HD HS lớp 5 lập dàn ý và viết đoạn văn miêu tả

Nếu như ở các môn học và phân môn khác của Tiếng Việt cung cấp cho học sinh một hệ thống kiến thức, rèn luyện các kỹ năng đó một cách linh hoạt, thực tế và có hệ thống hơn thì chính nhữn

A PHẦN MỞ ĐẦU :

I Bối cảnh của đề tài:

Tập làm văn là phân môn có vị trí quan trọng trong quá trình luyện tập cho học sinh các kĩ năng sử dụng tiếng Việt văn hóa làm công cụ giao tiếp và tư duy Tập làm văn nối tiếp một cách tự nhiên những bài học khác trong môn Tiếng Việt: là sự thể hiện các kĩ năng sản sinh văn hóa (nói, viết) và củng cố các

kĩ năng tiếp nhận văn bản (nghe, đọc) cho học sinh

Việc dạy Tập làm văn ở Tiểu học góp phần rèn luyện cho học sinh năng lực sử dụng tiếng mẹ đẻ, tạo điều kiện cho các em giao tiếp trong cuộc sống hàng ngày và học tốt các môn học khác Nếu như ở các môn học và phân môn khác của Tiếng Việt cung cấp cho học sinh một hệ thống kiến thức, rèn luyện các kỹ năng đó một cách linh hoạt, thực tế và có hệ thống hơn thì chính những văn bản nói, viết các em có được từ phân môn Tập làm văn theo nghi thức lời nói, hoặc các đơn thư, các bài văn, các báo cáo, thuyết trình đã thể hiện những hiểu biết thực tế, những kỹ năng sử dụng Tiếng Việt mà các em được học ở phân môn Tập làm văn và các môn học khác

Ở Tiểu học, văn miêu tả chiếm nhiều thời lượng trong các thể loại Tập làm văn Nhất là ở giai đoạn cuối cấp (ở lớp 5 văn miêu tả chiếm 65% thời lượng toàn bộ chương trình Tập làm văn) Văn miêu tả được chia thành các kiểu bài khác nhau căn cứ vào đối tượng miêu tả Các kiểu bài miêu tả ở lớp 5 bao gồm tả cảnh, tả người, tả đồ vật, tả cây cối, tả con vật Kiểu bài tả cảnh được học ở đầu năm sau đó học văn tả người cuối cùng là ôn lại văn tả đồ vật và cây cối ở lớp dưới Vì miêu tả là một chủ đề khó so với các em Khi làm bài đòi hỏi các em phải biết quan sát, phải có sự tinh tế, biết chọn lọc để tả đối tượng một cách sinh động, gợi cảm, có tâm hồn và xúc cảm Từ đó sẽ là cơ sở để cung cấp vốn kiến thức và rèn kỹ năng làm văn cho học sinh sau này

II Lí do chọn đề tài:

Văn miêu tả là thể loại văn căn cứ vào những điều quan sát được, cảm nhận được bằng các giác quan về đối tượng (loài vật, đồ vật, cảnh vật, con người

…) rồi dùng nét vẽ ngôn ngữ để vẽ ra hình ảnh đặc tính chân thực của đối tượng

đó, trình bày theo một bố cục hợp lí và diễn đạt bằng lời văn sinh động, giúp người đọc, người nghe cùng thấy, cùng cảm nhận như mình Nhưng thực tế cho thấy học sinh còn lúng túng khi không biết lắng nghe gì? Nói gì và viết gì? Vì vậy dạy học cho học sinh biết quan sát tìm ý để hình thành thói quen chuẩn bị tốt bài làm là một yêu cầu quan trọng khi làm văn Muốn quan sát tốt, học sinh cần nắm được cách quan sát và những yêu cầu quan sát để làm văn

Đối với cả giáo viên và học sinh đều chưa nhận thức được hết tầm quan trọng của giờ hướng dẫn học sinh quan sát, tìm ý, viết đoạn văn nên chất lượng giờ Tập làm văn, lập dàn ý và giờ dạy Tập làm văn viết đoạn văn miêu tả còn nhiều hạn chế

