DỊCH tễ học mô tả

• Nghiên cứu mô tả là phương tiện dùng để:  đưa ra các giả thuyết về liên hệ giữa yếu tố tiếp xúc và bệnh tật,  không giúp chứng minh giả thuyết... Nghiên cứu tương quan• Các đặc điể

DỊCH TỄ HỌC MÔ TẢ

Trương Bá Nhẫn

• Nghiên cứu này thường phản ánh:

 sự phân bố của bệnh và tử vong,

 các yếu tố liên hệ đến tình trạng sức khỏe của cộng đồng

• Nó giúp mô tả 1 cách có hệ thống các chỉ số sức khỏe

• Nó rất hữu ích cho các nhà hoạch định các kế hoạch y

tế để giải quyết các vấn đề sức khỏe cộng đồng.

• Nghiên cứu mô tả là phương tiện dùng để:

 đưa ra các giả thuyết về liên hệ giữa yếu tố tiếp xúc và bệnh tật,

 không giúp chứng minh giả thuyết

Các loại nghiên cứu mô tả

Nghiên cứu tương quan (correlational study,

ecology study): Sự tương quan giữa 1 vấn đề sức khỏe với 1 yếu nào đó trong các cộng đồng khác nhau

Báo cáo ca bệnh (case report) và loạt ca bệnh (case series)

Nghiên cứu cắt ngang (cross-sectional study)

⇒ Không chứng minh được giả thuyết về mối liên

hệ, nhưng rất có giá trị và phù hợp với 1 số

hoàn cảnh nhất định

Nghiên cứu tương quan

• Định nghĩa:

 Nghiên cứu tương quan là sự khảo sát mối liên hệ

giữa 1 yếu tố quan tâm và bệnh hay tử vong trong những cộng đồng khác nhau

 Ví dụ: NC tỷ lệ tử vong do bệnh động mạch vành và số lượng thuốc lá bán ra bình quân cho 1 người trong năm

1960 ở 44 bang ở Hoa Kỳ

Người ta nhận thấy ở bang nào bán nhiều thuốc lá thì tỷ

lệ tử vong cao và ngược lại

→ hút thuốc lá là 1 trong các nguyên nhân làm tăng tỷ lệ tử vong của bệnh động mạch vành ở Hòa Kỳ

Nghiên cứu tương quan

• Các đặc điểm quan trọng của nghiên cứu

Sự tương quan giữa tiếp xúc và bệnh tật ở cá nhân không thể xác định được

Tương quan giữa tiếp xúc trung bình ở 1 nhóm

↔ tỷ suất bệnh tất và tử vong trung bình của

nhóm đó

Nghiên cứu tương quan

• Đo lường kết hợp:

Hệ số tương quan (r) giúp đo lường sự tương quan giữa tỷ suất bệnh tật đối với các mức độ tiếp xúc khác nhau trong mỗi cộng đồng

Biểu đồ phân tán (scatter plot) giúp nhận diện 1 cách trực quan sự tương quan giữa tiếp xúc và bệnh tật

Tuy nhiên, nguy cơ bị bệnh hay tử vong trong mỗi cá thể có hay không có tiếp xúc thì không thể xác định được

Nghiên cứu tương quan

• Một số điểm cần lưu ý trong thiết kế:

 Số liệu dùng trong nghiên cứu tương quan được thu

thập từ các báo cáo có sẵn cả về bệnh (tử vong) và tiếp xúc

 Bệnh tật (tử vong) và tiếp xúc có thể thu thập từ 1

nguồn / các nguồn thông tin khác nhau.

 Nếu được thì nên thu thập số liệu tiếp xúc và bệnh

tật trong cùng 1 thời điểm.

 Nếu có sự tương phản rỏ rệt về yếu tố tiếp xúc trong

các cộng đồng khác nhau ở trong 1 vùng sinh thái thì kết luận về mối tương quan giữa tiếp xúc và bệnh tật có thể có giá trị hơn

Nghiên cứu tương quan

Nghiên cứu tương quan

• Nhược điểm:

Không có thông tin về bệnh tật và tiếp xúc trên từng cá thể vì vậy mà không thể kết luận chắc chắn được liệu yếu tố nghiên cứu có tương

quan thật sự với bệnh tật không

Không thể kiểm soát được yếu tố gây nhiểu vì không có thu thập thông tin trên từng cá thể

