Ai ngờ ông nhà thơ người Tày này- tác giả của những vần thơ “dạy con” vừa đau đáu vừa đầy niềm kiêu hãnh “Người đồng mình thô sơ da thịt/ Chẳng mấy ai nhỏ bé đâu con/ Người đồng mình t
Trang 1Nhà thơ Y Phương (bài 2):
Ngoài làm thơ tôi từng đi buôn lậu
Chủ Nhật, 22/06/2008 10:33
(TT&VH Online) - Trên TT&VH số ra Chủ Nhật tuần trước (15/6), chúng ta đã cùng gặp
gỡ nhà thơ Y Phương, tác giả của bài thơ nổi tiếng “Nói với con” (được đưa vào SGK lớp 9) Ai ngờ ông nhà thơ người Tày này- tác giả của những vần thơ “dạy con” vừa đau đáu
vừa đầy niềm kiêu hãnh (“Người đồng mình thô sơ da thịt/ Chẳng mấy ai nhỏ bé đâu con/
Người đồng mình tự đục đá kê cao quê hương ”) lại đồng thời là “gã Đônkihôtê đời mới”,
đã qua khá nhiều năm bươn chải trong cuộc đời, đúng như ông nói: “nghề chính của tôi là tạp vụ, có nghề phụ làm thơ.”
* Từng ước ao làm một thầy tào
Nhà thơ Y Phương là người dân tộc Tày, Cao Bằng Tuy sống giữa đất Hà Nội nhưng thường ngày ông vẫn “phát sóng bằng tiếng Tày” với vợ con trong nhà Hỏi vì sao cần phải như thế, ông nói: “Tôi phải giữ gìn bản sắc người Tày của mình Làm sao có thể quên nguồn cội, quên nơi mình đã sinh ra và lớn lên…” Rồi ông tự bạch: “Tôi sinh 1948, tại Trùng Khánh, xứ sở gốc gác của người Tày Từ ngày còn nhỏ, tôi từng được theo cha gõ trống, đánh não bạt cho đám ma, và chữa bệnh điên cho nhiều người Tôi từng ước ao, một ngày nào đó mình sẽ có được những phép thuật của thầy tào, học được những bài thuốc của cha… Nhưng cũng chính cha nói rằng số mạng tôi không hợp với nghề đó Ông nói tôi là người nóng tính và ham hố nhiều như tóc Riêng hai điều đó không thể học được để làm thày tào
Lên tám chín tuổi tôi mới được đi học trường cấp một thị trấn Trùng Khánh, và tập nói tiếng Kinh Ngày ấy, mỗi sáng sớm đến trường, mẹ thường cho tôi năm xu một hào để mua đồ
ăn sáng Nhưng tôi đã nhịn, dành dụm số tiền ít ỏi chỉ để mua sách Tôi coi sách như bạn Vì tôi không có hứng thú ham chơi thả diều, đá bóng như nhiều bạn cùng lứa Tôi cô đơn và hay buồn, ngay từ khi còn ít tuổi"
Trang 2* Ngoài làm thơ tôi từng đi buôn lậu
Sau cuộc tổng tấn công Mậu thân năm 68 ở miền Nam, tôi quyết định tình nguyện vào bộ đội Rất tình cờ, năm 1972, đơn vị mở cuộc thi báo tường Tôi cũng viết mấy bài gửi tham gia chỉ với mục đích cho nó có không khí cùng đồng đội Thế nhưng thật bất ngờ, nhóm cán bộ phòng Văn nghệ Quân đội trong một chuyến về đơn vị công tác, đã “tuyển chọn” những bài khá
nhất về để in báo Và cùng với Lâm Thị Hồng Tú, Hải Kỳ “Bếp nhà trời”, “Dáng một con
sông” của tôi đã được in vào số 6 năm 1973 Cái cảm giác ban đầu có thơ đăng báo, lại thấy
cảnh đồng đội chuyền tay nhau đọc, làm tôi xúc động và tự phục… mình quá!
Sau ngày đất nước thống nhất, tôi thực hiện giấc mơ văn chương của mình bằng việc nhất định
sẽ thi vào học trường Viết văn Nguyễn Du Tôi học khóa II Niên khoá 1983-1985 cùng với Pờ Sảo Mìn, Phạm Ngọc Chiểu, Đức Ban, Trần Quốc Thực, Phùng Khắc Bắc, Đặng Ái, Thanh Kim, Hà Đình Cẩn, Nguyễn Trác, Phạm Đức , Phạm Thị Minh Thư, Phạm Sông Hồng…
Tốt nghiệp ra trường, tôi trở về Cao Bằng làm việc Đó là thời kỳ khó khăn thiếu thốn nhất Gia tài chỉ có một cái hòm đạn B40 và một chiếc bàn ăn ba chân Sở dĩ bàn chỉ có ba chân, là vì một mảnh đại bác hồi chiến tranh đã vặt mất một chân rồi
Đồng lương thời đó vô cùng ít ỏi đã đành, lại còn bị trả chậm Thế là buộc lòng tôi phải bươn trải, kiếm tiền nuôi vợ và hai con nhỏ
Nhiều chuyện bây giờ mới kể Kể xong cười ra nước mắt Tôi cũng xông vào thương trường như một gã “Đônkihôtê đời mới” Nhưng nhờ vào cái mẽ đứng đắn bên ngoài, ra dáng cán bộ , nên nhiều chuyến hàng buôn “tâm lý” vượt mặt Công an Phòng thuế Hồi đó gọi buôn lậu là hàng “tâm lý” Vài viên đá lửa, ba cái đèn pin, vài tá khăn mùi soa, mấy lọ nước hoa hiệu con đầm xòe…mang sang từ bên kia biên giới Vậy thôi Nhưng khi đem bán ở chợ đen, mua một lãi mười
Có một lần, tôi buộc tắc kè giấu vào nách Mang sang chợ Trung Quốc để bán lấy tiền mua hàng Khi đến trạm kiểm soát, xe dừng Hành khách xuống xe cho Công an phòng thuế kiểm tra Bỗng có tiếng ắc è! ắc è! vang lên Tất cả mọi người đứng gần đó đều bật cười Còn tôi thì chết đứng như…Từ Hải! Trong đó mấy vị Công an Phòng thuế là cười to nhất Nhà thơ đành ngoan ngoãn bước chân vào trạm, và tự nguyện nộp phạt
Trang 3Còn bây giờ, tôi đã chuyển công tác về Hà Nội Khi đến cơ quan làm việc, bạn bè thân tặng cho tôi câu thơ vui: “Nghề chính tạp vụ/ Nghề phụ làm thơ” Cũng chỉ bởi cái tính cứ hễ thấy mọi thứ bừa bộn bẩn bẩn một chút là lao vào dọn dẹp lau chùi Trong những lúc như thế tôi thường nghĩ Muốn cho mọi sự được sạch sẽ, giẻ lau cần phải đặc biệt sạch trước nhất
* Giữa nhà văn, nhà thơ với độc giả chỉ là những người bạn
Để có tác phẩm hay, đòi hỏi nhiều yếu tố Nhưng trước hết, nhà văn phải nói thật, viết thật lòng với những gì mà mình trông thấy, cảm nhận được Viết mà như đang tâm sự với bạn đọc Và người đọc đừng nên xem nhà văn là người đang đi rao giảng đạo lý hay như một nhà hiền triết Nhà văn với độc giả chỉ như những người bạn, thông tin với nhau về tâm hồn, thông qua hình tượng nghê thuật Từ ông vua đến những kẻ ăn mày, từ người già tóc bạc đến những đứa trẻ con, nhà văn và bạn đọc không hề có khoảng cách Dù là bạn đọc thuộc nhiều thế hệ đi chăng nữa thì cũng chỉ nên xem nhau như bạn Khi coi họ là những người bạn thì mới có thể bộc bạch hết lòng mình Ngày nay, trình độ độc giả ngày càng phát triển cao Nếu nhà văn, nhà thơ không trau dồi kiến thức thường xuyên, làm sao có thể theo kịp được độc giả Nhà văn nào
có ý định răn dạy người đời là một sai lầm lớn
Cũng như “Nói với con”chỉ là lời tâm sự với con Lời tâm sự với chính mình Đó là sự giao lưu giữa những tâm hồn đồng điệu
Trang 4GẶP LẠI CÁC TÁC GIẢ TRONG SGK:
Nhà thơ Y Phương: “Nói với con” cũng chính là nói với lòng mình!
Chủ Nhật, 15/06/2008 00:14
(TT&VH Online) - Đến gặp nhà thơ Y Phương, tác giả của bài thơ “Nói với con” (SGK lớp 9) tại nhà riêng của ông, chúng tôi không khỏi ngạc nhiên với nhà thơ người dân tộc Tày này Cánh cửa nhà mở toang, vọng ra tiếng ông đang ngâm một bài thơ tiếng Tày đầy sảng khoái Khi chúng tôi tới, ông vừa gò lưng lau nhà vừa hát thơ Ngẩng đầu lên, ông tươi cười, thay cho lời chào đáp lại ông nói:“nghề chính của tôi là tạp vụ, có nghề phụ làm thơ.”
* Đó là lúc tôi dường như không biết lấy gì để vịn!
Sống trên đá không chê đá gập ghềnh
Sống trong thung không chê thung nghèo
đói
Sống như sông như suối
Lên thác xuống ghềnh
Không lo cực nhọc”
"Tôi là người dân tộc Tày Chúng tôi
sinh hoạt như những người Tày ngay
giữa lòng Thủ đô "
Vợ chồng chúng tôi sinh cô con gái đầu lòng vào giữa năm 1979 Bài thơ “Nói với con” tôi viết
năm 1980 Đó là thời điểm đất nước ta gặp vô vàn khó khăn Thời kỳ cả nước mới thoát ra khỏi cuộc chiến tranh chống Mỹ lâu dài và gian khổ Giống như một người mới ốm dậy, xã hội khi
ấy bắt đầu xuất hiện người tốt, kẻ xấu để tranh giành sự sống Thực ra, theo tôi không có con người xấu, mà chỉ có những tính xấu như trộm cắp, tham nhũng, lừa đảo, sự dối trá…Ta phải biến những cái xấu ấy thành “phân”, để “bón” cho cây cối và làm giàu cho đất cát
Trang 5Bài thơ với nhan đề là “Nói với con”, đó là lời tâm sự của tôi với đứa con gái đầu lòng Tâm sự với con còn là tâm sự với chính mình Nguyên do thì nhiều, nhưng lý do lớn nhất để bài thơ ra đời chính là lúc tôi dường như không biết lấy gì để vịn, để tin Cả xã hội lúc bấy giờ đang hối
hả gấp gáp kiếm tìm tiền bạc Muốn sống đàng hoàng như một con người, tôi nghĩ phải bám vào văn hóa Phải tin vào những giá trị tích cực vĩnh cửu của văn hóa Chính vì thế, qua bài thơ
ấy, tôi muốn nói rằng chúng ta phải vượt qua sự ngặt nghèo, đói khổ bằng văn hóa
Bài thơ 28 câu này được xem như là viết riêng cho đứa con đầu lòng Ở phạm vi hẹp, bài thơ chủ yếu đề cập đến văn hóa dân tộc, nhằm tôn vinh nét đẹp của văn hóa truyền thống dân tộc Tày Tôi rất bất ngờ khi biết “Nói với con” được đưa vào SGK Tuy nhiên tôi không biết đích xác đưa vào năm nào Quan trọng là tác phẩm của tôi đã được đông đảo các em học sinh đón nhận Với những tác phẩm trong SGK, việc cải cách liên tục như hiện nay thì một tác phẩm nay
“để”, mai “bóc” chuyện bình thường Vì thế phần thưởng lớn nhất dành cho tôi là được mọi người biết đến, nhớ đến tác phẩm của mình
* Nhiều giáo viên và học sinh đã đến nhà nhờ giảng về bài thơ
Bài thơ “Nói với con”, dù thấy chẳng có gì đặc biệt hay, nhưng cũng khiến nhiều người băn khoăn Chẳng hạn trong bài thơ có hai câu:
“Người đồng mình thô sơ da thịt
Chẳng mấy ai nhỏ bé đâu con”
Đấy là hai câu chốt của bài thơ “Nói với con” Thế nhưng, nhiều giáo viên dường như chưa hiểu
hàm ý của hai câu thơ Nên khi giảng bài, họ chỉ dựa vào hướng dẫn trong SGK là chính Thực
ra, theo tác giả, ý nghĩa của bài thơ khác hơn nhiều Nó cao và sâu hơn câu chuyện về tình phụ
tử Chúng ta đừng viện cớ thiếu thốn khó khăn mà đánh mất đạo đức, văn hóa Tôi thấy, dường như giờ đây, nhiều con em các dân tộc không mấy mặn mà với văn hóa truyền thống Và họ đang tự nguyện nhập ngoại, lai căng một cách dễ dãi Tôi ủng hộ hòa nhập nhưng không thể hòa tan Văn hóa dân tộc là tài sản lớn Giữ cho mình và giữ cho con cháu mình Tôi là người dân tộc Tày Chúng tôi sinh hoạt như những người Tày ngay giữa lòng Thủ đô Không phải do tôi sợ đánh mất bản bản sắc riêng mà là niềm tự hào chính đáng về văn hóa dân tộc của mình Tôi tự hào vì tôi là người Tày
Trang 6Có lần, một cậu bé ở tận trong Huế lặn lội ra Hà Nội, tìm đến nhà và hỏi chuyện tôi về bài thơ Hình như cậu bé chuẩn bị thi vào trường quốc học Huế Đúng vậy Cậu học trò ấy đã chọn bài thơ “Nói với con” để làm bài thi môn văn Và cậu ấy đã đỗ thủ khoa Một số giáo viên
ở trường chuyên ở các tỉnh, cũng đích thân tới tận nhà gặp và hỏi trực tiếp tôi về bài thơ “Nói với con”.
Chân phải bước tới cha
Chân trái bước tới mẹ
Một bước chạm tiếng nói
Hai bước tới tiếng cười
Người đồng mình yêu lắm con ơi
Đan lờ cài nan hoa
Vách nhà ken câu hát
Rừng cho hoa
Con đường cho những tấm lòng
Cha mẹ mãi nhớ về ngày cưới
Ngày đầu tiên đẹp nhất trên đời
Người đồng mình thương lắm con ơi
Cao đo nỗi buồn
Xa nuôi chí lớn
Dẫu làm sao thì cha vẫn muốn
Sống trên đá không chê đá gập ghềnh
Sống trong thung không chê thung nghèo đói
Sống như sông như suối
Lên thác xuống ghềnh
Không lo cực nhọc
Người đồng mình thô sơ da thịt
Chẳng mấy ai nhỏ bé đâu con
Người đồng mình tự đục đá kê cao quê hương
Còn quê hương thì làm phong tục
Trang 7Con ơi tuy thô sơ da thịt
Lên đường
Không bao giờ nhỏ bé được
Nghe con.
Bài thơ mà mọi người hay băn khoăn thắc mắc nhất là hai câu: “Chân phải bước tới cha/ Chân trái bước tới mẹ” nghĩa là sao? Tôi bật cười, cái đó thì quá đơn giản Có gì đâu, đứa con sinh ra thì phải có cha có mẹ Đó là khởi điểm của một con người Một điều nữa “vách nhà ken câu hát” làyếu tố văn hóa phi vật thể Người con trai ngồi ngoài vách Người con gái ở bên
trong vách Họ hát cho nhau nghe Hát tràn đêm đến sáng bạch Bởi thế, bức vách ở đây không chỉ là một bức vách cụ thể bằng đất bằng đá nữa Nó đã trở thành một chủ thể văn hóa Văn hóa
ăn nhau ở sự khác biệt chứ không nói sự hơn kém
Câu chuyện với nhà thơ người Tày Y Phương tưởng như không thể dứt ra được Từ chuyện ông ước mơ đi học các phép thuật để làm thầy tào; chuyện ông đi “buôn lậu” đến những quan niệm của ông về làm thơ Mời các bạn đón đọc kỳ sau
Yên Khương