Nhằm góp phần đổi mới phương pháp dạy học, nâng cao chất lượng dạy học trong nhà trường nói chung và dạy học sinh lớp 5 học tốt dạng văn miêu tả

nói riêng, nên tôi chọn đề tài: “Hướng dẫn học sinh lớp 5 lập dàn ý và viết

đoạn văn miêu tả ”

III Phạm vi và đối tượng của đề tài:

- Phạm vi áp dụng: Khối lớp 5 trong trường Tiểu học Vĩnh Hòa 2

- Giới hạn lĩnh vực: Đề tài tập trung nghiên cứu về một số biện pháp

“Hướng dẫn học sinh lớp 5 lập dàn ý và viết đoạn văn miêu tả” ở trường Tiểu

học Vĩnh Hòa 2 năm học 2012 - 2013

- Đối tượng nghiên cứu: Học sinh khối lớp 5 trường tiểu học Vĩnh Hòa 2

IV Mục đích của đề tài:

Giúp học sinh vận dụng các hiểu biết và kỹ năng về tiếng Việt do các phân môn khác rèn luyện hoặc cung cấp đồng thời góp phần hoàn thiện chúng Rèn luyện cho học sinh các kỹ năng sản sinh văn bản (nói và viết) nhờ vậy mà tiếng Việt không chỉ là một hệ thống cấu trúc được xem xét từng phần, từng mặt qua từng phân môn mà trở thành một công cụ sinh động trong quá trình giao tiếp, tư duy, học tập Bồi dưỡng vun đắp tình yêu tiếng Việt, biết giữ gìn sự

trong sáng, giàu đẹp của tiếng Việt, góp phần hình thành nhân cách của con người Việt Nam

Như chúng ta đã biết, học sinh lớp 5 là học sinh cuối cấp Sau khi hoàn thành chương trình Tiểu học các em phải bước sang một giai đoạn mới đó là bậc học THCS Ở bậc học này các em không còn được các thầy cô hướng dẫn và chỉ bảo tỉ mỉ như bậc Tiểu học mà các em phải tự mình nghiên cứu và phân tích văn học Nếu ở Tiểu học cụ thể hơn là ở khối lớp 5 các em không nắm được cách lập dàn ý cũng như viết được một đoạn văn miêu tả hay thì các em không thể vững bước và thiếu tự tin để bước sang con đường mới Chính điều này đã thúc đẩy

tôi tìm ra các biện pháp để “hướng dẫn học sinh lớp 5 lập dàn ý và viết đoạn văn miêu tả ” Tôi mong rằng đề tài nghiên cứu của tôi sẽ giúp cho các đồng

nghiệp khác thực hiện tốt nhiệm vụ của mình để công tác giáo dục ngày càng đạt được hiệu quả cao hơn

V Sơ lược những điểm mới trong kết quả nghiên cứu:

Điểm mới của kết quả nghiên cứu là giúp học sinh nắm được tầm quan trọng của phân môn Tập làm văn từ đó tìm ra được cách quan sát, tìm ý cũng như lập dàn ý chi tiết để viết thành đoạn văn miêu tả hay và sinh động Qua đây giúp các em thấy được cái hay, cái đẹp của văn học để các em yêu thích môn học hơn

VI Tính sáng tạo về khoa học và thực tiễn của đề tài:

Đây là những kinh nghiệm giúp học sinh khối lớp 5 rèn kĩ năng viết văn -

một trong các môn học khó và cơ bản nhất trong chương trình Tiểu học Các giải pháp nêu trong đề tài rất đơn giản và được sắp xếp một cách có khoa học giúp giáo viên có thể hướng dẫn học sinh đi từng bước để viết được đoạn văn hay Hơn nữa văn học là một môn học khó đòi hỏi người giáo viên phải có sự đầu tư, tìm tòi và quan sát tỉ mỉ mà thời gian cho một tiết học thì hạn chế nên nếu các em được dẫn dắt theo các biện pháp đã đưa ra trong đề tài này chắc rằng các em sẽ có một bài văn tương đối hoàn chỉnh

B PHẦN NỘI DUNG:

I Cơ sở lí luận :

