Bai giang Kinh te chinh tri.doc

Bai giang Kinh te chinh tri

Phần mở đầu:

Nhập môn kinh tế chính trị

Chơng 1:

Đối tợng, phơng pháp, chức năng của kinh tế chính trị Mác - Lênin

Lịch sử hình thành và phát triển của KTCT cho thấy những nhận thức khácnhau về đối tợng về KTCT

1 Chủ nghĩa trọng th ơng

Là hình thái đầu tiên của hệ t tởng t sản trong lĩnh vực KTCT xuất hiện từgiữa thế kỷ XV đến giữa thế kỷ XVII

Đối tợng nghiên cứu của chủ nghĩa trọng thơng là lĩnh vữc lu thông; lấy tiền

là nội dung căn bản của của cải, là tài sản thật sự của một quốc gia Chủ nghĩa trọngthơng coi trọng chủ yếu là thơng nghiệp vì vậy họ cha đi sâu nghiên những lĩnh vựckhác, vì vậy khi sự phát triển cao hơn của chủ nghĩa t bản đã dần dần làm cho luận

điểm của chủ nghĩa trọng thơng trở lên lỗi thời nhờng cho học thuyết kinh tế mới

Tuy nhiên, chủ nghĩa trọng nông còn nhiều hạn chế, chỉ coi nông nghiệp làngành sản xuất duy nhất, cha thấy đợc vai trò quan trọng của công nghiệp, cha thấy

đợc mối quan hệ thống nhất giữa sản xuất và lu thông

3 Kinh tế chính trị t sản cổ điển

- KTCT cổ điển ở Anh mà đại biểu là: Uyliam Pétti, Ađam Xmít, Đavít Ricácđô

Các nhà KTCT t sản cổ điển đã chuyển đối tợng nghiên cứu từ lĩnh vực luthông sang lĩnh vực sản xuất, (nhng khác với t tởng trọng nông chủ yếu nghiên cứu

ở lĩnh vực nông nghiệp) Họ cho rằng: "lao động làm thuê của những ngời nghèo lànguồn gốc làm giàu vô tận cho những ngời giàu" Đặc biệt Ricácđô đã nhận rõ: Lợinhuận bắt nguồn từ lao động không đợc trả công

Đây là lần đầu tiên các nhà KTCT t sản cổ điển đã áp dụng phơng pháp trứu tợng hóakhoa học để nghiên cứu KTCT

Tuy nhiên họ có những hạn chế nhất định coi quy luật kinh tế của chủ nghĩa t bản làquy luật tự nhiên tuyệt đối vĩnh viễn

KT học hiện đại ở các nớc t bản: lại tách chính trị khỏi kinh tế, biến KT họcchính trị thành kinh tế học đơn thuần, che đậy quan hệ sản xuất và muân thuẫn giai cấp

4 Kinh tế chính trị Mác - Lênin: (xem ở mục 2 phần II)

KTCT Mác - Lênin do Mác và Ăghen sáng lập là sự thống nhất giữa tínhkhoa học và tính cách mạng, dựa vào phép biện chứng duy vật và đứng trên lập tr-ờng của giai cấp công nhân để xem xét các hiện tợng và quá trình kinh tế của xã hội t bản

II Đối tợng của kinh tế chính trị Mác - Lênin.

Quan điểm duy vật của chủ nghĩa Mác - Lênin đòi hỏi việc tiếp cận đối tợng của kinh tế chính trị phải đi từ sản xuất của cải vật chất của xã hội

1 Nền sản xuất xã hội

a Sản xuất của cải vật chất và vai trò của nó.

Sản xuất của cải vật chất là quá trình tác động giữa con ngời với tự nhiênnhằm biến đổi vật thể của tự nhiên để tạo ra sản phẩm phù hợp với nhu cầu củamình Đây là hoạt động cơ bản nhất trong các hoạt động của con ngời, là cơ sở của

đời sống xã hội loài ngời

ời và các phơng tiện vật chất cho hoạt động của họ

Muốn có các của cải vật chất đó, con ngời phải không ngừng sản xuất rachúng Qúa trình sản xuất của cải vật chất cũng là quá trình làm cho kinh nghiệm

và kiến thức của con ngời đợc tích luỹ và mở rộng các phơng tiện sản xuất đợc cảitiến, các lĩnh vực khoa học, công nghệ ra đời và phát triển và giúp con ngời khaithác cải biến các vật thể tự nhiên ngày càng có hiệu quả hơn

- Thực trạng các hoạt động sản xuất của cải vật chất, quy mô, trình độ và tính hiệuquả của nó quy định và tác động đến đời sống xã hội Chính vì vậy C Mác và

ăngghen đã chỉ ra rằng: sản xuất của cải vật chất là cơ sở, là điều kiện tiên quyết,

tất yếu và vĩnh viễn của sự tồn tại và phát triển của con ngời và xã hội loài ngời.

- Đây là nguyên lý có ý nghĩa quan trọng trong khoa học xã hội:

+ Giúp ta hiểu đợc nguyên nhân cơ bản trong sự phát triển của nền văn minh nhânloại qua các giai đoạn lịch sử khác nhau đều bắt nguồn từ sự thay đổi của các PTSXcủa cải vật chất

+ Đồng thời để hiểu đợc nguyên nhân sâu xa của các hiện tợng trong thời sống xãhội ta phải xuất phát từ lĩnh vực sản xuất của cải vật chất, từ các nguyên nhân kinh tế

- Ngày nay dới sự tác động của cuộc cách mạng khoa học và công nghệ hiện đại, cơcấu kinh tế có sự biến đổi, lĩnh vực sản xuất phi vật thể( dịch vụ) phát triển mạnh

mẽ và ở một số quốc gia nó đã và sẽ đóng góp một tỷ trọng lớn trong thu nhập quốcdân Nhng nguyên lý trên vẫn còn nguyên ý nghĩa và giá trị của nó

b Các yếu tố cơ bản của quả trình sản xuất.

Bất kỳ một nền sản xuất, quá trình sản xuất nào kể cả sản xuất hiện đại đều

có một đặc trng chung đó là: Sự tác động của con ngời vào tự nhiên nhằm khai tháchoặc cải biến các vật thể của tự nhiên nhằm khai thác hoặc cải biến các vật thể tựnhiên để tạo ra các sản phẩm đáp ứng yêu cầu của con ngời

Vì vậy, quá trình sản xuất luôn có sự tác động qua lại của ba yếu tố: sức lao động, tliệu lao động và đối tợng lao động

+ Sức lao động là toàn bộ thể lực và trí lực của con ngời đợc sử dụng trong qúatrình lao động Sức lao động mới chỉ là khả năng còn lao động là sự tiêu dùngsức lao động trong hiện thực

+ Lao động là hoạt động có mục đích, có ý thức của con ngời nhằm tạo ra cácsản phẩm phục vụ cho các nhu cầu của đời sống xã hội Đây là hoạt động đặctrng nhất, hoạt động sáng tạo của con ngời, nó khác với hoạt động bản năngcủa động vật

Nền sản xuất xã hội càng phát triển thì vai trò nhân tố con ngời ngỳa càng tănglên, đặc biệt khi loài ngời bớc vào nền kinh tế tri thức

- Đối tợng lao động: là bộ phận của giói tự nhiên mà lao động của con ngời tác

động vào nhằm biến đổi nó theo mục đích của mình Đó là yếu tố vật chất của sảnphẩm tơng lai Đối tợng lao động gồm có hai loại:

+ Loại có sãn trong tự nhiên: là đối tợng của ngành công nghiệp khai thác

+ Loại qua chế biến: nghĩa là đã có sự tác động của lao động trớc đó gọi lànguyên liệu Đây là đối tợng của công nghệ chế biến

- T liệu lao động: là một vật hay hệ thống những vật làm nhiệm vụ truyền dẫn sựtác động của con ngời lên đối tợng lao động, nhằm biến đổi đối tợng lao độngthành sản phẩm đáp ứng yêu cầu của con ngời.

là kết cấu hạ tầng sản xuất Kết cấu hạ tầng có vai trò rất quan trọng trong nền sảnxuất hiện đại, nó có tác động đến toàn bộ nền kinh tế, trình độ tiên tiến hoặc lạc hậucủa kết cấu hạ tầng hoặc cản trở sự phát triển kinh tế xã hội ở mỗi quốc gia

Ngày nay, khi đánh giá trình độ phát triển của mỗi nớc thì trình độ phát triển củacủa kết cấu hạ tầng là một chỉ tiêu không thể bỏ qua Vì vậy, đầu t cho phát triển kếtcấu hạ tầng sản xuất là một hớng đợc u tiên và đi trớc so với đầu t trực tiếp

- Sản phẩm xã hội là kết quả của sản xuất, là sự tổng hợp các thuộc tính về cơ học,

lý học, hoá học và các thuộc tính có ích khác làm cho sản phẩm có công dụng nhất

định và có thể thoả mãn những nhu cầu của con ngời

+ Sản phẩm của từng đơn vị sản xuất đợc tạo ra trong những điều kiện cụ thểnhất định gọi là sản phẩm cá biệt

+ Tổng thể của các sản phẩm cá biệt đợc sản xuất ra trong một thời kỳ nhất định,thờng tính một năm, gọi là sản phẩm xã hội(SPXH)

Nh vậy mọi sản phẩm cụ thể là một sản phẩm cá biệt đồng thời là một bộ phậncủa sản phẩm xã hội

+ Trong nền kinh tế hàng hoá, sản phẩm xã hội đợc tính qua các khái niệm tổngsản phẩm xã hội, tổng sản phẩm quốc dân và tổng sản phẩm quốc nội

* Tổng sản phẩm xã hội bao gồm toàn bộ chi phí t liệu sản xuất hao phí trong năm và sảnphẩm mới

Sản phẩm mới gồm có sản phẩm cần thiết và sản phẩm thạng d.

Sản phẩm cần thiết dùng để duy trì khả năng lao động và đào tạo thế hệ lao

động mới nhằm thay thế những ngời mất khả năng lao động

Sản phẩm thạng d dùng để mở rộng sản xuất, nâng cao đời sống xã hội

d Hai mặt của quá trình sản xuất

- Để tiến hành lao động sản xuất, con ngời phải giải quyết hai mối quan hệ có tác

động lẫn nhau, đó là:

+ Quan hệ giữa ngời với tự nhiên

+ Quan hệ giữa ngời với ngời trong quá trình sản xuất

Hay nói một cách khác quá trình sản xuất bao gồm hai mặt: mặt tự nhiênbiểu hiện ở LLSX và mặt xã hội biểu hiện ở QHSX

* Lực l ợng sản xuất: là toàn bộ những năng lực của một quốc gia ở một thời kỳ nhất

định Biểu hiện mối quan hệ tác động giữa con ngời với giới tự nhiên, trình độ hiểubiết tự nhiên, năng lực hoạt động thực tiễn của con ngời trong quá trình sản xuấtcủa cải vật chất

đều do con ngời sáng tạo ra và sử dụng trong quá trình tạo ra của cải vật chất

T liệu sản xuất không ngừng phát triển từ thấp đến cao từ thô sơ đến hiện đại

và đòi hỏi sự phát triển tơng ứng về trình độ của ngời lao động

Với công cụ sản xuất thô sơ thì sức lao động cha đòi hỏi cao về yếu tố trí tuệ

và vai trò quan trọng thờng là sức cơ bắp

Với công cụ càng tiên tiến hiện đại thì yếu tố trí tuệ trong sức lao động càng

có vai trò quan trọng

Ngày nay cuộc cách mạng khoa học - công nghệ hiện đại đang diễn ra mạnh

mẽ, khoa học trở thành lực lợng sản xuất trực tiếp

Tiêu chí quan trọng để đánh giá trình độ phát triển của lực lợng sản xuất chính là năng suất lao động xã hội

* Quan hệ sản xuất: là mối quan hệ giữa ngời với ngời trong quá trình sản xuất racủa cải vật chất xã hội.(là hình thức xã hội của sản xuất)

- Quan hệ sản xuất đợc biểu hiện ở 4 khâu: sản xuất, phân phối, trao đổi, tiêu dùng

- Quan hệ sản xuất đợc thể hiện trên cả ba mặt chủ yếu:

+ Quan hệ về sở hữu các t liệu sản xuất chủ yếu của xã hội-QHSH

+ Quan hệ về tổ chức, quản lý sản xuất- QH quản lý

+ Quan hệ về phân phối sản phẩm xã hội

Quan hệ sản xuất trong tính hiện thực của nó biểu hiện thành các phạm trù, các quyluật kinh tế

- Quan hệ sản xuất tồn tại khách quan, con ngời không thể tự chon quan hệ sản xuấtmột cách chủ quan, duy ý chí, quan hệ sản xuất do tính chất và trình độ của lực l-ợng sản xuất xã hội quy định

* Mối quan hệ giữa LLSX và QHSX

Sự thống nhất và tác động trở lại của LLSX và QHSX tạo thành PTSX

- Trong sự thống nhất biện chứng này, QHSX phải phù hợp với tính chất và trình độphát triển của LLSX tức LLSX quyết định QHSX

- QHSX có tác động trở lại LLSX Đó là quy luật kinh tế chung của mọi PTSX Sựtác động trở lại của QHSX đến LLSX có thể diễn ra theo hai hớng:

+ Nếu QHSX phù hợp với tính chất và trình độ phát triển của LLSX nó sẽ thúc

đẩy LLSX phát triển

+ Nếu QHSX phù hợp với tính chất và trình độ phát triển của LLSX nó sẽ kìmhãm sự phát triển

2 Đối t ợng nghiên cứu của kinh tế chính trị.

Đối tợng nghiên cứu của kinh tế chính trị Mác - Lênin:

Đợc xác định trên quan điểm duy vật lịch sử- sản xuất vật chất là cơ sở của

đời sống xã hội KTCT là khoa học xã hội đối tợng nghiên cứu của nó là mặt xã hộicủa sản xuất tức là QHSX hay quan hệ kinh tế giữa ngời - ngời trong quá trình sảnxuất Nhng KTCT Mác- Lênin không nghiên cứu một cách cô lập, tách rời mànghiên cứu trong sự tác động qua lại với LLSX, với KTTT

Vậy đối tợng nghiên cứu của KTCT là QHSX trong sự tác động qua lại với LLSX

kiện đó không còn tồn tại độc lập ngoài ý chí của con ngời Vì thế ngời takhông thể sáng tạo hay thủ tiêu quy luật kinh tế mà chỉ có thể phát hiện,nhận thức và vận dụng quy luật kinh tế để phục vụ hoạt động kinh tế của mình.

o Quy luật kinh tế là quy luạt xã hội nên nó khác quy luật tự nhiên Quy luậtkinh tế chỉ phát huy tác dụng thông qua hoạt động kinh tế của con ngời

ý nghĩa: Nghiên cứu KTCT có ý nghĩa quan trọng bởi vì các hiện tợng kinh tế

và quá trình kinh tế đều chiụ sự chi phối của các quy luật kinh tế Quy luậtkinh tế là cơ sở của chính sách kinh tế Chính sách kinh tế là sự vận dụng cácquy luật kinh tế và các quy luật khác vào hoạt động kinh tế

III Phơng pháp nghiên cứu của Kinh tế chính trị

Phơng pháp nghiên cứu của KTCT thờng sử dụng các phơng pháp sau:

1 Ph ơng pháp biện chứng duy vật:

- Đây là phơng pháp chung, cơ bản của CN Mác - Lênin đối ới nhiều môn khoa học

- Trong kinh tế chính trị phơng pháp này đòi hỏi : Khi xem xát các sự vật hiện tợng

và quá trình kinh tế phải đặt trong mối liên hệ, tác động qua lại lẫn nhau, th ờngxuyên vận động, phát triển không ngừng, ch không phải là bất biến Nó đòi hỏi khixem xét các hiện tợng và quá trình kinh tế phải gắn liền với những điều kiện hoàncảnh lịch sử cụ thể

2 Ph ơng pháp trừu t ợng hoá khoa học.

- Đây là phơng pháp riêng, phơng pháp đặc thù, là phơng pháp quan trọng trongkinh tế chính trị Bởi vì: nghiên cứu các hiện tợng các quá trình kinh tế không thểtiến hành đợc trong phòng nghiên thí nghiệm, không sử dụng đợc các thiết bị máy móc

-Trìu tợng hoá khoa học là phơng pháp gạt bỏ khỏi quá trình nghiên cứu nhữngcái đơn giản, ngẫu nhiên, tạm thời, cá biệt, hoặc tạm gác lại một số nhân tố nhằmtìm ra những cái điển hình bền vững, ổn định, từ đó mà nắm đợc bản chất các hiệntợng và quá trình kinh tế, hình thành các phạn trù và chiến lựơc kinh tế

*Phơng pháp này muốn đạt hiệu quả cần tuân theo thủ những yêu cầu cótính điều kiện:

+ Phải biết chọn đúng điểm xuất phát

+ Phải chú ý đến đến tổng thể các hiện tợng đợc nghiên cứu trong mối quan

hệ tác động qua lại với nhau

+ Phải tuân thủ sự thống nhất biện chứng giữa cái chung và cái riêng

+ Quá trình trừu tợng hoá đi từ cái cụ thể đến cái trừu tợng, nhng cần đựơc bổsung bằng quá trình đi từ trừu tợng đến cái cụ thể

+ Kết hợp chặt chẽ logic với lịch sử trong quá trình nghiên cứu

Với phơng pháp nghiên cứu mà Mác Lênin đã dùng để nghiên cứu kinh tếchính trị Đây thực sự là một cuộc cách mạng trong việc xác định đối tợng và phơngpháp nghiên cứu của kinh tế chính trị so với các nhà kinh tế học t sản cổ điển

IV Chức năng và ý nghĩa của việc nghiên cứu kinh tế chính trị Mác Lênin.

1 Chức năng

a Chức năng nhận thức:

Nhận thức là chức năng chung của mọi khoa học Chức năng nhận thức củakinh tế chính trị biểu hiện: Cần phát hiện bản chất của hiện tợng, quá trình kinh tếcủa đời sống xã hội tìm ra quy luật chi phối sự vận động của chúng, giúp cho conngời vận dụng các quy luật kinh tếvào hoạt động kinh tế một cách có ý thức

b Chức năng thực tiễn;

Chức năng nhận thức của kinh tế chính trị không cơ mục đích tự thân, khôngphải nhận thức để nhận thức, mà nhận thức phục vụ cho hoạt động thực tiễn có hiệuquả cao, đó chính là chức năng thực tiễn

Chức năng thực tiễn và chức năng nhận thức có quan hệ chặt chẽ với nhau: từviệc nhận thức kinh tế chính trị chỉ ra cơ chế và những hình thức vận dụng các quyluật kinh tế phù hợp vào hoàn cảnh cụ thể trong thời kỳ nhất định Muốn vậy KTCTphải xuất phát từ thực tiễn, nghiên cứu và tổng kết đời sống hiện thực để rút ranhững kết luận có tính khái quát nhằm trở lại chỉ đạo thực tiễn

KTCT khi nghiên cứu đã phát hiện ra bản chất của các hiện tợng, quá trìnhkinh tế, các quy luật chi phối và cơ chế hoạt động của các quy luật đó

KTCT cung cấp những luận cứ khoa học để hoạch định đờng lối, chính sách

và biện pháp kinh tế của Đảng và nhà nớc

Nh vậy ta thấy chức năng của nhà nớc và thực tiễn có mối quan hệ chặt chẽvới nhau: thực tiễn vừa là điểm xuất phát, vừa là nơi kiểm nghiệm tính đúng đắn của

+ KTCT Mác - Lênin bảo vệ lợi ích cho ngời lao động, phê phán chế độ bóc lột

2 Quan hệ giữa kinh tế chính trị với các khoa học khác

- KTCT với các khoa học khác có quan hệ chặt chẽ với nhau.Ngoài kinh tếchính trị ra còn rất nhiều các khoa học kinh tế khác đều nghiên cứu các quy luật vềsản xuất, phân phối, trao đổi và tiêu dùng của cải xã hội nhng lại có sự khác nhau

về mục tiêu, phạm vi nghiên cứu và phơng pháp tiếp cận

- KTCT có u thế về phát hiện các nguyên lý cơ bản, các quy luật kinh tếchung, các môn khoa học khác lại có u thế về phân tích các hiện tợng kinh tế cụ thểcủa từng ngành, những hiện tợng kinh tế diễn ra trong cuộc sống hàng ngày

KTCT là cơ sở cho các khoa học kinh tế khác còn các khoa học kinh tế cụ thể

bổ xung cụ thể hoá, làm giàu thêm những nguyên lý và quy luật chung của KTCT

3 Sự cần thiết học tập kinh tế chính trị.(hay ý nghĩa của việc học tập KTCT)

- KTCT có vai trò quan trọng trong đời sống xã hội Học tập môn kinh tếchính trị giúp cho ngời học hiểu đợc bản chất của các hiện tợng và quá trình kinh tế,nắm đợc các quy luật kinh tế chi phối sự vận động và phát triển kinh tế; phát triển

lý luận kinh tế và vận dụng nó vào trong thực tế tránh chủ quan duy ý chí

- KTCT cung cấp các luận cứ khoa học làm cơ sở cho sự hình thành đờng lối,chiến lợc phát triển kinh tế xã hội và các chính sách, biện pháp kinh tế cụ thể phùhợp với yêu cầu của các quy luật khách quan và điều kiện cụ thể của đất nớc ở từngthời kỳ nhất định

- Học tập KTCT, nắm đợc các phạm trù và các quy luật kinh tế, là cơ sở chongời học hình thành t duy kinh tế, không những cần thiết cho những nhà quản lýkinh tế vĩ mô mà còn rất cần cho quản lý sản xuất kinh doanh ở các doanh nghiệpcủa mọi tầng lớp dân c, ở tất cả các thành phần kinh tế

- Nắm vững kiến thức KTCT, ngời học có khả năng hiếu đợc một cách sâusắc các đờng lối chiến lợc phát triển kinh tế của đất nớc và các chính sach, biệnpháp kinh tế cụ thể của Đảng và Nhà nớc ta

- Học tập KTCT, hiểu đợc sự thay thế của các PTSX, các hình thái KT-XH làtất yếu khách quan, là quy luật của lịch sử, giúp ngời học có niềm tin sâu sắc vàocon đờng XHCN mà ĐCS Việt nam và nhân dân ta đã lựa chọn là phù hợp với quyluật khách quan, đi tới mục tiêu dân giầu nớc mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh

Chơng II:

Tái sản xuất xã hội và tăng trởng kinh tế

I Tái sản xuất xã hội.

1 Những khái niệm cơ bản về tái sản xuất xã hội.

Sản xuất của cải vật chất là cơ sở của đời sống xã hội Xã hội không thểngừng tiêu dùng, do đó không thể ngừng sản xuất Vì vậy bất cứ quá trình sản xuấtxã hội nào nếu xét theo tiến trình đổi mới không ngừng của nó thì quá trình sảnxuất cũng đồng thời là quá trình tái sản xuất.

- Tái sản xuất: là quá trình sản xuất đợc lặp đi lặp lại thờng xuyên và phục hồi

không ngừng

- Xét về quy mô tái sản xuất, ngời ta chia nó thành hai mức độ: Tái sản xuất giản

đơn và tái sản xuất mở rộng

a Tái sản xuất giản đơn:

- Khái niệm: Là quá trình sản xuất đợc lặp đi lặp lại với quy mô nh cũ

Tải sản xuất giản đơn là đặc trng chủ yếu là của nền sản xuất nhỏ Trong táisản xuất gảin đơn năng suất lao động rất thấp, thờng chỉ đạt mức đủ nuôi sống conngời, cha có sản phẩm thặng d hoặc nếu có sản phẩm thặng d thì cũng chỉ sử dụngcho tiêu dùng cá nhân, chứ cha dùng để mở rộng sản xuất

b Tái sản xuất mở rộng.

- Khái niệm: là quá trình sản xuất đợc lặp đi lặp lại nhng với quy mô lớn hơn trớc

Tái sản xuất mở rộng là đặc trng chủ yếu là của nền sản xuất lớn Nhng muốn

có tái sản xuất mở rộng thì năng suất lao động xã hội phải đạt đến trình độ cao nhất

định, vợt ngỡng của sản phẩm cần thiết và tạo ra ngày càng nhiều sản phẩm thặng

d để đầu t thêm vào sản xuất mới là nguồn lực trực tiếp của tái sản xuất mở rộng

- Quá trình chuyển tái sản xuất giản đơn sang tái sản xuất mở rộng là một yêu cầukhách quan của cuộc sống Bởi vì:

o Do dân số thờng xuyên tăng lên

o Do nhu cầu về vật chất, tinh thần của con ngời thờng xuyên tăng lên Vì vậy,xã hội phải không ngừng sản xuất làm cho số lợng và chất lợng của cải ngàycàng tăng lên, tốt lên

- Tái sản xuất mở rộng có thể thực hiện theo hai hớng:

+ Tái sản xuất mở rộng theo chiều rộng: Đó là sự mở rộng quy mô sảnxuất chủ yếu bằng cách tăng thêm các yếu tố đầu vào: Vốn, tài nguyên,slđ làm cho tổng sản phẩm tăng lên Còn năng suất lao động và hiệuquả sử dụng các yếu tố sản xuất không thay đổi

+ Tái sản xuất mở rộng theo chiều sâu: Đó là sự mở rộng quy mô sảnxuất làm cho sản phẩm tăng lên chủ yếu nhờ tăng năng suất lao động vànâng cao hiệu quả sử dụng các yếu tố đầu vào của sản xuất Còn cácyếu tố đầu vào của quá trình sản xuất căn bản không thay đổi, giảm đi

hoặc tăng lên nhng mức tăng chậm hơn mức tăng năng suất lao động vàhiệu quả của các yếu tố đầu vào.

Điều kiện chủ yếu để thực hiện tải sản xuất mở rộng theo chiều sâu là ứngdụng rộng rãi các thành tựu khoa học - công nghệ tiên tiến

* So sánh hai h ớng của tái sản xuất mở rộng:

Tái sản xuất mở rộng theo chiều rộng sẽ khai thác đợc nhiều các yếu tố củasản xuất nhng lại làm cho các nguồn tài nguyên nhanh chóng bị cạn kiệtvà thờngxuyên gây ra ô nhiễm môi trờng nhiều hơn

Tái sản xuất mở rộng theo chiều sâu sẽ hạn chế đợc các nhợc điểm trên

Đồng thời áp dụng đợc các thành tựu khoa học, công nghệ tiên tiến và giảm đi đợcchi phí vật chất trong một đơn vị sản phẩm

Vận dụng ở các nớc chậm phát triển trong quá trình chuyển từ sản xuất nhỏlên sản xuất lớn thì phải áp dụng cả hai hớng là cần thiết, nhng trong điều kiện cóthể cần tận dụng mọi khả năng để tái sản xuất mở rộng theo chiều sâu

Thông thờng khi mới chuyển từ tái sản xuất giản đơn sang tái sản xuất mởrộng thì đó là tái sản xuất mở rộng theo chiều rộng rồi mới chuyển dần sang tái sảnxuất mở rộng theo chiều sâu

2 Các khâu của qúa trình tái sản xuất xã hội

Bất kỳ một quá trình sản xuất nào cũng bao gồm 4 khâu: sản xuất, phân phối,trao đổi, tiêu dùng Tái sản xuất xã hội là sự thống nhất và tác dộng lẫn nhau củacác khâu, trong đó mỗi khâu có một vị trí nhất định

- Sản xuất là khâu mở đầu, trực tiếp tạo ra sản phẩm, giữ vai trò quyết định đối vớicác khâu khác bởi vì ngời ta chỉ có thể phân phối, trao đổi, tiêu dùng những cái dosản xuất tạo ra

- Tiêu dùng là khâu cuối cùng và là điểm kết thúc của quả trình sản xuất Tiêu dùng

là mục đích cuối cùng của sản xuất, tạo ra nhu cầu cho sản xuất Tiêu dùng là đơn

đặt hàng của xã hội đối với sản xuất

- Phân phối và trao đổi vừa là khâu trung gian vừa là cầu nối sản xuất với tiêu dùng,vừa có tính độc lập tơng đối với sản xuất và tiêu dùng Phân phối bao gồm:

+ Phân phối các yếu tố sản xuất cho các ngành sản xuất, các đơn vị sản xuấtkhác nhau để tạo ra các sản phẩm khác nhau

+ Phân phối cho tiêu dùng dới hình thức các nguồn thu nhập của các tầng lớpdân c

- Trao đổi đợc thực hiện trong sản xuất ( trao đổi hoạt động và khả năng lao động)

và ngoài sản xuất Trao đổi là sự tiếp tục của phân phối là sự phân phối lại của cải

đã đợc phân phối làm cho sự phân phối đợc cụ thể hoá, thích hợp với mọi nhu cầu

của các tầng lớp dân c và trong các ngành sản xuất Trao đổi do sản xuất quyết

định, nhng trao đổi có tính độc lập tơng đối, cũng có tác động trở lại đối với sảnxuất và tiêu dùng Bởi vì khi phân phối lại; cung cấp hàng hoá, dịch vụ cho sảnxuất, tiêu dùng có thể thúc đẩy sản xuất hoặc cản trở tiêu dùng

Tóm lại: Quá trình sản suất bao gồm 4 khâu có quan hệ chặt chẽ với nhau;sản xuất là gốc có vai trò quyết định; tiêu dùng là mục đích là động lực của sảnxuất; phân phối và trao đổi là khâu trung gian nối sản xuất với tiêu dùng có tác

động đến sản xuất và tiêu dùng

3 Nội dung chủ yếu của tái sản xuất xã hội.

Trong bất cứ xã hội nào, quá trình sản xuất cùng bao gồm những nội dung chủ yếu là:

+ Tái sản xuất của cải vật chất

+ Tái sản xuất sức lao động

+ Tái sản xuất quan hệ sản xuất

+ Tái sản xuất môi trờng sinh thái

a Tái sản xuất của cải vật chất.

- Những của cải vật chất sản xuất ra bao gồm t liệu sản xuất và t liệu tiêudùng, sẽ bị tiêu dùng trong quá trình sản xuất và sinh hoạt xã hội Do đó cần tái sảnxuất ra chúng

Tái sản xuất ra của cải vật chất là điều kiện cho sự tồn tại và phát triển của xã hội

- Trong tái sản xuất ra của cải cật chất thì tái sản xuất ra TLSX có ý nghĩaquyết định đối với TSX ra t liệu tiêu dùng Nhng tái sản xuất ra t liệu tiêu dùng lại có

ý nghĩa quyết định để tái sản xuất sức lao động của con ngời- LLSX hàng đầu của xã hội

* Quan điểm cũ: Trớc đây chỉ tiêu đánh giá kết quả của tái sản xuất là tổng sản phẩm xã hội.+ Tổng sản phẩm xã hội: Là toàn bộ sản phẩm do lao động trong các ngành sảnxuất vật chất tạo ra trong một thời kỳ nhất định (thờng là một năm)

+ Tổng sản phẩm xã hội bao gồm: Hiện vật: toàn bộ TLSX và TLTD

Giá trị : giá trị của bộ phận TLSX bị tiêudùng và bộ phận giá trị mới

* Quan điểm mới: Hiện nay các ngành sản xuất phi vật thể phát triển so với cácngành sản xuất khác nên LHQ dùng hai chỉ tiêu:

+ Tổng sản phẩm quốc dân(GNP) : tổng giá trị thị trờng (tính bằng tiền) của tấtcả hàng hoá và dịch vụ( cả trong và ngoài nớc)

+ Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) : tổng giá trị thị trờng(tính bằng tiền) của tấtcả hàng hoá và dịch vụ sản xuất ra trên lãnh thổ của nớc mình

+ So sánh GDP và GNP ta có:

GNP = GDP + thu nhập ròng từ tài sản ở nớc ngoài

Quy mô và tốc độ tăng trởng của cải vật chất phụ thuộc vào quy mô và hiệu quả sửdụng các nguồn lực: tăng khối lợng lao động, tăng năng suất lao động.

b Tái sản xuất sức lao động:

- Cùng với quá trình tái sản xuất của cải vật chất, sức lao động cũng không ngừng đợc tái tạo

- Trong các hình thái KTXH khác nhau việc tái sản xuất sức lao động không giốngnhau nó phụ thuộc vào trình độ phát triển của LLSX và bản chất của QHSX thống trị

Nhng nhìn chung tái sản xuất bao gồm hai mặt: Chất lợng và số lợng:

+ TSX SLĐ về mặt số lợng chịu sự chi phối của quy luật nhân khẩu Vì tăngnhân khẩu là tăng số cung SLĐ cho sản xuất, nên để tăng tự phát sẽ dẫn tới mấtcân đối trong quá trình TSX do vậy quy luật này đòi hỏi :

 Phải đảm bảo sự phù hợp giữa nhu cầu và khả năng cung ứng sức lao

độngcủa quá trình tái sản xuất: Quá trình TSX SLĐ về chất lợng chịu

sự chi phối của các điều kiện:

Mục đích của nền sản xuất xã hội; chế độ phân phối sản phẩm;

Những đặc trng mới của lao động do cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật đòi hỏi;

Chính sách giáo dục và đào tạo, chính sách y tế của mỗi quốc gia

c Tái sản xuất quan hệ sản xuất.

- Quá trình tái sản xuất ra của cải vật chất và SLĐ gắn liền với tái sản xuất ra QHSXvì nền sản xuất xã hội chỉ diễn ra trong những quan hệ sản xuất nhất định

- Sau mỗi chu kỳ sản xuất quan hệ sản xuất đợc tái hiện: quan hệ giữa ngời với ngời

đợc thể hiện trên cả ba mặt của quan hệ sản xuất đợc củng cố và phát triển hoànthiện hơn để cho quan hệ sản xuất phù hợp với tính chất và trình độ của LLSX

d Tái sản xuất môi trờng sinh thái.

- Trong quá trình sản xuất khi con ngời tác động vào tự nhiên làm cho các nguồn tàinguyên thiên nhiên bị cạn kiệt dần cùng với sự phát triển mạnh mẽ của côngnghiệp, và các ngành khấ học khác làm cho môi trờng tự nhiên bị ô nhiễm Vì vậyphải phục hồi, phát triển làm cho môi trờng, tài nguyên thiên nhiên đợc tái tạo và trong lành

4 Hiệu quả của tái sản xuất xã hội (tự học trang41)

Hiệu quả của tái sản xuất xã hội là chỉ tiêu tổng hợp phản ánh sự tiến bộ của KT

-XH, có ý nghĩa quan trọng của nền sản xuất xã hội ở các thời đại khác nhau tronglịch sử Hiệu quá đó đợc đánh giá trên hai mặt: kinh tế và xã hội

a Mặt kinh tế.

- Hiệu quả của tái sản xuất xã hội có thể tính bằng hiệu quả tơng đối hoặc hiệu quả tuyệt đối.+ Hiệu quả tơng đối là tỷ số tính theo phần trăm giữa kết qủa sản xuất mà xã hộinhận đợc với toàn bộ lao động đã bỏ ra

K Trong đó: H: là hiệu quả tơng đối

H = 100% K: là kết quả sản xuất xã hội

C C: là chi phí lao động xã hội+ Hiệu quả tuyệt đối: là hiệu số giữa hiệu quả sản xuất xã hội và chi phí lao động xã hội

b Về mặt xã hội.

- Đó là biểu hiện sự tiến bộ xã hội nh: sự phân hoá về giàu nghèo, sự chênh lệch vềtrình độ phát triển ngày càng giảm; đời sống xã hội ngày càng đợc cải thiện; tỷ lệthất nghiệp giảm

- Nếu hiệu quả kinh tế của tái sản xuất xã hội phụ thuộc chủ yếu vào trình độ củaLLSX là đúng cho mọi xã hội thì hiệu quả của tái sản xuất xã hội về mặt xã hội lạiphụ thuộc trực tiếp vào quan hệ xã hội, nó không giống nhau ở các xã hội khác nhau

 Sự kết hợp chặt chẽ giữa chính sách kinh tế với chính sách xã hội

 Phát triển kinh tế gắn với giải quyết các vấn đề xã hội trong từng bớc đi vàtrong suốt quá trình phát triển kinh tế của đất nớc

5 Xã hội hoá sản xuất.(tự học trang 43)

5.1 Khái niệm:

- Sản xuất bao giờ cũng manh tính xã hội Tính xã hội của sản xuất phát triển từthấp đến cao, gắn liền với trình độ phát triển của LLSX Đó chính là quan hệ hợptác với nhau của con ngời trong quá trình sản xuất Tính xã hội của sản xuất thì baogiờ cũng có nó tồn tại mãi mãi Nhng xã hội hóa sản xuất chỉ ra đời và phát triểndựa trên trình độ phát triển cao của LLSX gắn với sự ra đời và phát triển của nềnsản xuất lớn

Khái niệm : Xã hội hóa sản xuất là sự liên kết nhiều quá trình kinh tế

thành quá trình kinh tế xã hội Nó là một quá trình đợc hình thành, hoạt động

* Xã hội hoá sản xuất là một quá trình kinh tế khách quan:

- Xã hội hoá sản xuất là quá trình kinh tế khách quan đợc quy định bởi sự phát triểncao của LLSX xã hội và của sản xuất hàng hoá

- Xã hội hoá biểu hiện ở sự phân công hợp tác lao động phát triển:

Sự phân công lao động phát triển cùng với sự phát triển của LLSX ; phâncông lao động tạo ra sự hợp tác trao đổi lao động Hình thức đầu tiên là "hiệp tácgiản đơn" - đây là lần đầu tiên lao động đợc xã hội hoá, "ngời lao động tổng hợp"xuất hiện Sau đó là công trờng thủ công, đại công nghiệp cơ khí

- Biểu hiện mối liên hệ giữa các ngành, các khu vực ngày càng cao và chặt chẽ, sảnxuất tập trung với những quy mô hợp lý: Nó không chỉ diễn ra trong lĩnh vực luthông mà còn cả ở lĩnh vực đầu t, hợp tác khoa học công nghệ, phân công hợp tácsản xuất tạo ra sự liên doanh liên kết đó chính là sự phát triển từ thấp đến cao

- Biểu hiện ở tính chất xã hội hoá của sản phẩm: sản phẩm làm ra là kết quả củanhiều ngời, nhiều công đoạn nhiều đơn vị

 Vì vậy : Sự phát triển của LLSX xã hội, của sản xuất hàng hoá đã thúc đẩy sựphân công và hợp tác lao đông phát triển, phá vỡ tính chất khép kín, biệt lậpcủa các chủ thể kinh tế, các vùng kinh tế các điạ phơng, các quốc gia Thuhút chúng vào quá trình kinh tế, làm cho sự phụ thuộc lẫn nhau ngày càngcao của sản xuất cả đầu vào và đầu ra, làm cho xã hội hóa phát triển cả vềchiều rộng lẫn chiều sâu

* Về nội dung: xã hội hoá SX thể hiện trên cả ba mặt:

- Xã hội hoá sản xuất về mặt kinh tế kỹ thuật

- Xã hội hoá sản xuất về mặt kinh tế tổ chức

- Xã hội hoá sản xuất về mặt kinh tế xã hội

Ba mặt này có quan hệ chặt chẽ với nhau, tạo nên tính toàn diện của xã hộihoá sản xuất Xã hội hoá sản xuất đợc tiến hành đồng bộ trên cả ba mặt nói trên và

có sự phù hợp giữa ba mặt đó là xã hội hoá sản xuất thực tế Nếu chỉ dừng lại xã hộihoá sản xuất về t liệu sản xuất mà không quan tâm tới các mặt khác gọi là xã hộihoá sản xuất hình thức

Vì vậy tiêu chuẩn của quan trọng để xem xét trình độ xã hội hoá sản xuất là ởchỗ năng xuất lao động và hiệu quả của nền sản xuất xã hội

II Tăng trởng kinh tế, phát triển kinh tế, tiến bộ xã hội.

1 Tăng trởng kinh tế:

a Khái niệm:

Tăng trởng kinh tế là sự tăng lên về quy mô sản lợng của nền kinh tế trongmột thời kỳ nhất định (thờng là một năm) Đó là sự gia tăng quy mô sản lợng nhahhay chậm so với thời điểm gốc

Chỉ tiêu chính biểu hiện mức tăng trởng kinh tế là tỷ lệ tăng GDP hoặc GNPcủa thời kỳ sau so với thời kỳ trớc:

GNP1 - GNP0

GNP0

b.Vai trò của tăng trởng kinh tế:

+ Có vai trò quan trọng đối với mỗi quốc gia Nó là biểu hiện cần thiết đầu tiên

để khắc phục tình trạng đói nghèo, lạu hậu; để cải thiện và nâng cao chất lợngcuộc sống

+ Là điều kiện để tạo thêm việc làm, giảm thất nghiệp và nâng cao mức sống củanhân dân

+ Là tiền đề vật chất để củng cố an ninh quốc phòng của mỗi quốc gia

Tuy vai trò của tăng trởng kinh tế là hết sức quan trọng, nhng cần phải tăng ởng hợp lý Tăng trởng phù hợp với khả năng của đất nớc ở từng thời kỳ nhất định.Tránh tình trạng tăng trởng kinh tế ở trạng thái quả nóng, quá thấp Vì vậy, cần tăngtrởng kinh tế hợp lý tức là phù hợp với khả năng của đất nớc trong thời kỳ nhất

- Vốn đợc thể hiện dới nhiều hình thức: Hiện vật và tiền tệ

- Mối quan hệ giữa tăng GDP với tăng vốn đầu t gọi là hiệu suất sử dụng vốn sảnphẩm gia tăng ICOR Những nền kinh tế thành công thờng là: Tằng 3% vốn đầu tthì tăng 1% GDP

- Vai trò của nhân tố vốn đối với tăng trởng kinh tế không chỉ thể hiện mức vốn đầu

t mà còn ở hiệu suất sử dụng vốn

*Con ngời.

- Là nhân tố cơ bản của tăng trởng kinh tế bền vững Đó là con ngời có sức khỏe,

có trí tuệ, kỹ năng cao ý chí và nhiệt tình lao động, đợc tổ chức hợp lý

- Con ngời là nhân tố cơ bản của tăng trởng kinh tế bền vững vì:

+ Tài năng, trí tuệ của con ngời là vô tận Đây là yếu tố quyết định trong nềnkinh tế trí thức Còn vốn tài nguyên thiên nhiên là hữu hạn

+ Con ngời sáng tạo ra kỹ thuật công nghệ, và sử dụng chúng để sản xuất Nếukhông có con ngời các yếu tố này không thể tự phát sinh tác dụng

Vì vậy, phát triển giáo dục - đào tạo, y tế là để phát huy nhân tố con ngời

X 100%

* Khoa học và công nghệ.

- Kỹ thuật tiên tiến và công nghệ mới; nhất là công nghệ cao là động lực quan trọng

đối với tăng trởng kinh tế Đây là nhân tố cho phép tăng trởng kinh tế và tái sảnxuất mở rộng theo chiều sâu

* Cơ cấu kinh tế.

* Thể chế chính trị và quản lý nhà nớc.

- Đây là nhân tố quan trọng và có quan hệ với các nhân tố khác Thể chế chính trị

ổn định và tiến bộ cùng với sự quản lý có hiệu quả của nhà nớc tạo điều kiện đểtăng trởng kinh tế nhanh và bền vững; khắc phục đợc những khuyết tật của các kiểutăng trởng kinh tế: gây ô nhiễm môi trờng; phân hoá giầu nghèo

 Muốn tăng trởng kinh tế tốt phải đảm bảo thực hiện tốt các nhân tố trên

Nh-ng troNh-ng đó yếu tố con Nh-ngời và thể chế chính trị là hai nhân tố có vai trò tolớn, đặc biệt là nhân tố con ngời

3 Phát triển kinh tế:

a Khái niệm và sự biểu hiện của sự phát triển kinh tế.

- Phát triển kinh tế và tăng trởng kinh tế có mối quan hệ chặt chẽ nhng không đồngnhất với nhau

+ Phát triển kinh tế là sự tăng trởng kinh tế gắn liền với sự hoàn thiện cơ cấu, thểchế kinh tế và chất lợng cuộc sống

+ Muốn phát triển kinh tế phải có sự tăng trởng kinh tế, nhng không phải sự tăngtrởng kinh tế nào cũng dẫn tới sự phát triển kinh tế Muốn phát triển kinh tế đòihỏi phải thực hiện ba nội dung sau:

 Sự tăng lên của GDP, GNP hoặc GDP, GNP tính theo đầu ngời Cónghĩa là sự tăng trởng kinh tế phải lớn hơn mức tăng dân số

 Sự thay đổi cơ cấu theo hớng: tỷ trọng của các ngành dịch vụ và côngnghiệp trong GDP tăng lên còn tỷ trọng của nông nghiệp giảm xuống.Nhng giá trị tuyệt đối của các ngành tăng lên

 Chất lợng cuộc sống của đại bộ phận dân c phải đợc cải thiện chính vìvậy phải phối hợp có hiệu quả tăng trởng kinh tế, ổn định lạm phát

b Các yếu tố ảnh hởng tới sự phát triển kinh tế.

- Những yếu tố thuộc về LLSX

+ Các yếu tố thuộc về LLSX tạo thành các yếu tố đầu vào của sản xuất; số lợng vàchất lợng của các yếu tố đầu vào quyết định đến số lợng và chất lợng của hàng hoá,dịch vụ và ảnh hởng trực tiếp đến phát triển kinh tế:

Ngày nay khi khoa học và công nghệ phát triển thì sự vận dụng vào sản xuất

là vô cùng quan trọng để phát triển kinh tế nhanh và bền vững

Nhng nhân tố hàng đầu của LLSX luôn luôn là con ngời, Đặc biệt trong điềukiện phát triển khoa học và công nghệ Vì vậy đầu t cho các lĩnh vực để phát huynhân tố con ngời chính là đầu t cho phát triển kinh tế

- Những nhân tố thuộc về quan hệ sản xuất:

- Tiến bộ xã hội thể hiện ở các mặt:

+ Sự công bằng xã hội: ở mức sống con ngời tăng lên; sự phân hoá giàu nghèo ít,chênh lệch về trình độ phát triển giữa các khu vực nhỏ đi

Tiến bộ xã hội đợc thể hiện tập trung ở sự phát triển nhân tố con ngời Liên hợpQuốc dùng chỉ số HDI làm tiêu chí đánh giá tiến bộ và sự phát triển của mỗi quốcgia:

 Tuổi thọ bình quân

 Thành tựu giáo dục: trình độ học vấn của ngời dân và số năm đi học bìnhquan của ngời dân tính từ tuổi đi học

 Mức thu nhập bình quân đầu ngời

b Quan hệ giữa phát triển kinh tế với tiến bộ xã hội.

Phát triển kinh tế với tiến bộ xã hội có quan hệ chặt chẽ với nhau, tác độnglẫn nhau

- Phát triển kinh tế là cơ sở cho tiến bộ xã hội Tiến bộ xã hội biếu hiện ở sự tăngmức sống của con ngời, tức là kinh tế phải tăng trởng làm cho GDP/ ngời tăng lên.Tiến bộ xã hội còn biểu hiện ở sự giảm khoảng cáchgiàu nghèo, ở trình độ pháttriển giữa các vùng chênh lệch ít Muốn vậy kinh tế phải phát triển mới có thể tạo

điều kiện vật chất để thực hiện các chơng trình xoá đói giảm nghèo, đầu t cho pháttriển ở các vùng lạc hậu Tiến bộ xã hội cũng thể hiện nâng cao dân trí, học vấn,phục vụ y tế, việc mở rộng các loại phúc lợi xã hội

- Tiến bộ xã hội lại thúc đẩy sự phát triển kinh tế hơn nữa Một mặt tiến bộ xã hộixác định các nhu cầu mới của đời sống xã hội, đòi hỏi nền kinh tế phải đáp ứng.Mặt khác tiến bộ xã hội thể hiện ở mức sống của con ngời tăng lên, trình độ họcvấn, dân trí tăng lên, công bằng xã hội tốt hơn làm cho xã hội ổn định, khả năng

lao động sáng tạo và nhịt tình lao động của con ngời tốt hơn, thúc đảy kinh tế pháttriển hơn.

Quan hệ giữa phát triển kinh tế với tiến bộ xã hội suy cho đến cùng thực chất

là quan hệ biện chứng giữa sự phát triển LLSX với sự phát triển quan hệ sản xuất vàkiến trúc thợng tầng

Chơng III:

Sản xuất hàng hoá và các quy luật kinh tế

của sản xuất hàng hoá

I Điều kiện ra đời, tồn tại và u thế của sản xuất hàng hoá.

1 Điều kiện ra đời, tồn tại của sản xuất hàng hoá.

1.1 Khái niệm sản xuất hàng hoá:

Sản xuất hàng hoá là sản xuất ra sản phẩm để bán

Hay: Sản xuất hàng hoá là kiếu tổ chức sản xuất mà trong đó sản phẩm làm

ra không phải để đáp ứng nhu cầu tiêu dùng của chính ngời sản xuất ra mà là để đápứng nhu cầu tiêu dùng của ngời khác, thông qua việc trao đổi mua bản

1.2 Điều kiện ra đời, tồn tại của sản xuất hàng hoá.

Sản xuất hàng hoá ra đời và tồn tại dựa trên hai điều kiện:

- Thứ nhất: Có sự phân công lao động xã hội :

 Phân công lao động xã hội là sự chuyên môn hoá sản xuất, phân chia lao

động xã hội thành các ngành, các lĩnh vực sản xuất khác nhau

 Phân công lao động xã hội làm cho việc trao đổi sản phẩm trở thành tất yếu:bởi vì mỗi ngành mỗi ngời chỉ sản xuất một vài thứ, trong khi đó nhu cầucuộc sống lại đòi hỏi có nhiều loại khác nhau Vì vậy họ cần trao đổi với nhau

Nh

vậy: phân công lao động là tiền đề là cơ sở của sản xuất hàng hoá Nhng đểSXHH ra đời chỉ có phân công lao động xã hội thôi thì cha đủ mà cần phải có điềukiện nữa(điều kiện đủ) cần có điều kiện thứ hai:

- Thứ hai: Có sự tách biệt tơng đối về mặt kinh tế giữa những ngời sản xuất có nghĩa

là những ngời sản xuất trở thành chủ thể sản xuất, độc lập nhất định sản phẩm làm

ra thuộc quyền sở hữu của họ Vì vậy, ngời này muốn tiêu dùng sản phẩm lao độngcủa ngời khác phải thông qua trao đổi mua bán hàng hoá

Sự tách biệt này là do chế độ t hữu về t liệu sản xuất quy định Vì chế độ thữu về t liệu sản xuất làm cho t liệu sản xuất thuộc sở hữu cá nhân, sản phẩm làm rathuộc quyền sở hữu của họ Vậy ngời này muốn tiêudùng sản phẩm lao động củangời khác cần phải thông qua trao đổi mua bản hàng hóa

Trong điều kiện của nền sản xuất hiện đại, sự tách biệt này còn do các hìnhthức sở hữu khác nhau về t liệu sản xuất và sự tách rời quyền sở hữu và quyền sửdụng đối với t liệu sản xuất quy định

Vậy điều kiện thứ hai cùng có thể hiểu là: Có chế độ t hữu và sở hữu khácnhau về t liệu sản xuất

Đó là hai điều kiện cần và đủ của sản xuất hàng hoá Thiếu một trong hai

điều kiện đó thì sản xuất hàng hoá không thể ra đời và cũng không thể tồn tại

2 Đặc tr ng và u thế của sản xuất hàng hoá.

a Đặc trng của sản xuất hàng hoá

Sản xuất hàng hoá có những đặc trng sau:

- Thứ nhất: Sản xuất hàng hoá là sản xuất trao đổi, mua bán

- Thứ hai: Lao động của ngời sản xuất hàng hoá vừa mang tính t nhân, lại vừamang tính xã hội

b Ưu thế của sản xuất hàng hoá

+ Sản xuất hàng hoá ra đời dựa trên sự phân công lao động xã hội, sự chuyênmôn hoá sản xuất Do đó nó khai thác đợc những lợi thế về tự nhiên, xã hội, kỹthuật của từng ngời, từng cơ sở Đồng thời khi sản xuất hàng hóa phát triển lại tác

động trở lại làm cho phân công lao động xã hội và chuyên môn hóa lao động, sảnxuất ngày càng phát triển Nó phá vỡ tính tự cung tự cấp, bảo thủ lạc hậu của mỗingành, mỗi địa phơng làm cho năng suất lao động xã hội ngày một tăng lên nhanhchóng, nhu cầu xã hội đợc đáp ứng đầy đủ hơn

+ Trong nền sản xuất hàng hoá thì quy mô sản xuất không còn bị giới hạn bởinhu cầu và nguồn lực mang tính chất hạn hẹp, khép kín của từng gia đình, cơ sở, địaphơng mà nó đợc mở rộng dừa trên nhu cầu và nguồn lực của xã hội , quốc gia,quốc tế Điều đó lại tạo điều kiện cho việc ứng dụng những thành tựu khoa học vàcông nghệ và quá trình sản xuất, thúc đẩy sản xuất phát triển

+ Trong nền sản xuất hàng hoá, sự tác động của những quy luật vốn có củasản xuất và trao đổi hàng hoá nh quy luật giá trị, cung cầu, quy luật cạnh tranh buộc ngời sản xuất hàng hoá phải luôn năng động, nhạy bén, biết tính toán, hợp lýhóa sản xuất, nâng cao năng suất lao động, chất lợng và hiều quả kinh tế làm chochi phí sản xuất thấp, đáp ứng nhu cầu thị hiếu của ngời tiêu dùng

+ Trong nền sản xuất hàng hoá, sự phát triển của sản xuất, sự mở rộng vàgiao lu kinh tế giữa các cá nhân, giữa các vùng, giữa các nớc không chỉ làm cho

đời sống vật chất và đời sống tinh thần ngày càng đợc nâng cao

Tuy nhiên bên cạnh mặt tích cực sản xuất hàng hóa còn có những mặt tiêucực: Sự phân hóa giầu nghèo, tiềm ẩn những khả năng khuỷng hoẳng, phái hoại môitrờng sinh thái xã hội

+ Hàng hoá có thể ở hai dạng: hàng hoá hữu hình và hàng hoá vô hình

1.2 Hai thuộc tính của hàng hoá:

Hàng hóa có hai thuộc tính: Giá trị sử dụng và giá trị

a Giá trị sử dụng của hàng hoá:

- Giá trị sử dụng của hàng hoá là do thuộc tính tự nhiên của nó quy định Việc pháthiện ra từng thuộc tính tự nhiên có ích lại đó lại phụ thuộc vào sự phát triển của xãhội, của con ngời, khoa học kỹ thuật Nếu phát hiện đợc thì nó có giá trị hiện thực,còn không phát hiện đợc, hoặc cha phát hiện đợc thì nó chỉ ở trạng thái khả năng

Vì vậy xã hội càng tiến bộ lực lợng sản xuất càng phát triển thì số lợng giá trị

sử dụng ngày càng nhiều, chủng loại giá trị sử dụng càng phong phú, chất l ợng giátrị sử dụng ngày càng cao

Chính vì vậy, giá trị sử dụng là một phạm trù mang tính vĩnh viễn

Nhng giá trị sử dụng của hàng hoá là giá trị sử dụng xã hội vì giá trị sử dụngcủa hàng hoá không phải là giá trị sử dụng cho ngời sản xuất trực tiếp mà là cho ng-

ời khác, cho xã hội, thông qua trao đổi mua bán Điều đó đòi hỏi ngời sản xuấthàng hóa phải luôn quan tâm đến nhu cầu của xã hội, thì hàng hóa mới bán đợc

Giá trị sử dụng của hàng hóa chỉ đợc thực hiện khi thông qua trao đổi muabán Vì vậy, giá trị sử dụng của hàng hoá là vật mang giá trị trao đổi

b Giá trị của hàng hoá.

- Muốn hiểu đợc giá trị của hàng hoá phải đi từ giá trị trao đổi Vì chỉ thôngqua trao đổi giá trị mới đợc thực hiện

- Giá trị trao đổi: trớc hết là một quan hệ về số lợng là tỷ lệ theo đó một giátrị sử dụng loại này đợc trao đổi với những giá trị sử dụng loại khác

Chính lao động hao phí để tạo ra cơ sở của hàng hóa là cơ sở để trao đổi và

nó tạo thành giá trị của hàng hoá

- Khái niệm: Giá trị của hàng hoá là lao động xã hội của ngời sản xuất hàng hoá kết tinh trong hàng hoá đó.

+ Giá trị trao đổi chỉ là hình thức biểu hiện ra bên ngoài của giá trị, giá trị lànội dung là cơ sở của giá trị trao đổi.

Giá trị biểu hiện mối quan hệ giữa những ngời sản xuất hàng hoá Vì vậy,giá trị là một phạm trù lịch sử chỉ tồn tại trong nền kinh tề hàng hoá

c Mối quan hệ giữa hai thuộc tính:

Hai thuộc tính của hàng hóa có quan hệ chặt chẽ với nhau, vùa thống nhấtvừa mâu thuẫn với nhau

- Sự thống nhất giữa hai thuộc tính:

+ Hai thuộc tính này cùng đồng thời tồn tại trong một hàng hoá, tức một vậtphải có đầy đủ hai thuộc tính này mới trở thành hàng hoá thiếu một trong hai thuộctính đó vật phẩm không phải là hàng hóa

- Mâu thuẫn giữa hai thuộc tính:

+ Với t cách là giá trị sử dụng thì các hàng hoá không đồng nhất về chất

Nh-ng Nh-ngợc lại với t cách là giá trị thì các hàNh-ng hoá lại đồNh-ng nhất về chất, vì đều là sựkết tinh của lao động- tức lao động vật hoá

+ Tuy giá trị sử dụng và giá trị cùng tồn tại trong một hàng hoá, nhng quátrình thực hiện chúng lại tách rời nhau cả về mặt không gian và thời gian:

Giá trị đợc thực hiện trớc trong lĩnh vực lu thông

Giá trị sử dụng đợc thực hiện sau trong lĩnh vực tiêu dùng

Do đó nếu giá trị của hàng hoá không đợc thực hiện thì dẫn đến khủng hoảngsản xuất thừa Nh vậy, mâu thuẫn giữa giá trị sử dụng và giá trị của hàng hóa chính

là nguyên nhân dẫn đến khủng hoảng sản xuất thừa

2 Tính chất hai mặt của lao động sản xuất hàng hoá.

Hàng hoá có hai thuộc tính không phải là do hai thứ lao động khác nhau kếttinh trong đó, mà là do lao động của ngời sản xuất hàng hoá có tính chất hai mặt:

a Lao động cụ thể:

- Khái niệm: Lao động cụ thể là lao động có ích dới một hình thức cụ thể của nhữngnghề nghiệp chuyên môn nhất định

- Mỗi lao động cụ thể có mục đích, phơng pháp, công cụ lao động, đối tợng lao

động và kết quả lao động riêng Chính những cái riêng đó phân biệt các lao động cụthể khác nhau Chính vì vậy, lao động cụ thể tạo ra giá trị sử dụng của hàng hóa

- Trong xã hội có nhiều loại hàng hoá với giá trị sử dụng khác nhau là do có nhiềuloại lao động cụ thể khác nhau

b Lao động trừu tợng:

- Khái niệm: Lao động trừu tợng là lao động của ngời sản xuất hàng hoá khi

đã gạt bỏ những hình thức cụ thể của nó, hay nói cách khác, đó chính là sự tiêu haosức lao động của ngời sản xuất hàng hoá nói chung

Chính lao động trừu tợng cùa ngời sản xuất hàng hóa mới tạo ra giá trị củahàng hóa Nh vậy: giá trị của hàng hoá là do lao động trừu tợng của ngời sản xuấthàng hoá kết tinh trong hàng hoá Đó cũng chính là mặt chất của giá trị hàng hoá

* Tính chất hai mặt của lao động sản xuất hàng hoá phản ánh tính chất t nhân và tính chất xã hội của ngời sản xuất hàng hoá.

- Mỗi ngời sản xuất hàng hoá sản xuất ra cái gì, nh thế nào là việc riêng của

họ Vì vậy lao động đó mang tính chất t nhân, và lao động cụ thể của họ biểu hiệncủa lao động t nhân

- Lao động của ngời sản xuất hàng hoá là lao động xã hội Bởi vì nó là một

bộ phận của toàn bộ lao động xã hội trong hệ thống phân công xã hội

- Giữa lao động t nhân và lao động xã hội có mâu thuẫn với nhau:

+ Sản phẩm do những ngời sản xuất hàng hoá riêng biệt tạo ra có thể không

ăn khớp với nhu cầu của xã hội Khi sản xuất vợt quá nhu cầu của xã hội, sẽ có một

số hàng hoá không bán đợc, tức không thực hiện đợc giá trị

+ Mức tiêu hao lao động cá biệt của ngời sản xuất hàng hoá cao hơn so vớimức tiêu hao mà xã hội có thể chấp nhận, khi đó hàng hoá cũng không bán đ ợchoặcbán đợc nhng cũng không thu hồi đủ chi phí bỏ ra

Mâu thuẫn giữa lao động t nhân với lao động xã hội là mầm móng của mọimâu thuẫn trong nền sản xuất hàng hoá

3 L ợng giá trị của hàng hoá và các yếu tố ảnh h ởng tới nó.

a Thời gian lao động xã hội cần thiết

- Giá trị của hàng hoá là do lao động xã hội, lao động trừu tợng của ngời sảnxuất hàng hoá kết tinh trong hàng hoá

Vậy, lợng giá trị của hàng hoá đợc đo bằng lợng lao động tiêu hao để sảnxuất ra hàng hoá đó Lợng lao động tiêu hao ấy đợc tính bằng thời gian lao động

- Nhng lợng giá trị của hàng hóa không phải do mức hao phí lao động cá biệthay thời gian lao động cá biệt quy định mà nó đợc đo bởi thời gian lao động xã hộicần thiết

- Thời gian lao động xã hội cần thiết: là thời gian lao động cần thiết để sản xuất ra một hàng hoá nào đó trong điều kiện sản xuất bình thờng của xã hội với một trình độ trang thiết bị trung bình, với một trình độ thành thạo trung bình và một cờng độ lao động trung bình trong xã hội đó.

- Thời gian lao động xã hội cần thiết chính là mức hao phí lao động xã hộitrung bình để sản xuất ra hàng hoá

- Thời gian lao động xã hội cần thiết là một đại lợng không cố định, vì trình

độ thành thạo trung bình, cờng độ lao động trung bình, điều kiện trang thiết bị kỹthuật trung bình của xã hội ở mỗi nớc khác nhau là khác nhau và thay đổi theo sựphát triển của LLSX Khi thời gian lao động xã hội cần thiết thay đổi thì lợng giá trịcủa hàng hoá cũng sẽ thay đổi

Nh vậy, chỉ có lợng lao động xã hội cần thiết, hay thời gian lao động xã hộicần thiết để sản xuất ra một hàng hoá, mới quyết định đại lợng giá trị của hàng hoá ấy

b Những yếu tố ảnh hởng đến lợng giá trị của một đơn vị hàng hoá.

- Năng suất lao động là năng lực sản xuất của ngời lao động Đợc đo bằng số lợngsản phẩm sản xuất ra trong một đơn vị thời gian hoặc số lợng thời gian lao động haophí để sản xuất ra một đơn vị sản phẩm

Do đó, khi năng xuất lao động tăng lên thì giá trị một đơn vị hàng hoá sẽ giảm xuống vàngợc lại Nh vậy giá trị của hàng hoá tỷ lệ nghịch với năng suất lao động

+ Năng suất lao động lại phụ thuộc vào nhiều yếu tố: trình độ thành thạotrung bình của ngời công nhân, mức độ phát triển của khoa học và công nghệ, mức

độ ứng dụng những thành tựu đó vào sản xuất, trình độ tổ chức quản lý, quy mô vàhiệu suất của TLSX, và các điều kiện tự nhiên

- Cờng độ lao động là khái niệm nói lên mức độ hao phí sức lao động trongmột đơn vị thời gian Nó cho thấy mức độ khẩn trơng, nặng nhọc hay căng thẳngcủa ngời lao động

+ Cờng độ lao động tăng lên tức là mức hao phí sức lao động trong một đơn

vị thời gian tăng lên, mức độ khẩn trơng, nặng nhọc hay căng thẳng của ngời lao

động tăng lên

Nếu cờng độ lao động tăng lên thì ssố lợng hàng hoá sản xuất ra tăng lên vàsức lao động hao phí cũng tăng lên tơng ứng, vì vậy giá trị của một đơn vị hàng hoávẫn không thay đổi, vì tăng cờng độ lao động, thực chất là việc kéo dài thời gian lao

động

+ Cờng độ lao động cũng phụ thuộc vào trình độ tổ chức quản lý, quy mô vàhiệu suất của t liệu sản xuất, đặc biệt là nó phụ thuộc vào thể chất, tinh thần của ng-

ời lao động

Nh vậy, tăng năng suất lao động và tăng cờng độ lao động giống nhau ở chỗ:

+ Chúng đều thuộc sức sản xuất của lao động

+ Đều dẫn đến số lợng sản phẩm sản xuất ra trong một đơn vị thời gian tăng lên

Chính vì vậy tăng năng suất lao động có ý nghĩa tích cực hơn đối với sự phát triển kinh tế

- Mức độ phức tạp của lao động cũng ảnh hởng nhất định đến số lợng giá trịhàng hoá Theo mức độ phức tạp của lao động, coa thể chia lao động thành lao độnggiản đơn và lao động phức tạp

+ Lao động giản đơn là lao động mà bất kỳ một ngời lao động bình thờng nàokhông cần phải trải qua đào tạo cũng có thể thực hiện đợc.

+ Lao động phức tạp là lao động đòi hỏi phải đợc đào tạo, huấn luyện thànhlao động chuyên môn lành nghề nhất định mới có thể tiến hành đợc

III Tiền tệ.

1 Nguồn gốc và bản chất của tiền tệ.

Tiền tệ là một hình thái giá trị của hàng hóa, là sản phẩm của quá trình pháttriển và trao đổi hàng hóa Giá trị của hàng hoá là lao động xã hội, lao động trừu t-ợng của ngời sản xuất hàng hóa kết tinh trong hàng hóa, và nó chỉ đợc biểu hiệnthông qua giá trị trao đổi, hay thông qua quan hệ trao đổi, mua bán giữa những ngờisản xuất hàng hóa Có nhiều hình thái biểu hiện của giá trị hàng hóa, trong đó hìnhthái tiền là một trong những hình thái đó Để dẫn tới hình thái tiền quá trình trao đổi

đã thông qua các hình thái

- Các hình thái của giá trị:

+ Hình thái giản đơn hay ngẫu nhiên của giá trị:

Ví dụ: 20 vuông vải = 1cái áo

+ Hình thái đầy đủ hay mở rộng của giá trị:

Ví dụ: 20 vuông vải =1 cái áo

=10 đấu chè =40 đấu cà phê =0.2g vàng + Hình thái chung của giá trị

+ Hình thái tiền

Nh vậy tiền ra đời là kết quả của sự phát triển lâu dài của sản xuất và trao đổi hàng hoá

Tiền là hàng hoá đặc biệt đợc tách ra từ thế giới hàng hoá làm vật ngang giá chung cho tất cả các hàng hoá

2 Các chức năng của tiền

a Thớc đo giá trị

- Tiền dùng để đo lờng và biểu hiện giá trị của các hàng hóa khác Để thựchiện đợc chức năng này cần có một lợng tiền tởng tợng, không cần thiết phải có tiềnmặt

- Khi tiền thực hiện chức năng thớc đo giá trị, thì giá trị của hàng hóa đợcbiểu hiện bằng một lợng tiền nhất định gọi là giá cả hàng hóa Hay nói cách khác,giá cả hàng hóa là hình thức biểu hiện bằng tiền của giá trị hàng hóa

Nh vậy, giá trị là nội dung, là cơ sở của giá trị Trong các điều kiện kháckhông đổi, giá trị của hàng hóa càng cao thì giá cả của nó càng cao và ngợc lại Giácả của hàng hóa có thể lên xuống xoay quanh giá trị, nhng tổng số giá cả vẫn luônbằng tổng số giá trị

b Phơng tiện lu thông

- Tiền làm môi giới trong trao đổi hàng hóa Khi tiền làm phơng tiện lu thông

đòi hỏi phải có tiền mặt trên thực tế và khi đó trao đổi hàng hóa vận động theo côngthức lu thông hàng hóa giản đơn

- Với chức năng là phơng tiện lu thông, lúc đầu tiền xuất hiện trực tiếp dớihình thức vàng thoi, bạc nén Sau đó là tiền đúc và cuối cùng là tiền giấy ra đời.Tiền giấy chỉ là ký hiệu giá trị do nhà nớc phát hành và buộc xã hội công nhận.Tiền giấy không có giá trị thực

- Thực hiện chức năng này, tiền làm cho quá trình mua bán diễn ra đợc thuậnlợi, những đồng thời nó cũng làm cho việc mua bán tách rời nhau cả về không gian

và thời gian, do đó nó đã bao hàm khả năng khủng hỏang

c Phơng tiện cất trữ

- Tiền đợc rút khỏi lu thông và đem ra mua bán

- Tiền làm phơng tiện cất trữ còn có tác dụng đặc biệt là dự trữ tiền cho lu thông

d Phơng tiện thanh toán

- Kinh tế hàng hóa phát triển đến một trình độ nào đó tất yếu sẽ nảy sinh việcmua bán chịu và do đó, tiền có chức năng là phơng tiện thanh toán Thực hiện chứcnăng này tiền đợc dùng để trả sau kgi công việc giao dịch, mua bán đã hoàn thành

- Tiền làm phơng tiện thanh toán đợc đáp ứng kịp thời nhu cầu của ngời sảnxuất hoặc tiêu dùng ngay cả khi họ cha có tiền hoặc cha có đủ tiền

- Khi thực hiện chức năng này rộng rãi thì khả năng khủng hoảng sẽ tăng lên

- Trong quá trình thực hiện chức năng này xuất hiện một loại tiền mới - tiềntín dụng dới các hình thức nh: giấy bạc ngân hàng, tiền ghi sổ, tài khoản

e Tiền tệ thế giới

- Chức năng này chỉ xuất hiện khi trảo đổi hàng hóa mở rộng ra bên ngoàibiên giới quốc gia, và hình thành quan hệ buôn bán giữa các nớc Thực hiện chứcnăng này tiền làm nhiệm vụ: thớc đo giá trị, phơng tiện lơ thông,

- Làm đợc chức năng này phải là tiền vàng hoặc tiền tín dụng mới đợc côngnhận là phơng tiện thanh toán quốc tế

Nh vậy tiền có 5 chức năng, và có mối quan hệ mật thiết với nhau và thôngthờng tiền làm nhiều chức năngcùng một lúc

IV các Quy luật của sản xuất hàng hoá

1 Quy luật giá trị:

a Nội dung và yêu cầu của quy luật giá trị.

- Quy luật giá trị là quy luật kinh tế cơ bản của sản xuất và trao đổi hàng hoá.Vì nó quy định bản chất của sản xuất hàng hoá, là cơ sở của tất cả các quy luật kháccủa sản xuất hàng hoá

- Nội dung của quy luật giá trị:

Sản xuất và trao đổi hàng hoá phải dựa trên cơ sở giá trị của nó, tức trên cơ

sở hao phí lao động xã hội cần thiết

- Trong sản xuất, quy luật giá trị buộc ngời sản xuất phải làm sao cho mứchao phí sức lao động cá biệt của mình phải phù hợp với mức hao phí sức lao độngxã hội cần thiết, có nh vậy họ mới có thể tồn tại đợc

- Trong trao đổi, hay lu thông phải thực hiện theo nguyên tắc ngang giá: Haihàng hoá trao đổi đợc với nhau khi cùng kết tinh một lợng lao động nh nhau, hoặctrao đổi, mua bán hàng hoá phải thực hiện với giá cả bằng giá trị

- Cơ chế tác động của quy luật giá trị đợc thể hiện cả trong trờng hợp giá cảbằng giá trị, cả trong trờng hợp giá cả lên xuống xung quanh giá trị

b Tác động của quy luật giá trị.

Trong nền sản xuất hàng hoá, quy luật giá trị có ba tác động sau:

- Điều tiết sản xuất và lu thông hàng hoá đợc thể hiện trong hai trờng hợp sau:

+ Thứ nhất: Nếu nh một mặt hàng nào đó có giả cả cao hơn giá trị, hàng hoábán chạy và lãi cao, những ngời sản xuất sẽ mở rộng quy mô sản xuất, đầu t thêm tliệu sản xuất và sức lao động Mặt khác, những ngời sản xuất hàng hoá khác cũng

có thể chuyển sang sản xuất mặt hàng này, do đó, t liệu sản xuất và sức lao động ởngành này tăng lên, quy mô sản xuất càng đợc mở rộng

+ Thứ hai, nếu nh một mặt hàng nào đó có giá cả thấp hơn giá trị, sẽ bị lỗvốn Tình hình đó buộc ngời sản xuất phải thu hẹp việc sản xuất mặt hàng này hoặcchuyển sang sản xuất mặt hàng khác, làm cho t liệu sản xuất và sức lao động ởngành này giảm đi ở ngành khác lại có thể tăng lên

Còn nếu nh mặt hàng nào đó giá cả bằng giá trị thì ngời sản xuất có thể tiếptục sản xuất mặt hàng này

Nh vậy, quy luật giá trị đã tự động điều tiết tỷ lệ phân chia t liệu sản xuất vàsức lao động vào các ngành sản xuất khác nhau, đáp ng nhu cầu của xã hội

Tác động điều tiết lu thông hàng hoá của quy luật giá trị thể hiện ở chỗ nóthu hút hàng hoá từ nơi có giá cả thấp đến nơi có giá cả cao, và do đó, góp phần làmcho hàng hoá giữa các vùng có sự cân bằng nhất định

- Kích thích cải tiến kỹ thuật, hợp lý hoá sản xuất, tăng năng xuất lao động,hạ giá thành sản phẩm:

+ Các hàng hoá đợc sản xuất ra trong những điều kiện khác nhau, do đó, cómức hao phí lao động cá biệt khác nhau, nhng trên thị trờng thì các hàng hoá đềuphải đợc trao đổi theo mức hao phí lao động xã hội cần thiết Vì vậy ngời sản xuấthàng hoá nào mà có mức hao phí lao động thấp hơn mức hao phí lao động xã hộicần thiết, thì sẽ thu đợc nhiều lãi và càng thấp hơn càng lãi Điều đó kích thíchnhững ngời sản xuất hàng hoá cải tiến kỹ thuật, hợp lý hoá sản xuất, cải tiến tổ chứcquản lý, thực hiện tiết kiệm nhằm tăng năng suất lao động, hạ chi phí sản xuất

+ Sự cạnh tranh quyết liệt càng làm cho các quá trình này diễn ra mạnh mẽhơn Nếu ngời sản xuất nào cũng làm nh vậy thì cuối cùng sẽ dẫn đến toàn bộ năngsuất lao động xã hội không ngừng tăng lên, chi phí sản xuất xã hội không ngừnggiảm xuống.

- Phân hoá những ngời sản xuất hàng hoá thành giàu, nghèo:

+ Những ngời sản xuất hàng hoá nào có mức hao phí lao động cá biệt thấphơn mức hao phí lao động xã hội cần thiết sẽ thu đợc nhiều lãi, giàu lên, có thểmua sắm thêm t liệu sản xuất, mở rộng sản xuất kinh doanh, thậm chí thuê lao độngtrở thành ông chủ

+ Ngợc lại, những ngời sản xuất hàng hoá nào đó có mức hao phí lao động cábiệt lớn hơn mức hao phí lao động xã hội cần thiết, khi bán hàng hoá sẽ rơi vào tìnhtrạng thua lỗ, nghèo đi thậm chí có thể phá sản, trở thành lao động làm thuê

Đây cũng chính là một trong những nguyên nhân làm xuất hiện quan hệ sảnxuất t bản chủ nghĩa, cơ sở ra đời của chủ nghĩa t bản

Nh vậy, quy luật giá trị vừa có tác động tích cực, vừa có tác động tiêu cực

Do đó, đồng thời với việc thúc đẩy sản xuất hàng hoá phát triển, nhà nớc cần cónhững biện pháp để phát huy mặt tích cực, hạn chế mặt tiêu cực của nó, đặc biệttrong nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần theo định hớng xã hội chủ nghĩa ở nớc

ta hiện nay

2 Quy luật cạnh tranh

- Cạnh tranh là sự ganh đua về kinh tế giữa những chủ thể trong nền sản xuấthàng hóa nhằm giành giật những điều kiện thuận lợi trong sản xuất, tiêu thụ hoặctiêu dùng hàng hóa để từ đó thu đợc nhiều lợi ích nhất cho mình

- Cạnh tranh có thể diễn ra giữa ngời sản xuất với ngời tiêu dùng , hoặc giữangời tiêu dùng với ngời tiêu dùng; giữa ngời sản xuất với ngời sản xuất

Nội dung của quy luật:

Trong nền sản xuất hàng hoá, sự cạnh tranh giữa những ngời sản xuất hàng hoá, giữa ngời sản xuất và ngời tiêu dùng là một tất yếu khách quan, là yêu cầu th- ờng xuyên đối với những ngời sản xuất hàng hoá

- Cạnh tranh có vai trò rất quan trọng là một trong những động lực mạnh mẽnhất thúc đẩy sản xuất phát triển Nó buộc ngời sản xuất phải thừơng xuyên năng

động, nhạy bén, cải tiến kỹ thuật Để nâng cao chất lợng và hiệu quả kinh tế Đó làcạnh tranh lành mạnh

- Bên cạnh mặt tích cực, cạnh tranh còn có mặt tiêu cực, biểu hiện cạnh tranhkhông lành mạnh nh dùng những thủ đoạn vi phạm dậo đức hoặc vi phạm pháp luậtnhằm thu đợc nhiều lợi ích cho mình nhất, gây tổn hại đến lợi ích của tập thể, xãhội cộng đồng, nh làm hàng giả, buôn lậu, trốn thuế

3 Quy luật cung cầu và giá cả hàng hóa

- Cầu đợc hiểu là nhu cầu có khả năng thanh toán của xã hội về một loại hàng hoá hay dịch vụ nào đó trên thị trờng ở các mức giá trong một khoảng thời gian nhất định

Cầu có liên quan đến nhu cầu nhng không đồng nhất với nhu cầu Quy môcủa cầu phụ thuộc vào các yếu tố: thu nhập, sức mua của đồng tiền, giá cả hànghóa, lãi suất, thị hiếu của ngời tiêu dùng trong đó, giá cả là yếu tố có ý nghĩa đặcbiệt quan trọng

- Cung về một loại hàng hoá hay dịch vụ là tổng số hàng hóa hay dịch vụ đó

mà các chủ thể kinh tế đa ra bán trên thị trờng ở các mức giá trong một khoảng thời gian nhất đinh, bao gồm cả hàng hoá hoá bán đợc và hàng hoá cha bán đợc

* Cung và cầu có mối quan hệ chặt chẽ với nhau.

- Cầu xác định cung và ngợc lại, cung xác định cầu

+ Cầu xác định khối lợng, cơ cấu của cung về hàng hóa

+ Cung tác động đến cầu, kích cầu

Vì vậy ngời sản xuất hàng hóa phải thờng xuyên nghiên cứu nhu cầu thị hiếu,

sở thích của ngời tiêu dùng, dự đoán sự thay đổi của cầu, phát hiện nhu cầu mới

để cải tiến chất lợng, hình thức, mẫu mã cho phù hợp, đồng thời phải quảng cáo đểkích thích cầu

- Cung - cầu không chỉ có mối quan hệ với nhau mà còn ảnh hởng tới giá cả:

Khi cung = cầu, thì giá cả = giá trịKhi cung > cầu, thì giá cả < giá trịKhi cung < cầu, thì giá cả > giá trị

Nh vậy, chúng ta thấy rằng: cạnh tranh, cung cầu, giá cả, giá trị luôn đi liềnvới nhau và cùng tác động đến sản xuất và lu thông hàng hóa

4 Quy luật l u thông tiền tệ và lạm phát

a Quy luật lu thông tiền tệ.

- Quy luật lu thông tiền tệ là quy luật quy định số lợng tiền cần thiết cho luthông hàng hóa ở mỗi thời ký nhất định

- Khi tiền mới chỉ thực hiện chức năng là phơng tiện lu thông, thì số lợng tiềncần thiết cho lu thông đợc tính theo công thức :

P.Q

M =

VTrong đó: M: lợng tiền cần thiết trong lu thông

P : Mức giả cả

Q: Khối lợng hàng hóa đem ra lu thôngV: số vòng luan chuyển trung bình của một đơn vị tiền tệ

b Lạm phát:

Là một hiện tợng khủng hỏang tiền tệ, đồng tiền bị mất giá vì tiền giấy khôngthực hiện đợc chức năng là phơng tiện cất trữ Do đó biểu hiện của lam phát là mứcgiá chung của toàn bộ nền kinh tế tăng lên

Nói chung làm phát là hiện tợng chung của nền kinh tế hàng hóa và có tác

động đến đời sống kinh tế xã hội

Nguyên nhân dẫn đến lạm phát là do sự mất cân đối giữa hàng và tiến, do số lợngtiền giấy vợt quá mức trong lu thông

V Thị trờng

1 Thị tr ờng và chức năng của thị tr ờng

a Thị trờng

- Theo nghĩa hẹp: thị trờng là nơi diễn ra sự trao đổi và mua bán hàng hóa

- Theo nghĩa rộng: thị trờng là tổng thể tất cả các mối quan hệ cạnh tranh,cung - cầu, giá cả, giá trị mà trong đó giá cả và sản lợng hàng hóa tiêu thụ đợc xác định

- Thị trờng đợc phân loại theo nhiều cách :

+ Theo đói tợng mua bán cụ thể, giao dịch

+ Theo ý nghĩa và vai trò của đối tợng mua bán, giao dịch, có thị trờng cácyếu tố sản xuất

+ Theo tính chất và cơ chế vận hành, có thị trờng tự do, thị trờng cạnh tranhkhông hoàn hảo

+ Theo quy mô và phạm vị của các quan hệ kinh tế, có thị trờng địa phơng,thị trờng khu vực, thị trờng trong nớc, thị trờng nớc ngoài

b Chức năng của thị trờng: có ba chức năng chủ yếu.

- Chức năng thừa nhận công dụng xã hội của hàng hóa và lao động đã chi phí

để sản xuất ra nó, thông qua việc hàng hóa có bán đợc hay không và bán với giá nhthế nào

- Chức năng cung cấp thông tin cho ngời sản xuất và ngời tiêu dùng thôngqua những biến động của nhu cầu xã hội về số lợng, chất lợng, chủng loại

- Chức năng kích thích hoặc hạn chế sản xuất và tiêu dùng

3 Giá cả thị tr ờng.

- