònh luíơn, nhûông tin tûâc vïì caâc cuöơc ăííu, caâc cuöơc so tađi, nhûông vúê kõch, nhûông chûúng trinh giaâo duơc trïn ti vi

- Sûê duơng nhûông baên ghi nhúâ caâc loaơi thûúđng ghi trïn lõch treo hay lõch tuâi

Thûúđng xuýn chuâ yâ ăïí nùưm ặúơc yâ nghô cuêa moơi ngûúđi qua lúđi noâi cuêa hoơ

Ăöi khi noâi to lïn, ăïí tûơ nhùưc nhúê ăiïìu mònh muöịn nhúâ vađ phöịi húơp vúâi viïơc lađm Thñ duơ: Ăùơt caâc tuâi úê gíìn cûêa vađ noâi to: "Nhúâ bao giúđ ăi thò mang theo!"

268 Ăïì phođng sûơ thaâi hoaâ cuêa mùưt

Giûôa vođng maơc cuêa mùưt coâ möơt chíịm nhoê Sûơ thoaâi hoaâ cuêa caâi chíịm ăoâ tûđ tuöíi 55 trúê ăi coâ thïí lađm cho ngûúđi bïơnh míịt khaê nùng nhòn thùỉng vađ coâ thïí lađ nguýn nhín díîn túâi hiïơn tûúơng muđ Sûơ thoaâi hoaâ trïn coâ thïí xaêy ra úê möơt bïn hay caê úê hay bïn mùưt

Nïịu baơn ăaô trïn 40 tuöíi, baơn nïn ăi khaâm mùưt ắnh kyđ möîi nùm möơt líìn, ăïí ăïì phođng chûâng bïơnh nađy

- Hoêi baâc sô vïì khoa mùưt vïì viïơc thûê test ăïí xem mùưt coâ bõ suy thoaâi hay khöng

- Nïịu mùưt baơn bõ thoaâi hoaâ, haôy bađn vúâi baâc sô vïì viïơc chûôa trõ bùìng tia laser Nïịu ặúơc phaât hiïơn súâm, 10 - 20% bïơnh nhín bõ thoaâi hoaâ mùưt coâ thïí chûôa trõ khoêi

269 Lađm gò khi nghïînh ngaông?

Taơi sao cùơp möi cuêa moơi ngûúđi quanh mònh cûâ nhû ăang míịp maây? Lúđi giaêi ăaơo cuêa nhađ thúđ, lúđi noâi cuêa nghïơ sô biïíu diïîn trïn sín khíịu thíơt khoâ nghe Nhûông cíu truýơn gia ằnh hoùơc nhûông lúđi noâi vui trong bûôa ùn cuêa moơi ngûúđi thíơt chùỉng coâ ăíìu ăuöi gò caê Ngöìi coi ti vi hoùơc nghe ra - ăi - ö moơi ngûúđi thûúđng ýu cíìu baơn víơn nuât ím thanh cho nhoê ăi

Nhûông sûơ viïơc ăoâ chûâng toê rùìng khaê nùng nghe cuêa baơn bõ suy giaêm Ăïí kiïím tra trònh ăöơ cuêa tai mònh baơn haôy aâp vađo tai caâi ăöìng höì ăeo tay

Nïịu baơn nghe nöíi tiïịng tñch - tùưc, baơn haôy nïn ăi khaâm tai khoa tai - muôi

- hoơng vò ríịt coâ thïí, tai baơn coâ víịn ăïì ăíịy

Baơn cuông phaêi ăi khaâm nïịu thíịy tai nghe thíịy tiïịng u u liïn tuơc hoùơc khi nghe ím thanh lúân thíịy tai ăau Nhiïìu trûúđng húơp nghïînh ngaông, khaê nùng