Miêu tả là “lấy nét vẽ hay câu văn để biểu hiện các chân tướng của sự vật ra” Văn miêu tả giúp người đọc hình dung một cách cụ thể hình ảnh của sự vật thông qua những nhận xét tinh tế, những rung động sâu sắc thể hiện cảm xúc thẩm mỹ của người viết Văn miêu tả mang tính thông báo thẩm mỹ, chứa đựng tình cảm của người viết, sinh động và tạo ngôn ngữ miêu tả giàu hình ảnh

Ở lớp 5, các loại bài Tập làm văn đều gắn với các chủ điểm, văn miêu tả cũng nằm trong cấu trúc đó Quá trình thực hiện các kỹ năng phân tích đề, quan sát, tìm ý, viết đoạn là những cơ hội để huy động vốn từ, phong phú hoá vốn từ, tích cực hoá vốn từ để vẽ lại được cảnh vật, con vật, đồ vật… đồng thời giúp trẻ hiểu biết được về cuộc sống theo các chủ điểm đã học Việc phân tích đề, phân tích dàn bài, lập dàn ý, chia đoạn văn miêu tả góp phần phát triển khả năng phân tích, tổng hợp, phân loại của học sinh Tư duy hình tượng của trẻ cũng được rèn luyện nhờ vận dụng các biện pháp so sánh, nhân hóa … khi miêu tả

Như vậy, việc rèn luyện kỹ năng làm văn cho học sinh, theo chương trình sách giáo khoa mới thì ngoài việc rèn luyện kỹ năng viết văn bản,… Còn chú ý đến kỹ năng quan sát, lập dàn ý và viết đoạn văn là cơ sở đầu tiên và quan trọng giúp học sinh viết bài đầy đủ, chính xác

II Thực trạng của việc dạy tiết lập dàn ý và viết đoạn văn miêu tả ở lớp 5 tại trường Tiểu học Vĩnh Hòa 2:

1 Thực trạng:

Việc dạy - học Tập làm văn ở Tiểu học nói chung và việc dạy học văn miêu tả ở lớp 5 nói riêng bên cạnh những điểm tốt, mang lại một số kết quả nhất định còn khá nhiều nhược điểm và khuyết điểm Khuyết điểm lớn nhất, dễ thấy nhất là bệnh công thức, khuôn sáo, máy móc, thiếu tính chân thực trong cả cách dạy và cách học Do vậy về phía người học văn miêu tả, thường có những biểu hiện phổ biến như sau:

- Vay mượn ý của người khác, thường là của bài văn mẫu Nói cách khác học sinh thường học thuộc bài văn mẫu để chép vào bài của mình Với cách học

ấy các em không cần quan sát, không có cảm xúc gì về đối tượng được tả

- Miêu tả hời hợt, chung chung không có sắc thái riêng biệt nào của đối tượng được tả Vì thế bài làm ấy gán cho đối tượng miêu tả nào cùng loại cũng được Một bài miêu tả như vậy đọc lên thấy mờ nhạt Nguyên nhân chủ yếu là các em không biết cách quan sát hoặc các em không biết cách hồi tưởng lại kinh nghiệm sống của mình

Về phía giáo viên dạy văn miêu tả thường chỉ có một con đường duy nhất hình thành các hiểu biết về lý thuyết, các kỹ năng làm bài là qua phân tích các bài mẫu

Chính vì vậy khảo sát chất lượng của 24 học sinh lớp 5 đầu năm học 2012-2013 thu được kết quả như sau:

Bảng khảo sát kết quả của học sinh đầu năm

Năm học

TSHS

HS lập được dàn

ý và viết được đoạn văn hay

HS lập được dàn ý nhưng viết đoạn văn còn lủng củng

HS chưa lập được dàn ý và chưa viết được đoạn văn

Như vậy, tỷ lệ học sinh chưa lập được dàn ý và chưa viết được đoạn văn theo dàn ý đã lập còn khá cao

2 Nguyên nhân của những tồn tại:

- Sự hướng dẫn của sách giáo khoa chưa cụ thể, chưa dễ hiểu

- Giáo viên chưa chuẩn bị chu đáo khi hướng dẫn học sinh làm bài tập: không chịu khó nghiên cứu, tìm tòi thêm ở những tài liệu khác ngoài SGK

