Bộ giáo dục và đào tạo Trờng PT Vùng cao Việt bắc Thái Nguyên.- Từ thực tế ở Trờng PT Vùng cao Việt Bắc góp thêm ý kiến về việc giảng dạy bài thơ chứ Hán Độc tiểu Thanh Ký của Nguyễn Du. (SNG KIN KINH NGHIM) Giáo viên: Lu Hồng Dung. Tổ : Văn. Trờng PTVùng cao Việt bắc Thái Nguyên.- Năm học 2007-2008 Tháng 05 năm 2008. 1 A- Đặt vấn đề: Văn học Trung đại là một thời kỳ rực rỡ của lịch sử văn học Việt Nam. Những thành tựu u tú của thời kỳ văn học này kết tinh sâu sắc ở một số ngòi bút độc đáo nh Nguyễn Trãi, Hồ Xuân Hơng, Nguyễn Du . Đặc biệt là Nguyễn Du - Đại thi hào dân tộc - danh nhân văn hoá thế giới. Sự nghiệp văn học của Nguyễn Du là niềm tự hào vô biên của ngời dân Việt Nam. Không chỉ vinh quang với kiệt tác Truyện Kiều, Nguyễn Du còn nổi tiếng bởi những tác phẩm thơ chữ Hán trong ba tập Thanh hiên thi tập, Bắc hành tạp lục, Nam trung tạp ngâm - rất giàu giá trị nội dung và giá trị nghệ thuật mới mẻ. Nếu tiếp xúc với Thiên cổ tình thơ (Truyện Kiều), các em học sinh thấy nội dung khá dễ hiểu, ngôn từ hấp dẫn lời lời châu ngọc hàng hàng gấm thêu, học sinh có thể chiếm lĩnh thế giới hình tuợng tơng đối thuận lợi thì khi tiếp xúc với thơ chữ Hán của Nguyễn Du - Trong đó có tác phẩm xuất sắc Độc Tiểu Thanh ký , học sinh lại thấy khó hiểu, khó cảm, khó thích . Qua thực tế ở trờng Phổ thông Vùng Cao Việt Bắc, chúng tôi thấy có những khó khăn trong việc giảng dạy của giáo viên và việc tiếp thu của học sinh i vi tỏc phm c Tiu Thanh kớ. Trong bi vit ny, chúng tôi muốn trình bày thực tế việc dạy và học tác phẩm c Tiu Thanh kớ, đồng thời mạnh dạn đề xuất một số ý kiến để việc dạy và học bài thơ này tốt hơn từ đó cũng có thể tạo ra một cơ sở bớc đầu cho việc giảng dạy một số bài thơ chữ Hán nói chung Bởi văn học chữ Hán là một bộ phận quan trọng, tinh tế trong việc cấu thành và tạo nên sự phong phú cho thời kỳ văn học trung đại Việt Nam. Bài viết bao gồm những phần nội dung cơ bản sau đây : A - Đặt vấn đề. B- Thực tế dạy và học Độc Tiểu Thanh ký ở tr ờng PTVCVB C- Một số ý kiến đề xuất. D- Kết luận. 2 B- Thực tế dạy và học Độc Tiểu Thanh ký ở tr ờng Phổ Thông vùng cao việt bắc . I-Thực tế văn bản. Đây là một bài thơ khó và còn nhiều khía cạnh gây tranh luận, thậm chí có những ý kiến trái ngợc nhau hoàn toàn. a- Về xuất xứ: Hiện nay vẫn tồn tại khá nhiều ý kiến xoay quanh vấn đề hoàn cảnh ra đời của tác phẩm. Có ngời cho rằng Nguyễn Du làm bài thơ này khi ông ở quê nhà nhân đọc truyện Tiểu Thanh. Có ý kiến cho là đây là bài thơ trong tập thơ chữ Hán Bắc hành tạp lục- tức là thời gian Nguyễn Du đi sứ tại Trung Quốc. Trong sách giáo viên đã hớng dẫn Độc Tiểu Thanh ký nằm trong tập thơ chữ Hán Thanh Hiên thi tập viết vào những năm tháng trớc khi Nguyễn Du ra làm quan cho triều Nguyễn, chứ không phải viết khi ông đi sứ Trung Quốc. (Đa số giáo viên khi giảng tác phẩm đã thống nhất theo ý kiến này). Song, vấn đề xuất xứ tác phẩm còn phải có thêm thời gian và t liệu