tài liệu kế toán quốc tế

Jones and Belkaoui 2010 cho rằng việc sử dụng IAS/IFRS mang lại nhiều lợi ích: các nước sử dụng IAS/IFRS có thể tiết kiệm chi phí soạn thảo chuẩn mực và nhanh chóng hòa nhập vào chuẩn

Tác động của chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế đến hệ thống kế toán các quốc gia và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam

Ths Lê Hoàng Phúc

Giới thiệu

Hệ thống chuẩn mực kế toán quốc tế bao gồm các các chuẩn mực kế toán quốc tế (IAS)

và các chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế (IFRS), sau đây gọi chung là Chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế (IAS/IFRS) IAS/IFRS đã được IASB (Hội đồng chuẩn mực kế toán quốc tế) nhiều lần điều chỉnh, thay thế, cập nhật và ban hành mới Đến nay, đã có 42 IAS/IFRS đang và sắp có hiệu lực, trong đó có 29 IAS và 13 IFRS IAS/IFRS đã tác động và có ảnh hưởng đáng kê đến hệ thống kế toán và báo cáo tài chính (BCTC) tại hơn 120 quốc gia trên thế giới Trong tiến trình toàn cầu hóa, kế toán Việt Nam cũng không thê nằm ngoài hội nhập với hệ thống chuẩn mực BCTC quốc tế Bài viết này trình bày khái quát về hệ thống chuẩn mực BCTC quốc tế, tác động của nó đến hệ thống kế toán tại các quốc gia và một số bài học kinh nghiệm cho Việt Nam trong quá trình hội nhập với chuẩn mực BCTC quốc tế.

1 Khái quát về chuẩn mực BCTC quốc tế

Các chuẩn mực BCTC quốc tế do IASB ban hành bao gồm ba phầnchính:

- Khuôn mẫu khái niệm cho BCTC (The Conceptual Framework);

- Các chuẩn mực BCTC quốc tế (IAS/IFRS);

- Hướng dẫn giải thích chuẩn mực kế toán (IFRIC/SIC).

Tháng 09/2010, Khuôn mẫu khái niệm cho BCTC (The Conceptual Framework - IFRS Framework) được IASB phê duyệt và phát hành, thay thế cho Frameword năm 2001.

IFRS Framework đặt ra các khái niệm cơ sở cho việc chuẩn bị và trình bày BCTC cho người sử dụng bên ngoài Mục đích chính của IFRS Framework là hỗ trợ IASB trong việc phát triển các chuẩn mực BCTC quốc tế trong tương lai và xem xét các chuẩn mực kế toán quốc tế hiện có; thúc đẩy việc hài hòa các nguyên tắc, chuẩn mực kế toán và các thủ tục liên quanđến việc soạn thảo và trình bày BCTC (IASB, 2010)

Các chuẩn mực kế toán quốc tế (IAS/IFRS) do IASC (Ủy ban chuẩn mực kế toán quốc

tế) và IASB (Hội đồng chuẩn mực kế toán quốc tế) ban

hành IASB thay thế IASC vào năm 2001 Kể từ thời điểm đó, IASB đãthực hiện sửa đổi mộ

t số IAS và kiến nghị thêm các sửa đổi khác, thay thếmột số IAS bằng các chuẩn mực BCTC quốc tế (IFRS) Đến 30/06/2013, có 42 IAS/IFRS đang và sắp có hiệu lực, trong đó có 29 IAS

và 13 IFRS

Các hướng dẫn giải thích IAS/IFRS (IFRIC/SIC) do Ủy Banhướng dẫn báo BCTC qu

ốc tế (IFRIC) xây dựng, đưa ra lấy ý kiến côngchúng và sau đó được IFRIC gửi tới Hội đồng IASB soát xét và chuẩn ytrở thành các hướng dẫn giải thích chính thức

2 Ảnh hưởng của chuẩn mực BCTC quốc tế đến hệ thống kế toán và BCTC tại các quốc gia