- Một số giáo viên vốn từ còn hạn chế

- Học sinh nhận xét về đoạn văn không đầy đủ

- Học sinh quan sát đối tượng định tả còn đại khái, lướt qua nên không tìm được ý, ý nghèo nàn, bài văn không có sáng tạo

- Học sinh không biết ghi chép những gì mà mình quan sát được một cách

rõ ràng Khi viết các em thường lặp lại ý câu trước,…

- Học sinh thiếu sự tưởng tượng, ít cảm xúc về đối tượng miêu tả, vốn ngôn ngữ còn quá ít ỏi

Những nguyên nhân trên đã ảnh hưởng không tốt tới chất lượng giờ dạy, không gây hứng thú học tập cho học sinh Chính vì vậy tôi đã sử dụng một số biện pháp giúp các em biết cách lập giàn ý và viết đoạn văn miêu tả như sau

III Các biện pháp đã tiến hành để giúp học sinh lớp 5 lập dàn ý và viết đoạn văn miêu tả :

1 Rèn luyện cho học sinh kĩ năng tìm hiểu đề văn miêu tả:

Ở Tiểu học, học sinh được học Tập làm văn miêu tả theo những đề bài cho trước với những yêu cầu nhất định Tìm hiểu đề là kĩ năng đầu tiên mà học sinh phải tiến hành trong quá trình làm bài Ở đây giáo viên cần giúp học sinh biết cách xác định yêu cầu của đề, tránh được sự lúng túng trong quá trình triển khai bài viết, dẫn đến viết xa đề, lạc đề

Việc rèn luyện tốt kĩ năng tìm hiểu đề văn miêu tả cho học sinh sẽ có ảnh hưởng đến kết quả của các kĩ năng tiếp theo Để giúp học sinh thực sự thuần thục kĩ năng tìm hiểu đề văn miêu tả, cần chú ý hướng dẫn các em một số thao tác sau đây khi tìm hiểu đề:

- Đọc kĩ đề bài, bước đầu nhận thức sơ bộ về nội dung, yêu cầu miêu tả

- Gạch chân những từ ngữ quan trọng trong đề bài

( Kết quả thu được sau khi thực hiện hai thao tác này giúp người viết sơ bộ nắm bao quát về đề bài, nhận biết yêu cầu có tính bắt buộc hay chỉ có tính gợi ý – chỉ dẫn, yêu cầu nào cần tự xác nhận cho bài viết, )

- Trả lời các câu hỏi để xác định yêu cầu của đề, như: Đề bài yêu cầu viết theo kiểu bài văn miêu tả nào? Đối tượng miêu tả của bài viết là gì? Mục đích viết bài văn miêu tả để làm gì? Bài viết sẽ tập trung miêu tả những đặc điểm chủ yếu nào của đối tượng? Vì sao lại tập trung tả những đối tượng đó? Bài viết

hướng tới người đọc là ai? Từ ngữ xưng hô xẽ được sử dụng trong bài viết là gì? Cần lưu ý điểm gì khi sử dụng ngôn ngữ trong bài văn miêu tả?

Việc thực hiện các thao tác trên trong quá trình tìm hiểu đề sẽ giúp học sinh có hiểu biết đầy đủ về đề văn miêu tả, từ đó có hứng thú hơn khi viết bài văn và phát huy cao nhất khả năng sáng tạo trong bài văn

2 Hướng dẫn học sinh tìm ý và lập dàn ý cho bài văn miêu tả:

Tìm ý và lập dàn ý trong làm văn nói chung và trong văn miêu tả nói riêng

là một thao tác, một bước chuẩn bị không thể thiếu, có thể nói nó có vai trò rất quan trọng đối với học sinh đặc biệt là học sinh Tiểu học Vì vậy đối với học sinh lớp 5 thì dàn ý không có gì xa lạ nhưng để lập được một dàn ý chi tiết, đủ ý

và theo đúng bố cục của một bài văn miêu tả để mà học sinh có thể dựa vào đó viết thành một đoạn văn hay một bài văn hay thì quả thật là rất khó

Mọi người ai cũng hiểu rằng khi viết văn nếu bỏ đi công đoạn tìm ý và lập dàn ý thì bài làm của các em sẽ không đi đúng theo yêu cầu, khi viết bài kiểm tra bài văn của các em sẽ thiếu đi tính hệ thống, tính lôgic Điều này làm cho bài văn không đạt được như mục tiêu đã đề ra

Đối với kiểu bài miêu tả, quan sát là cơ sở chủ yếu để tìm ý Việc quan sát

có thể tiến hành ngay trên lớp hoặc tiến hành ngoài lớp trước tiết học Muốn bảo đảm các yêu cầu trên, các đề bài ra cho học sinh phải tính đến khả năng quan sát của các em Không nên ra các đề miêu tả mà học sinh không thể quan sát trực tiếp

Khi hướng dẫn học sinh quan sát trực tiếp đối tượng miêu tả, quan trọng nhất là biết cách đặt câu hỏi kết hợp với hướng dẫn học sinh quan sát Câu hỏi loại này cần chỉ rõ sử dụng giác quan nào, quan sát bộ phận nào của đối tượng miêu tả Thông thường học sinh chỉ quen sử dụng mắt để quan sát và nhận xét, ít biết cách dùng các giác quan khác Đề tài miêu tả phong phú, giáo viên chú ý đặt câu hỏi yêu cầu học sinh tập sử dụng mắt, mũi, tai, tay, da,…để thu thập nhiều nhận xét khác nhau giúp cho việc miêu tả sinh động, mới mẻ

Sau khi học sinh đã quan sát đối tượng miêu tả ở nhà, công việc của giáo viên là đặt câu hỏi gợi ý để học sinh hồi tưởng lại những gì đã quan sát được Khi học sinh đã quan sát và tìm đủ ý rồi, giáo viên hướng dẫn các em lập dàn ý bài văn Dàn ý phải đủ 3 phần:

+ Phần mở bài: Giới thiệu bao quát về vấn đề định tả

+ Phần thân bài:

Tả bao quát

Tả chi tiết

Đôi nét tiêu biểu, nổi bật

+ Kết bài: Nêu nhận xét hoặc cảm nghĩ của người viết

Chú ý: Khi lập dàn ý cần cân đối câu từ Câu không quá dài hay quá ngắn, mỗi câu cần làm nổi rõ một trọng tâm của bài Các ý cần chặt chẽ, logíc với nhau

3.Hướng dẫn học sinh viết từng phần của bài văn:

3.1 Hướng dẫn học sinh viết phần mở bài:

Mở bài là một phần trong bố cục của bài văn miêu tả Phần mở bài có nhiệm vụ giới thiệu nội dung sẽ nói đến yêu cầu của đề bài, hướng vào đề văn, cần giới thiệu ngắn gọn, cụ thể về đối tượng được miêu tả Nếu một bài văn có phần mở bài hay sẽ gây ấn tượng rất lớn cho người đọc

Có nhiều cách mở bài khác nhau nhưng tùy theo đối tượng và cảm hứng của mỗi người Sau đây là một số cách mở bài thường gặp:

a Mở bài trực tiếp: Giới thiệu ngay người hay sự vật định tả một cách cụ

thể rõ ràng

Với cách mở bài này giáo viên nên khuyến khích học sinh có khả năng học văn ở mức trung bình hay yếu vận dụng để viết

Ví dụ: Em có rất nhiều anh chị em nhưng người mà em yêu quý nhất là bé

Ti, năm nay mới 2 tuổi.

b Mở bài theo kiểu gián tiếp: Là nói chuyện khác có liên quan rồi mới tìm

ra cái cớ để dẫn vào chuyện hay đối tượng định tả một cách sinh động và hấp dẫn

Ví dụ: Hằng ngày em được tiếp xúc với rất nhiều người, mỗi người đều mang một hình dáng và tính cách khác nhau Ai cũng để lại trong em những ấn tượng khác nhau khi giao tiếp Nhưng đó là những người em không thân thiết lắm nên không thể vỗ về, động viên và chăm sóc em hằng ngày được Chỉ có mẹ

là người vĩ đại nhất, mẹ luôn yêu quý em.