mới có thể làm sáng tỏ đợc. b- Về nhan đề. Độc Tiểu Thanh ký nếu chiết tự chữ Hán thông thờng thì : Độc nghĩa là đọc Tiểu Thanh : Tên ngời con gái Ký: là ghi chép Vậy nhan đề trên có nghĩa là: Đọc tập ghi chép của Tiểu Thanh (Hay Đọc tập thơ của Tiểu Thanh). Theo gíáo s Trần Đình Sử thì Độc Tiểu Thanh ký nghĩa là cảm nghĩ về đọc truyện ghi chép về Tiểu Thanh. Ký là một thể loại truyện ghi chép thịnh hành đời Thanh nh : Hội tiên ký, Lâm Tú Nơng ký . 3 điều này cho thấy Nguyễn Du đã đọc tập truyện Tiểu Thanh ký và cảm xúc viết nên bài thơ này. c- Về niêm luật và con số 300 trong bài thơ. Trong một bài viết về Độc Tiểu Thanh ký - tác giả Bùi Văn Nguyên đã đa ra ý kiến hai câu cuối: Bất tri tam bách d niên hậu Thiên hạ hà nh khấp Tố Nh? Chỉ là câu thơ Nguyễn Du đọc khi sấp mất, còn bài thơ Độc Tiểu Thanh ký truyền lại chỉ có sáu câu. Sau đó ai đó thấy cùng vần nên ghép lại. Nhng khi ghép lại nh vậy thấy thất niêm, vì tác phẩm mở đầu bằng tiếng bằng (vần bằng) còn câu kết thì làm theo thể trắc. Chẳng lẽ Nguyễn Du một ngời sành sỏi về thơ chữ Hán lại có thể làm một bài thơ thất niêm ? Còn con số 300 năm, không phù hợp với kiểu t duy tâm lý rằng sau khi Tiểu Thanh mất 300 năm, Nguyễn Du làm bài thơ này khóc nàng, sau đó chạnh lòng chẳng biết sau ba trăm năm nữa thì ai sẽ khóc mình. Nhng nếu xem lại con số lịch sử thì thấy: Tiểu Thanh sinh năm 1594 mất năm 1612, còn Nguyễn Du sinh năm 1765 mất năm 1820 (theo một số tài liệu gần đây nhất thì Nguyễn Du sinh năm 1766) thì tính thế nào cũng không ra con số ba tr ăm năm lẻ) d- Về cách hiểu một số câu trong bài thơ . Câu 1: Tây Hồ hoa uyển tẫn thành kh Tức là vờn hoa bên Tây Hồ nay đã thành bãi hoang rồi, không còn một tí dấu vết nào nữa (sách giáo khoa Vn 10 chọn bản dịch thơ của Vũ Tam Tập là Tây Hồ cảnh đẹp hoá gò hoang), nh vậy thì không chính xác với nguyên tác. Câu 2: Độc điếu song tiền nhất chỉ th 4 Câu thơ này có mấy cách dịch. Nhóm Bùi Kỷ, Phan Võ dịch là: Tr ớc song một mình viếng một tập giấy . - Đào Đuy Anh dịch Một mình ngồi tr ớc cửa sổ viết một tờ th viếng . - Vũ Tam Tập dịch: Chỉ viếng nàng qua một tập sách tr ớc cửa sổ (Câu thơ trong bản dịch thơ sách giáo khoa vẫn của Vũ Tam Tập là Thổn thức bên song mảnh giấy tàn . ý thơ nh vậy đã khác với nguyên tác. - Trần Đình Sử cho rằng cả câu nên dịch: Một mình nhớ tới nàng qua một tờ giấy chép truyện Câu 3+4: Chi phấn hữu thần liên tử hậu Văn chơng vô mệnh lụy phần d - Nhóm Bùi Kỷ dịch : Son phấn nh có thần, sau khi chết ngời ta còn thơng tiếc, văn chơng có số phận gì mà làm cho ngời ta phải bận lòng đến những bài thơ còn sót lại sau khi đốt . - Đào Duy Anh dịch : Son phấn có thần ,nên để lại niềm xót th ơng sau khi chết. Văn chơng không có duyên phận nên đốt rồi mà lụy vẫn còn sót lại. - Vũ Tam Tập dịch : Son phấn có thần chắc phải xót xa vì những việc sau khi chết. Văn chơng không có số mệnh gì mà cũng bị dốt dở . - Trần Đình Sử dịch: Son phấn có thần là