Việc sử dụng IAS/IFRS được nhiều ý kiến ủng hộ Jones and Belkaoui (2010) cho rằng việc sử dụng IAS/IFRS mang lại nhiều lợi ích: các nước sử dụng IAS/IFRS có thể tiết kiệm chi phí soạn thảo chuẩn mực và nhanh chóng hòa nhập vào chuẩn mực BCTC quốc tế; sự hội nhập về kế toán giúp cho các công ty huy động vốn trên thị trường quốc tế…

Tuy nhiên, việc áp dụng chuẩn mực kế toán quốc tế cũng gặp không ít trở ngại Để áp dụng IAS/IFRS đơn vị phải bỏ ra chi phí ban đầu khá lớn, xây dựng lại hệ thống thu thập, xử lý

và trình bày các thông tin tài chính Cũng có ý kiến cho rằng IAS/IFRS về cơ bản được xây dựng theo mô hình Anglo-America, vì vậy có thể không phù hợp với các nước đang phát triển vốn có

sự khác biệt về văn hóa và môi trường kinh tế với các nước phát triển(Prather-Kinsey, 2006)…

Dù vậy, IAS/IFRS được chấp nhận như chuẩn mực lập BCTC cho các công ty tìm kiếm

sự thừa nhận trên thị trường chứng khoán thế giới Paul Volcker, cựu chủ tịch Cục dự trữ liên

bang Mỹ cho rằng, trong thế giới toàn cầu hóa nhanh chóng, cùng giao dịch kinh tế phải được hạch toán cùng tính chất dù ở các vùng quốc gia lãnh thổ khác nhau, các công ty và các nhà đầu tư sẽ có lợi khi các BCTC, chuẩn mực kế toán và thủ tục kiêm toán đồng nhất từ quốc gia này sang quốc gia khác Chi phí tiếpcận thị trường vốn có thể được giảm đi, khả năng so sánh

của các thông tin tài chính và chất lượng thông tin cung cấp cho các nhà đầu tư tăng lên, giảm thiểu rủi ro đầu tư, tăng hiệu quả thị trường…

Những đòi hỏi của quá trình toàn cầu hóa, ưu thế về lợi ích mang lại của việc sử dụng IAS/IFRS, cùng với nỗ lực của IASB, đã thúc đẩy mạnh mẽ quá trình hòa hợp và hội nhập với các chuẩn mực BCTC quốc tế của nhiều quốc gia trên thế giới

Mỹ

Đưa IAS/IFRS vào thị trường chứng khoán (TTCK) Mỹ là một trong những thách thức lớn nhất của IASB Ủy ban chứng khoán Mỹ (SEC) và Hội đồng chuẩn mực kế toán tài chính Mỹ (FASB) là hai đối tác chủ yếu với IASB trên con đường đi tìm một bộ chuẩn mực kế toán

cầu “Sẽ không là chuẩn mực quốc tế nếu như thị trường vốn lớn nhấttrên thế giới là Mỹ lại không là một phần của sự phát triên ấy” – phát biểu của Robert H.Herz, chủ tịch FASB.

Năm 2002, với sự ủng hộ của SEC, thỏa thuận Norwalk (Norwalk Agreement) được ký kết giữa IASB và FASB, xác định sự hợp tác giữa hai

tổ chức nhằm xây dựng một bộ chuẩn mực BCTC quốc tế chất lượng caotoàn cầu

11/2007, tại cuộchọp của FASB, SEC đã chấp nhận quy

định mới là cho phép các công tynước ngoài niêm yết được lập BCTC theo IAS/IFRS

US GAAP Sau đó, vào ngày 27/8/2008, SEC đã côngbố một đề xuất cho lộ trình

thực hiện IAS/IFRS của để lấy ý kiến rộng rãi.Năm 2010, SEC phát hành báo cáo đánh giá ảnh hưởng của việc sử dụng IFRS sẽ có đối với hệ thống BCTC Mỹ

Báo cáo tiến độ tháng 4/2012 cho thấy so với kế hoạch đã điềuchỉnh năm 2008, có 10/12 dự án ngắn hạn và 6/8 dự án dài hạn được hoànthành Các dự