Trong nghiên cứu này, mức độ tiếp xúc cao hay thấp miêu tả mức độ tiếp xúc trung bình của

quần thể, chứ không phải trên mỗi cá thể

Báo cáo ca bệnh và loạt ca bệnh

• Báo cáo ca bệnh:

 Là 1 loại nghiên cứu dùng để mô tả các đặc tính của 1 căn bệnh hiếm, thể lâm sàng hiếm của 1 căn bệnh, diễn tiến đặc biệt của bệnh do trị liệu, hay hiệu quả trị liệu

trong trường hợp đặc biệt

 Báo cáo ca bệnh thường gặp trong y văn hay tạp chí Nó cung cấp thông tin về các thể lâm sàng hiếm, bệnh mới, hiệu quả của phương pháp trị liệu mới

 Báo cáo ca bệnh có thể là đầu mối giúp nhận diện ra

bệnh mới hay tác dụng phụ của thuốc trị liệu

 Từ kết quả này có thể gợi ý để hình thành giả thuyết về bệnh

Báo cáo ca bệnh và loạt ca bệnh

dáng đến sự phân bố bệnh tật

Báo cáo ca bệnh và loạt ca bệnh

• Báo cáo loạt ca:

Là sự tổng hợp các thông tin từ các ca bệnh

xuất hiện trong 1 khoảng thời gian ngắn

Báo cáo loạt ca bệnh:

 rất hữu ích giám sát dịch dịch bệnh

 có thể giúp nhận ra bệnh mới.

Kết luận về 1 đặc tính nào đó của bệnh tật thì chính xác

Giả thuyết về mối liên hệ giữa bệnh và một yếu

tố quan tâm được rút ra có sức thuyết phục cao hơn

Báo cáo ca bệnh và loạt ca bệnh

Ví dụ: Tháng 5 năm 1981, người ta nhận thấy có

5 ca bệnh viêm phổi do Pneumocystis carinii ở nhóm đồng tính luyến ái nam ở Los Angeles

Sau đó 1 tháng, xuất hiện tiếp 4 ca bệnh

sarcoma Kaposi ở nhóm này

→Đây là 1 hiện tượng lạ vì cả hai bệnh này

thường xảy ra ở:

 người già,

 những người bị bệnh ung thư,

 có sử dụng thuốc ức chế miễn dịch

Báo cáo ca bệnh và loạt ca bệnh

• Việc phát hiện này đã gợi ý:

có 1 dịch bệnh mới xuất hiện

có biến cố nào đó làm suy giảm miễn dịch của những người tình dục đồng giới nam.

giám sát và nghiên cứu kỹ lưỡng về sau người ta chứng minh được tình trạng

nhiểm virus HIV/AIDS

Báo cáo ca bệnh và loạt ca bệnh

• Việc giám sát đã nhận ra những đàn ông đồng ái tính là nhóm nguy cơ cao của bệnh

• Các báo cáo loạt ca bệnh sau đó gợi ra rằng

HIV/AIDS liên quan đến:

→tiêm chích ma tuý,

→quan hệ tình dục ở nhóm giới nam,

→quan hệ tình dục với nhiều đối tượng

→do truyền máu

→mại dâm

→lây truyền từ mẹ sang con

Báo cáo ca bệnh và loạt ca bệnh

Giúp hình thành giả thuyết

• Nhược điểm: Không giúp kiểm định giả

thuyết vì không có nhóm so sánh.

Báo cáo ca bệnh và loạt ca bệnh

• Một số điểm lưu ý :

Báo cáo ca bệnh và loạt ca bệnh là loại NC phổ biến nhất trong lâm sàng và DTH

Số liệu thường có sẵn nên chi phí NC không cao

Tiêu chuẩn để xác định vấn đề sức khỏe và yếu

tố NC phải được xác định rỏ ràng

Cỡ mẩu cần thiết trong báo cáo loạt ca bệnh tùy thuộc vào mức độ phổ biến của vấn đề, mục

tiêu

Nghiên cứu cắt ngang

• Định nghĩa:

Là NC trong đó tình trạng mắc bệnh và tiếp xúc được đánh giá đồng thời ở cộng động ở 1 thời điểm xác định

Toàn bộ dân số (1 xí nghiệp, 1 nhà máy, ) hay 1 mẩu của dân số được đánh giá đồng thời:

 có hay không có hiện diện của yếu tố NC (tiếp xúc)

 và có hay không có sự hiện diện của bệnh tật quan tâm

Nghiên cứu cắt ngang

• Đo lường độ mạnh của sự kết hợp:

Không thể đo lường trực tiếp được nguy

cơ của bệnh do tiếp xúc với yếu tố NC

Ước lượng nguy cơ này thông qua đo

lường sự tương quan giữa:

bệnh hiện mắc

và sự hiện diện của yếu tố nghiên cứu (tiếp xúc)

Nghiên cứu cắt ngang

• Tỷ lệ hiện mắc bị ảnh hưởng bởi 2 yếu tố:

(a) Số mới mắc bệnh trong nhóm có tiếp xúc và không có tiếp xúc (I)

(b) Sự kéo dài của bệnh (thời gian bệnh (D))

(c) và sự kéo dài của bệnh lại bị ảnh hưởng khả năng sống khi bị bệnh (survival), thành công của

sự trị liệu Vậy thì:

Prev ~ f ( I,D)

Nghiên cứu cắt ngang

 Tỷ số của tỷ lệ hiện mắc không đo lường trực tiếp nguy

cơ mắc bệnh, bởi vì:

 a/(a + b) và c/(c + d) không phải là tỷ suất mới mắc

bệnh trong mỗi nhóm.

 không biết rỏ tình trạng người bị hay không bị bệnh nhập

cư vào hay chuyển cư ra khỏi các nhóm

 cũng không biết sự tiếp xúc có trước hay có sau khi

Nghiên cứu cắt ngang

Cung cấp thông tin cho các quyết định hành

chánh đối với vấn đề tiếp xúc, cũng như những người bị ảnh hưởng của tiếp xúc ở 1 thời điểm

Nghiên cứu cắt ngang

• Ưu điểm:

Cung cấp kết quả nhanh chóng và dể thực hiện, chi phí không cao

Cung cấp các chứng cứ chứng minh có sự kết hợp giữa các yếu tố quan tâm và bệnh

Đối với các yếu tố tiếp xúc có tính chất bất biến như màu da, màu mắt, giới tính thì NC cắt

ngang được xem như là NC phân tích

Nghiên cứu cắt ngang

• Nhược điểm:

 Chỉ có các ca đang mắc hay những người sống sót

được điều tra khảo sát

 Không thể rút ra mối liên hệ nhân quả vì trình tự thời

gian giữa tiếp xúc và bệnh không xác định chắc chắn.

 Vì tiếp xúc và bệnh tật được đo lường cùng 1 lúc nên có thể không xác định được sự tương quan giữa tiếp xúc

và bệnh tật là do hậu quả của sự tiếp xúc hay là do hậu quả của bệnh

 Không phù hợp khi áp dụng cho các bệnh hiếm hay tiếp xúc hiếm được.

Nghiên cứu cắt ngang

• Giả sử trong 1 nhà máy có 2 phân xưởng sản xuất A và B Phân xưởng A là phân xưởng có tiếp xúc với chất độc hại, và phân xưởng B

không có tiếp xúc với hoá chất độc hại

Ở thời điểm ban đầu t0 mổi phân xưởng có 100 công nhân

Ở thời điểm t1

 phân xưởng A có 80 CN khỏe và 20 CN bị bệnh

 phân xưởng B có 95 CN khỏe và 5 CN bị bệnh

→ PrR = (20/100)/(5/100) = 4

Nghiên cứu cắt ngang

Nghiên cứu cắt ngang

• Một số điểm cần lưu ý trong thiết kế nghiên cứu này:

 NC cắt ngang được xem là NC phân tích khi yếu tố

nghiên cứu (tiếp xúc) không thay đổi theo thời gian: màu

da, màu mắt, nhóm máu, chủng tộc, phái tính v.v và nó

có thể được dùng để kiểm định giả thuyết

 Nếu quần thể nghiên cứu là nhỏ và nguồn nhân lực và tài chánh có sẵn đầy đủ thì NC toàn bộ quần thể

 Nếu quần thể quá lớn, lựa chọn mẩu đại diện, và các giá trị được quan sát từ mẩu được sử dụng để ước lượng tham số của quần thể.

Không gian: Bệnh thường xảy ra ở đâu?

Thời gian: Bệnh thường xảy ra vào lúc

nào?

Mô tả bệnh tật theo đặc tính con người

• Tuổi: Có ảnh huởng đến sự phân bố của bệnh trong cộng đồng:

• Các bệnh như viêm tai giữa, quai bị, sởi, sốt

xuất huyết thường xảy ra ở trẻ nhỏ, mụn là vấn

đề của tuổi thiếu niên, các bệnh thóai hóa, bệnh tim mạch, tiểu đường và ung thư thường xảy ra

ở người lớn tuổi

• Trẻ sơ sinh hay mắt xuất huyết não màng não

do sang chấn sản khoa hay thiếu vitamin K

Mô tả bệnh tật theo đặc tính con người

• Giới tính:

• Nhiều nghiên cứu cho thấy sự khác biệt

giới tính đưa đến ra những khác biệt trong phân bố sức khoẻ, bệnh tật và tử vong

• Tuổi thọ của nữ cao hơn nam

• Ung thư vú phần lớn xảy ra ở nữ

• Bệnh lý tuyến giáp thường xảy ra ở nữ

• Bệnh tim mạch thường xảy ra ở nam

Mô tả bệnh tật theo đặc tính con người

• Giới tính:

• Các yếu tố ảnh hưởng đến sự khác biệt

về giới tính của bệnh gồm:

• Yếu tố sinh học: vai trò hocmon sinh dục

và các rối loạn cân bằng nội tiết, sự khác biệt thể lực ảnh hưởng lên sức đề kháng

• Yếu tố xã hội như: nghề nghiệp, lối sống tiếp xúc với nhiều yếu tố có hại

• Yếu tố tâm lý như khả năng chống lại

stress, thói quen chăm sóc sức khoẻ

Mô tả bệnh tật theo đặc tính con người

• Nhóm máu:

Đặc tính về nhóm máu cũng có liên hệ

đến tình trạng bệnh tật

Những người có nhóm máu O thì nguy cơ

bị mắc bệnh loét dạ dày tá tràng cao

những người thuộc các nhóm khác

Những người có hồng cầu hình liềm thì bị sốt rét

Mô tả bệnh tật theo đặc tính con người

• Tình trạng hôn nhân:

Nhiều khảo sát dịch tễ cho thấy người đang

sống với vợ hoặc chồng có tỷ suất mắc bệnh

và tử vong thấp hơn những người độc thân, goá hoặc ly dị (nhất là đối với nam)

Bệnh mạch vành, loét dạ dày, vài bệnh nhiễm

trùng, tình trạng tự tử và tai nạn giao thông,

tỷ lệ tử vong các bệnh này ở người có gia

đình thấp hơn so với người cùng tuổi sống độc thân, goá hoặc ly hôn

Mô tả bệnh tật theo đặc tính con người

Mô tả bệnh tật theo đặc tính con người

• Dân tộc và chủng tộc

Chủng tộc hoặc dân tộc khác nhau có

những khác biệt về: di truyền, môi trường, lối sống và chất lượng của dịch vụ chăm sóc sức khỏe

→ ảnh hưởng lên sự phân bố bệnh, và

khả năng mắc bệnh.

Mô tả bệnh tật theo đặc tính con người

Người giàu thì cũng hay mắc các bệnh:

béo phì, xơ vữa mạch máu, tiểu đường

v.v

Mô tả bệnh tật theo đặc tính con người

• Nghề nghiệp:

 Những người làm nghề khai thác gổ thì dể bị bệnh số rét

 Những người l hàm nghề sạc bình thì có tỷ lệ bị bệnh ngộ độc chì mãn tính cao hơn những người khác

 Nhưng người làm các nghề có liên quan các yếu tố sau đây cũng hay mắc 1 số bệnh nghề nghiệp như là: tiếp xúc với tiếng ồn, hoá chất, sang chấn nghề nghiệp

 Những người làm việc thường xuyên trong các hầm mỏ

dể bị bệnh bụi phổi.

Mô tả bệnh tật theo đặc tính con người

• Các yếu tố văn hoá - xã hội – kinh tế

Tôn giáo, địa vị xã hội, thu nhập và nghề nghiệp, trình độ học vấn vv… các yếu tố này ảnh hưởng lên sức khoẻ thông qua: cách sống, tập quán,

dinh dưỡng, mức độ chăm sóc sức khoẻ

Tình trạng kinh tế xã hội thấp thường kéo theo

sự gia tăng tiếp xúc với các yếu tố độc hại, sức

đề kháng kém và sự chăm sóc y tế ít hơn, vì vậy cần mô tả các đặc trưng này

Yếu tố văn hóa cũng ảnh hưởng đến sức khỏe thông qua niềm tin về dinh dưởng, chăm sóc

sức khỏe, xử lý khi bị mắc bệnh

Mô tả bệnh tật theo không gian

• Mô tả bệnh tật theo không gian hay nơi

chốn phải trả lời cầu hỏi: bệnh ở nơi

nào nhiều, tỷ suất mắc bệnh cao nhất ở đâu, bệnh từ đâu đến và sẽ lan tràn nơi nào?