nói sắc đẹp có thần sắc, có tinh thần, hay ngời đẹp có thiêng nên chết rồi vẫn thấy ngời ta thơng tiếc mãi. Văn chơng là nói các bài thơ cũng là nói phần tài hao của nàng. Vô mệnh là không có số mệnh, không có duyên phận . Phần d là phần đốt còn sót lại, lụy là làm bi lụy. Cả câu có nghĩa là Văn ch ơng phậm hẩm, làm ngời ta bận lòng tới phần còn sót lại sau khi đốt. Câu 5+6: Cổ kim hận sự thiên nan vấn Phong vận kỳ oan ngã tự c 5 - Nhóm Bùi Kỷ dịch : Sự oán hận xa nay khó mà hỏi trời đợc. Nỗi oan phong vận lạ kia, tự mình ta buộc lấy mình. - Đào Duy Anh dịch : Mối hận cổ kim khó hỏi trơì. Oan lạ của ngời phong vận ta cũng tự thấy có mình ở trong ấy - Vũ Tam Tập dịch : Những mối hận cổ kim, khó mà hỏi trời đợc. Ta tự thấy mình nh cùng một hội với kẻ mắc nỗi oan lạ lùng kia vì nết phong nhã. Qua phần trình bày ở trên chúng ta thấy đây quả là một tác phẩm không dễ dàng chiếm lĩnh, vừa đa nghĩa vừa có phần mơ hồ, khó hiểu . II- Việc giảng dạy của giáo viên. Có thể nói rằng việc giảng dạy thơ chữ Hán ở trờng phổ thông bình thờng cũng đã là một việc rất khó khăn bởi nhiều lý do: ngôn ngữ, đặc trng thi pháp trung đại, t duy thẩm mỹ lịch sử .v.v. Khi dạy ở trờng Vùng cao Việt Bắc, đối tợng học sinh là những ngời dân tộc thiểu số, giáo viên giảng văn lại gặp khó khăn gấp bội . Khi giảng bài thơ Độc Tiểu Thanh ký , trao đổi với một số giáo viên, chúng tôi thấy trớc tình hình văn bản nh trên, không ít giáo viên lúng túng, tự bản thân còn cha biết hiểu theo cách nào là phù hợp hơn cả, vì thế khi truyền đạt tới học sinh chắc chắn không thể tránh khỏi sự khiên cỡng. Thực tế văn bản đã phức tạp, đa nghĩa, nếu dựa vào nguyên bản tiếng Hán thì e rằng vốn tiếng Hán của mình còn rất hạn chế, t liệu gốc thì hiếm . mà nếu dựa hoàn toàn vào bản dịch để giảng thì không thấy thoả mãn vì dịch tất phản mà ngay trong bản dịch của tác giả Vũ Tam Tập (bản dịch đợc lựa chọn trong sách giáo khoa) cũng có một số câu thơ dịch cha sát với nguyên tác, hơn thế nữa bản dịch thơ có tám câu thơ mà có tới 7 chú thích, nh thế việc giảng dạy khó khăn biết chừng nào ? Trớc một tác phẩm có nhiều ý kiến tranh luận nh vậy không ít giáo viên chỉ còn cách trung thành tuyệt đối với sách giáo viên coi đó là kim chỉ nam cho bài giảng của mình (Nếu thế thì bài giảng sẽ rất đơn giản, khô cứng vì dù sao sách 6 giáo viên cũng chỉ là những định hớng hết sức cơ bản, khái quát, hơn thế sách giáo viên những năm gần đây cũng có nhiều thay đổi .) Giáo viên cần phải biết rằng hiện nay sách tham khảo ở trong tay của học sinh rất nhiều, nếu học sinh nêu vấn đề cách hiểu khác thì giáo viên phải xử lý vấn đề nhạy cảm này nh thế nào đây là một tình huống mà không phải giáo viên nào cũng có thể giải quyết đợc hợp lý. Giáo viên giảng văn ở trờng Vùng cao Việt Bắc đôi khi còn gặp thực tế là giảng xong bài, hỏi lại một số học sinh vẫn không hiểu gì hoặc có thì lơ mơ . - Có giáo viên cha lựa chọn đợc phơng pháp dạy bài thơ này phù hợp với đối tợng học sinh là ngời dân tộc thiểu số. - Thời gian giảng dạy chính khoá đợc Bộ GD-ĐT sắp xếp thì Độc Tiểu Thanh ký chỉ giảng trong một tiết, không có điều kiện để giáo viên có thể giảng nghĩa kỹ lỡng các từ, hình tợng, giới thiệu các t liệu tham khảo cho học sinh từ đó có xảy ra tình trạng giáo viên dạy chay, học sinh học chay, giáo viên mải miết thuyết trình cho kịp thời gian, chơng trình , học sinh thì cắm cổ ghi chép . bài giảng khó sinh động, không gây đợc những ấn tợng thẩm mỹ tốt đẹp cho học sinh. III- Thực tế việc học của học sinh. Đối với học sinh dân tộc thiểu số, vốn từ Tiếng Việt đã có phần hạn chế, tiếng Hán thì lại càng không biết gì, dẫn đến việc học tác phẩm vô cùng khó, giáo viên vừa giảng xong lại quên ngay - Học sinh tiếp thu thụ động bài giảng của thầy cô. - Chính vì không hiểu rõ nghĩa của từ, lại cộng với bản tính nhút nhát, ngại giao tiếp nên các em không mạnh dạn phát biểu, thảo luận giờ học không sinh động . - Học sinh dân tộc thiểu số quen với kiểu t duy trực quan sinh động cho nên khi tìm hiểu tác phẩm Độc Tiểu Thanh ký với các đặc trng của thể loại thơ thất ngôn bát cú Đờng luật : hàm súc, cô đọng, ý tại ngôn ngoại, nói ít phải hiểu nhiều, học sinh phải vận dụng trí tởng tợng phong phú, cùng vốn sống linh hoạt thì mới 7 có thể cảm thụ đợc cái hay cái đẹp của bài thơ . vì thế các em thực sự thấy khó khăn. Có thể nói các em đã gặp hàng rào ngôn ngữ gấp đôi so với học sinh phổ thông trung học ngời kinh, miền xuôi. - Khảo sát 4o bài viết của học sinh lớp 10A4 thì thấy 20 bài làm tỏ ra nắm đợc nội dung cơ bản của tác phẩm (hai mạch cảm hứng: cảm thơng cho số phận cô Tiểu Thanh và Nguyễn Du thơng cho chính mình ), các em cứ thế diễn tả nôm na theo hai mạch cảm hứng đó. 9 bài các em sao chép tài liệu một cách trung thành . đại đa số các em khi phân tích không so sánh giữa nguyên tác với bản dịch ( một thao tác vô cùng quan trọng khi học những bài thơ chữ Hán), nhiều em đặt cả lối t duy hiện đại vào việc khai thác hình tợng thơ cổ: - Ví dụ: Nguyễn Du nh không tin vào mắt mình nữa, trớc mắt ông chỉ là một cái gò hoang vắng, xơ xác, ít ai có thể ngờ đợc nơi đây đã từng là một địa danh nổi tiếng (H.T.K) - Nhiêù em nhầm lẫn Tây Hồ ở Chiết Giang (Trung Quốc) là Hồ Tây tại Việt Nam. Có em thì nhớ lẫn lộn thơ nguyên tác với thơ dịch . - Ví dụ: Son phấn (dịch thơ) hữu thần liên tử hậu (Nguyên tác) - Nhiều bài viết của học sinh suy diễn lung tung, tuỳ tiện theo ý chủ quan. - Nhiều học sinh thuộc bài nhng khi yêu cầu phân tích khái quát nội dung li không diễn đạt đợc rõ ràng, gẫy gọn. - Học sinh ở một số lớp học khác nhau có cách hiểu khác nhau về 2 câu cuối của bài thơ này (vì các em rập khuôn theo cách hiểu chủ quan của giáo viên). Nếu giáo viên nào hiểu và giảng cho học sinh cho con số 300 năm là tính khoảng thời gian từ khi Tiểu Thanh mất đến khi Nguyễn Du viết bài thơ này khóc nàng, thì học sinh sẽ lập lại y nh vậy. Nếu