án hoàn thành được hai bên cùng điều chỉnh vào hệ thốngchuẩn mực của mình

Đến nay, quá trình hòa hợp giữa GAAP của Mỹ với IAS/IFRS tuy còn chịu ảnh hưởng của nhiều vấn đề kỹ thuật cũng như ảnh hưởng bởi quan hệ chính trị với IASB và với các quốc gia khác, nhưng những trở ngại trong việc hội tụ của Mỹ có thể vượt qua được nhiều quốc gia khác trên thế giới đã làm được (IFRS Foundation, 2012)

Liên minh châu Âu (EU)

Ngày 13/2/2001, EC (Ủy ban châu Âu) chấp nhận một đề nghị về việc yêu cầu các công

ty niêm yết của EU phải lập BCTC hợp nhất theo IAS/IFRS kể từ năm 2005 Quy định này cho phép các công ty không niêm yết cũng áp dụng IAS/IFRS Năm 2003, Ủy ban chứng khoán châu

Âu đã thông qua một chuẩn mực bao gồm 21 nguyên tắc nhằm phát triển và thực hiện một cách tiếp cận chung để thực thi IAS/IFRS (D.S.Choi and K.Meek, 2011)

lập BCTC hợp nhấttheo IAS/IFRS được sự ủng hộ và tán thành mạnh mẽ, hơn 7.000 công ty

niêm yết thuộc EU đã thực hiện yêu cầu này từ ngày 1/1/2005 Tuy nhiên, do còn một số vấn đề chưa thống nhất giữa EU và IASB nên EU đã không chấp nhận toàn bộ các IAS/IFRS và yêu cầu các công ty niêm yết chỉ sử dụng những IAS/IFRS nào đã được sự chấp nhận của EU Ngoài

ra, một nghiên cứu độc lập của Erlend Kvaal và Christopher Nobe (2009) tại 5 quốc gia Úc, Pháp, Đức, Tây Ban Nha và Anh cho thấy, việc áp dụng IAS/IFRS trong thực tế còn những khác biệt giữa các quốc gia khác nhau

Như vậy, hiện nay, trên nguyên tắc chung, EU áp dụng nguyên bản IAS/IFRS nhưng không chấp nhận toàn bộ IAS/IFRS mà phê duyệt từng chuẩn mực để áp dụng Hiện nay EU và IASB vẫn tiếp tục các cuộc thảoluận để giải quyết những vấn đề còn tồn tại giữa hai bên nhằm đạt đến sựthống nhất

Hàn Quốc

Tháng 3/2007, Uỷ ban giám sát tài chính Hàn Quốc và Viện kếtoán Hàn Quốc đã

thông báo một lộ trình cho việc chấp nhận IAS/IFRSvào hệ thống khuôn mẫu BCTC quốc gia (thường được gọi là IFRS HànQuốc hay “K-IFRS”) Hàn Quốc cũng cho phép các công ty niêm yếtđược áp dụng IAS/IFRS vào năm 2009, ngoại trừ

các tổ chức tài chính.Năm 2011, tất cả các công ty niêm yết được yêu cầu áp

dụng IAS/IFRStrong việc lập BCTC

Trung Quốc

Vào tháng 6/2005, Trung Quốc đã đồng ý với IASB một kế hoạch hành động để đạt tới một hệ thống chuẩn mực kế toán chất lượng cao Tháng 11/2005, Uỷ ban chuẩn mực kế toán Trung Quốc (CASC) và IASB đã tổ chức thành công một cuộc họp về vấn đề hội tụ chuẩn mực

kế toán Năm 2006, Trung Quốc đã quyết định kết hợp IAS/IFRS vào hệ thống luật pháp của mình và đã ban hành một hệ thống chuẩn mực kế toán doanh nghiệp Trung quốc (ASBE), về cơ bản là phù hợp với IAS/IFRS trong những nguyên tắc chủ yếu về soạn thảo và trình bày BCTC Năm 2010, Bộ Tài chính đã ban hành lộ trình tiếp tục hội tụ hệ thống chuẩn mực kế toán Trung quốc với IAS/IFRS Hiện nay, các công ty niêm yết áp dụng theo ASBE, vốn đang hòa hợp với IAS/IFRS trong một lộ trình do nhà nước quản lý Trong khi đó, các doanh nghiệp không niêm yết của Trung quốc vẫn áp dụng hệ thống kế toán doanh nghiệp được ban hành năm