• So sánh tần suất bệnh ở các địa phương khác nhau có thể phát hiện nguyên nhân

và các yếu tố có liên quan đến bệnh tật.

Mô tả bệnh tật theo không gian

• Ở phạm vi toàn cầu:

Các bệnh tim mạch, cao huyết áp, tiểu

đường, béo phì trước đây là bệnh của các nước phát triển nhưng hiện nay

đang gia tăng ở khu vực đang phát

triển do điều kiện sống được cải thiện, hình thái kinh tế xã hội thay đổi, điều này đặt ra những thách thức mới cho

hệ thống y tế từng quốc gia

Mô tả bệnh tật theo không gian

• Dân số, địa lý, khí hậu: So sánh các biến

số về dân số, địa lý, khí hậu ở từng vùng,

ở từng nơi sẽ giúp việc lý giải vai trò các yếu tố môi trường-xã hội đối với sự phân

sự phân bố và lan tràn bệnh → góp phần quan trọng vào các kế hoạch phòng ngừa.

Mô tả bệnh tật theo không gian

• Bùng phát dịch:

• Khi có sự gia tăng đột ngột tần số mắc bệnh

ở một nơi thì việc mô tả bệnh theo địa

Mô tả bệnh tật theo không gian

• Ở các khu vực dân cư đông đúc, chật chội thì bệnh đường hô hấp hấp thường hay xảy ra, kể

cả bệnh lao

Mô tả bệnh tật theo không gian

• Địa dư, có nhiều yếu tố có liên hệ mật thiết đến địa dư như:

• môi trường, khí hậu, độ cao,

• hàm lượng các chất vi lượng có trong đất, nước

• ô nhiểm môi trường

• nghề nghiệp, tập quán, và thói quen ở những

vùng khác nhau thì không hoàn toàn giống nhau

• sự phân bố của côn trùng, động vật gây bệnh

Mô tả bệnh tật theo không gian

Những người sống ở vùng núi cao trên 2000 m thì thường ít khi bị bệnh sốt rét hơn những

người sống ở độ cao thấp hơn

Lý do là vì khi nhiệt độ xuống thấp hơn 16 0C thì

ký sinh trùng sốt rét không thể phát triển trong

cơ thể muỗi được

Vì vậy mà chu kỳ hữu tính của ký sinh trùng sốt rét trong muỗi không phát triển được

Mô tả bệnh tật theo thời gian

• Bệnh này thường xảy ra vào lúc nào?

• Bệnh xảy ra vào mùa nào trong năm là

vấn đề thường được quan tâm

• Bệnh sốt rét, sốt xuất huyết thường xảy ra vào mùa mưa

• Bệnh đường tiêu hoá như: tiêu chảy,

thương hàn, lỵ, viêm gan siêu vi A , thì hay xảy ra vào mùa hè

• Bệnh nhiểm trùng đường hô hấp như là: cúm, sởi, quai bị, bạch hầu, ho gà, thủy

đậu thường xảy ra vào mùa đông

Mô tả bệnh tật theo thời gian

• Có nhiều nguyên nhân đưa đến sự phân bố

bệnh theo mùa:

Tiết túc truyền bệnh phát triển và hoạt động theo mùa

Hoạt động của con người cũng thường mang

tính chất theo mùa Mùa đông thì người ta

thường tụ tập ở trong nhà nên sự lây truyền

bệnh đường hô hấp thường xảy ra vào mùa này

Ngoài ra, khi thời tiết lạnh quá thì niêm mạc

đường hô hấp thường dể bị tổn thương tạo điều kiện cho mầm bệnh xâm nhập dể dàng

Mô tả bệnh tật theo thời gian

• Tính chất chu kỳ của bệnh:

Bệnh sởi và bệnh cúm týp A có chu kỳ

dịch là 2-3 năm

Tính chất chu kỳ của dịch xuất hiện là do

sự thay đổi miễn dịch quẩn thể sau 1 vụ

dịch bệnh

Đồng thời tính chất chu kỳ cũng nói lên sự giám sát và kiểm soát bệnh không hiệu

quả