giáo viên nào đa các t liệu và khẳng định 300 năm lẻ là con số còn nhiều nghi vấn thì học sinh cũng hiểu cách hiểu đó. Cho nên khi khảo sát bài viết của các học sinh ở ba lớp 10A2; 10A3; 10A4 thì các em lớp 10A2 có đa ra các lập luận: Con số 300 năm lẻ mang tính chất ớc lệ tợng trng 8 chỉ một khoảng thời gian dài. Còn học sinh ở hai lớp 10A5; 10A10 thì khẳng định chắc chắn đó là khoẳng thời gian từ khi Tiểu Thanh mất đến khi Nguyễn Du làm bài thơ này. - Có thực tế là khi viết bài phân tích tác phẩm này rất nhiều bài viết sơ sài không liên hệ với cuộc đời Tiểu Thanh (điều rất cần thiết khi khai thác tác phẩm này). - Học sinh không đánh giá nghệ thuật và giá trị nhân văn của tác phẩm nhất là phần kết luận cha thể hiện t duy khái quát, nên diễn dạt lặp ý, lặp từ, liên hệ thực tế còn rất vụng về : - Ví dụ : Ngày nay còn đang ngồi trên ghế trờng VCVB, em hứa sẽ hết sức cố gắng học tập không phụ lòng thầy cô và cha mẹ ,để sau này xây dựng đất nớc tốt đẹp hơn không có những cô gái phải khổ sở nh nàng Tiểu Thanh nữa . - Vì phát âm cha chuẩn nên rất nhiều em viết sai lỗi chính tả các chữ có dấu (?,~,), các âm : (s, x, n, l, ch, tr, r, d, g) v. v. v. C- Những ý kiến đề xuất. Từ thực tế trình bày ở trên, chúng tôi mạnh dạn đề xuất một số vấn đề sau đây: 9 Khi giảng dạy nếu giáo viên chỉ căn cứ vào bản dịch rất có thể có những lĩnh hội sai bởi lẽ một bài thơ có nhiều cách dịch khác nhau. Bản dịch của tác giả Vũ Tam Tập đợc lựa chọn trong sách giáo khoa cũng có nhiều chỗ không hợp lý: Ví dụ : Tây Hồ hoa uyển tẫn thành kh mà dịch là Tây Hồ cảnh đẹp hoá gò hoang thì không chính xác vì trong nguyên tác không nói đến cảnh đẹp . Độc điếu song tiền nhất chỉ th mà dịch là Thổn thức bên song mảnh giấy tàn thì mất đi thế đối xứng giữa Độc và Nhất, trong nguyên tác không có từ chỉ trạng thái thổn thức. - Vì khuôn khổ khắt khe của thể thơ, của vần, luật . buộc ngời dịch nhiều khi phải bỏ bớt từ, bớt ý . khi đó bản dịch đạt về hình thức âm , luật nhng bị giảm đi ý nghĩa của bài thơ: Thiên hạ hà nhân khấp Tố Nh mà dịch là Thiên hạ ai ngời khóc Tố Nh? thì không thấy đợc ý nghĩa của hai chữ hà nhân ( có nghĩa là số ít ng- ời) nh thế mới thấu hiểu nỗi cô đơn của Nguyễn Du, khao khát cháy bỏng đợc cảm thông chia xẻ của thi nhân . - Chúng tôi mạnh dạn đề nghị lấy bản phiên âm nguyên tác làm bản chính để giảng dạy, thay cho bản dịch thơ mà từ trớc tới nay vẫn lấy làm bản chính chúng ta chỉ nên lấy bản dịch nghĩa và bản dịch thơ làm tài liệu tham khảo cho bài giảng mà thôi. Cách làm này có thể thực hiện đợc vì những điều kiện sau: - Bài thơ Độc Tiểu Thanh ký về hình thức đợc thể hiện theo ngôn ngữ Hán, nhng do nét tơng đồng giữa Hán ngữ và Việt ngữ về mặt âm , cú pháp nên có thuận lợi hơn so với một số ngôn ngữ khác, trong cuộc sống hằng ngày chúng ta cũng sử dụng khá nhiều từ Hán Việt nên với đa số học sinh thì cũng không đến nỗi khó hiểu quá . - Các bài thơ chữ Hán là một bộ phận của thơ trung đại Việt Nam nên khi giảng dạy giáo viên không nên áp dụng cách dạy giống nh một số bài thơ dịch từ các nền văn học Nga, Pháp , Đức v.v.v. 10 [...]... kiến tranh luận nh bài thơ Độc Tiểu Thanh ký, thì giáo viên nên cung cấp cho học sinh một số ý kiến tiêu biểu , khuyến khích học sinh phát huy khả năng đồng sáng tạo cùng tác giả , chủ động làm chủ tri thức Giáo viên không nên áp đặt cách hiểu theo ý chủ quan của mình hay tuyệt đối tuân theo cách hiểu nào đó vì nh vậy sẽ làm thui chột tính tích cực học tập của học sinh Việc giảng bài nh thế sẽ quay... bị bài thật chu đáo (Nếu đợc có thể cung cấp trớc t liệu và một số cách hiểu cho các em thảo luận , yêu cầu các em đọc thật kỹ nguyên tác, xem các chú giải, soạn bài cẩn thận) - Giáo viên luôn luôn lu ý cho học sinh bám sát nguyên tác, đặc trng thể loại, mạnh dạn phát biểu ý kiến tham gia bài giảng của thầy cô Mỗi khi trả bài cần nhận xét các lỗi của học sinh một cách kỹ lỡng, cần thiết phải đọc bài. .. Việt Nam cũng có những loại nh thơ thất ngôn, ngũ ngôn tuyệt cú hay Đờng luật, có rất nhiều nét tơng đồng với thể loại thơ Hán cổ, vì vậy khi đọc các bài thơ chữ Hán lên, về âm điệu nghe cũng êm ái nh một bài thơ tiếng Việt Nếu giáo viên dạy tốt các bài thơ trung đại Việt Nam thì cũng không sợ khó khăn khi giảng cho các em về nghệ thuật, đặc trng thi pháp - Giảng văn là giảng nghệ thuật dùng từ vì... hi vọng sẽ có nhiều điều kiện để tiếp tục nghiên cứu vấn đề này, để bổ sung những ý kiến thiết 12 thực, góp phần nâng cao chất lợng dạy và học văn thơ chữ Hán ở nhà trờng phổ thông dân tộc nội trú Rất mong có đợc những ý kiến đóng góp của các đồng nghiệp để có đợc những bài giảng văn hấp dẫn, nuôi dỡng niềm say mê, tình yêu, tự hào với văn chơng chữ Hán - một phần tinh hoa văn học trung đại Việt Nam... giảng của thầy cô Mỗi khi trả bài cần nhận xét các lỗi của học sinh một cách kỹ lỡng, cần thiết phải đọc bài mẫu cho các em noi theo Khuyến khích các em học sinh khá có thể tìm ra cách dịch khác - Trong bài giảng thơ chữ Hán, nếu gặp câu thơ quá khó giáo viên có thể sử dụng phơng pháp thuyết trình cho ý tứ rõ ràng, khỏi mất thời gian D Kết luận Trong lch vc vn chng ngh thut, vic a ra nhng kin gii truyt... có thể dùng những từ ngữ phải chăng , dờng nh, có lẽ nên hiểu theo v.v.v và có thể viết càng đa nghĩa bao nhiêu thì câu thơ của Nguyễn Du càng có sức ám ảnh bạn đọc bấy nhiêu 11 Tất nhiên muốn giảng bài theo nguyên tác đòi hỏi giáo viờn phải có sự chuẩn bị rất công phu, phải nắm vững từng câu , từng chữ Muốn làm đợc điều đó, giáo viên phải chịu khó su tầm tài liệu, tra cứu, luôn luôn nâng cao trình . của Tiểu Thanh (Hay Đọc tập thơ của Tiểu Thanh) . Theo gíáo s Trần Đình Sử thì Độc Tiểu Thanh ký nghĩa là cảm nghĩ về đọc truyện ghi chép về Tiểu Thanh. . thể làm sáng tỏ đợc. b- Về nhan đề. Độc Tiểu Thanh ký nếu chiết tự chữ Hán thông thờng thì : Độc nghĩa là đọc Tiểu Thanh : Tên ngời con gái Ký: là ghi