Với cách mở bài này giáo viên nên khuyến khích học sinh khá, giỏi vận dụng để viết bài, giúp các em nâng dần khả năng viết văn, phát triển tâm hồn văn

c.Mở bài theo kiểu giới thiệu hoàn cảnh xuất hiện: Là nêu hoàn cảnh xuất

hiện của đối tượng được miêu tả, từ đó triển khai, viết tiếp các phần của bài văn theo mạch cảm xúc

Ví dụ: Một lần em được cùng gia đình về thăm ngoại Nhà ngoại có một con chó cái đẻ được một bầy con rất đáng yêu, con nào, con đấy mũm mĩm như những chú gấu Thấy em yêu thích bầy chó và quấn quýt bên chúng suốt ngày nên hôm về ngoại đã tặng em một con đẹp nhất trong bầy Về nhà em đặt tên nó

là Cún Con.

d Mở bài theo cách bộc lộ cảm xúc: Là nêu cảm xúc nổi bật; bộc lộ tình

cảm chân thành, yêu mến hoặc ngược lại của bản thân người viết về đối tượng được miêu tả

Ví dụ: Đường ơi! Đường có nhận ra em không? Em là “ Tí con” đây mà Hôm nay, sau mấy tháng hè về thăm ngoại, em lại được đặt đôi bàn chân nhỏ lên mặt đường mát rượi, thân thương.

3.2 Hướng dẫn học sinh viết phần thân bài:

Thân bài là phần chính của bài văn nên phần này gồm nhiều đoạn văn và chứa đựng nhiều ý nghĩa quan trọng nhất Phần thân bài tập trung miêu tả những

nét nổi bật, riêng biệt nhất của đối tượng Các ý phải được sắp xếp theo trình tự hợp lí để đối tượng được miêu tả hiện lên rõ nét, sinh động và biểu cảm

Điều quan trọng ở phần thân bài là phải biết diễn tả liền mạch suy nghĩ, cảm xúc của người viết, trong sáng trong tình cảm, sắp xếp các ý thành những đoạn văn mạch lạc Mỗi đoạn văn nên tập trung nêu bật, làm rõ một dụng ý miêu

tả Có thể đó là một ý về không gian, thời gian hoặc một ý về đặc điểm của đối tượng được tách riêng ra để miêu tả Không nên sáp nhập tất cả các ý trong phần thân bài thành một hoặc hai đoạn văn Do vậy, trong văn miêu tả, học sinh thường được hướng dẫn quan sát, miêu tả những trình tự hợp lí như sau:

- Miêu tả theo trình tự thời gian: Là cách quan sát sự vật, hiện tượng theo diễn tiến của thời gian từ lúc bắt đầu đến khi kết thúc, từ mùa này sang mùa khác, từ tháng này sang tháng khác, Cái gì xảy ra trước (có trước) thì miêu tả trước, cái gì xảy ra sau (có sau) thì miêu tả sau Trình tự này thường được vận dụng trong bài văn miêu tả cảnh vật, hiện tượng tự nhiên (tả cảnh) hay tả cảnh sinh hoạt của con người

- Miêu tả theo trình tự không gian: Là từ quan sát toàn bộ (cái chung) đến quan sát từng bộ phận (cái riêng) hoặc ngược lại Tả từ xa đến gần, từ trên xuống dưới, từ ngoài vào trong, từ trái sang phải, hoặc ngược lại Trình tự này thường được vận dụng khi miêu tả loài vật, cảnh vật, đồ vật, cây cối nói chung

- Miêu tả từng đặc điểm của đối tượng: Mỗi sự vật, hiện tượng thường chứa đựng những đặc điểm riêng biệt, vì thế khi miêu tả thấy đặc điểm gì nổi bật nhất, thu hút bản thân, gây cảm xúc mạnh cho bản thân thì tập trung quan sát trước, tả trước; các bộ phận khác quan sát sau, tả sau Nhưng cũng không nhất thiết phải miêu tả tất cả các đặc điểm của đối tượng Trình tự này thường được vận dụng khi tả đồ vật, loài vật, tả người

Trong phần thân bài những ý tưởng viết ra cần phải chân thật, đúng với những điều mình thấy và cảm nhận được từ đối tượng Điều quan trọng là các

em phải biết chọn lọc những chi tiết tiêu biểu, đặc sắc để đưa vào đó thì bài văn