2001 (D.S.Choi and K.Meek, 2011)

Phương thức hòa hợp với IAS/IFRS của Trung Quốc phản ảnh sự lựa chọn của Trung quốc trong bối cảnh vừa phải đáp ứng xu thế toàn cầu hóa vừa phải đảm bảo những đặc điểm và yêu cầu riêng của nền kinh tế cũng như sự quản lý của Nhà nước

Tóm lại, sự ra đời của chuẩn mực BCTC quốc tế do IASB ban hành đã thúc đẩy mạnh mẽ quá trình hòa hợp và hội tụ kế toán quốc tế Đến nay, đã có hơn 120 quốc gia trên thế giới thực hiện việc yêu cầu (bắt buộc) hoặc cho phép (không bắt buộc) các công ty niêm yết trên TTCK

của họ sử dụng IAS/IFRS khi lập và trình bày BCTC (Xem Bảng )

Thực trạng áp dụng IAS/IFRS Số quốc

gia/vùng lãnh thổ

Đối với các công ty niêm yết

Không có thị trường chứng khoán 21

Đối với các công ty không niêm yết

Bảng : Tình hình sử dụng IAS/IFRS trên thế giới tính đến tháng 30/06/2012

(Nguồn: Deloitte, 2013, http://www.iasplus.com/country/useias.htm)

3 Một số kinh nghiệm cho Việt Nam trong quá trình hội nhập với chuẩn mực BCTC quốc tế

Quá trình hòa hợp và hội nhập với các chuẩn mực BCTC quốc tế trong việc phát triển hệ thống kế toán và BCTC tại các quốc gia diễn ra khá mạnh mẽ Qua khảo sát một số quốc gia, nhận thấy, quá trình này diễn ra theo một trong các mô hình vận dụng chủ yếu sau:

- Mô hình 1: Áp dụng toàn bộ hệ thống chuẩn mực kế toán quốc tế, gần như không sửa

đổi Đại diện cho mô hình này là Nigieria, Malaysia,Singapore Ở Hồng Kông và Indonesia, IAS/IFRS có ảnh hưởng rất đáng kể trong việc thiết lập chuẩn mực kế toán Ở các quốc gia này, các chuẩn mực BCTC quốc tế được hiệu chỉnh tối thiểu khi thiết lập hệ thống chuẩn mực kế toán quốc gia

- Mô hình 2: Các quốc gia vừa mới chuyển từ nền kinh tế kếhoạch hoá tập

trung sang nền kinh tế thị trường (như Trung Quốc, đôngÂu), hay các quốc gia như Phillipine, Lào… đã sử dụng hệ thống chuẩn mực BCTC quốc tế làm cơ sở chủ yếu để xây dựng hệ thống chuẩn mựccho mình Ảnh hưởng của IAS/IFRS

cũng tương tự như các quốc gia theomô hình 1, tuy nhiên, các quốc gia này không vận dụng toàn

bộ mà chỉvận dụng một phần có sửa đổi để xây dựng và hoàn thiện hệ

thống chuẩnmực của riêng mình

- Mô hình 3: Áp dụng tại các quốc gia mà hệ thống chuẩn mực kếtoán của họ

ra đời trước khi có sự ra đời của IAS, nên họ chỉ cần sửa đổiđể hòa hợp với chuẩn mực quốc tế Đây là trường hợp của các quốc gia đãphát triển, có nền kế toán lâu đời, thuộc trường phái Anglo – Saxon vàChâu Âu lục địa

Quá trình hòa hợp và hội nhập với các chuẩn mực BCTC quốc tế trong việc phát triển hệ thống kế toán và BCTC tại các quốc gia cũng chỉ ra rằng :

- Hòa hợp với chuẩn mực kế toán quốc tế là một xu thế tất yếu khách quan ;

- Áp dụng toàn bộ hệ thống chuẩn mực kế toán quốc tế cho quốc gia không phải là vấn đề dễ dàng;

- Quá trình hòa hợp không đơn giản là ban hành các chuẩn mực phù hợp với chuẩn mực quốc tế, vấn đề là chúng có thực sự đi vào cuộc sống, đáp ứng yêu cầu thông tin và kiểm soát của mỗi quốc gia hay không;

- Tùy theo điều kiện của từng quốc gia, việc hòa hợp với hệ thống chuẩn mực BCTC quốc tế đòi hỏi một lộ trình nhất định

Việt Nam là một nước đang phát triển, nền kinh tế thị trường còn khá non trẻ Thị trường tài chính Việt Nam trong những năm gần đây có những chuyển biến, đặc biệt là thị trường chứng khoán đã có những bước phát triển nhất định, song trình độ phát triển và quy

mô còn rất hạn chế Mức độ lạm phát được kiểm soát, ổn định Hệ thống pháp luật Việt Namdựa trên điển luật, do vậy, Nhà nước giữ vai trò quyết định trong hệ thống kế toán quốc gia Thuế và các chính sách tài chính vẫn có những chi phối nhất định đến kế toán Về văn hóa, Việt Nam chịu ảnh hưởng nhiều theo văn hóa Á Đông, trong một chừng mực nào

đó, tính thận trọng, sự tuân thủ các qui định được đề cao, hạn chế những vấn đề mang tính xét đoán

Từ đặc điểm của các mô hình, kinh nghiệm của các quốc gia trong hội nhập với chuẩn mực BCTC quốc tế, cũng như đặc điểm của các yếu tố môi trường Việt Nam, tác giả

đề xuất Việt Nam lựa chọn mô hình 2 trong xác định phương thức và lộ trình hội

nhập với chuẩn mực BCTCquốc tế, cũng như xây dựng và hoàn thiện nguyên tắc, tiêu chuẩn và nội dung soạn thảo và trình bày BCTC doanh nghiệp Việt Nam Một số đặc điểm của việc áp dụng mô hình này ở Việt Nam như sau :

- Không thể áp dụng ngay toàn bộ IAS/IFRS cho hệ thống kế toán Việt Nam, do những điều kiện về chế độ chính trị, hệ thống pháp luật và mức độ phát triển của nền kinh tế Việt Nam hiện nay;

- Cần thiết xây dựng một chiến lược, xác định lộ trình cho quá trình hội nhập với chuẩn

mực BCTC quốc tế Nội dung của chiến lược cần thể hiện tính chủ động và thận trọng trong

hội nhập Trong điều kiện hiện nay, việc áp dụng có chọn lọc chuẩn mực BCTC quốc tế có thể xem là sự lựa chọn phù hợp Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, hệ thống chuẩn mực kế toán quốc gia cần phù hợp với đặc điểm chính trị, kinh tế, xã hội của đất nước và áp dụng được IAS/IFRS càng nhiều càng tốt

Kết luận

Những đòi hỏi của quá trình toàn cầu hóa, ưu thế về lợi ích mang lại của việc sử dụng IAS/IFRS, cùng với nỗ lực của IASB, đã thúc đẩy mạnh mẽ quá trình hòa hợp và hội nhập với

các chuẩn mực BCTC quốc tế của nhiều quốc gia trên thế giới Việt Nam cũng không thể nằm

ngoài dòng chảy hội nhập này Với những đặc điểm của các nhân tố môi trường và điều kiện Việt Nam, khó có thể áp dụng ngay toàn bộ IAS/IFRS cho hệ thống kế toán Việt Nam, cần thiết

xây dựng một chiến lược, xác định lộ trình, với những bước đi chủ động và thận trọng cho quá

trình hội nhập với chuẩn mực BCTC quốc tế./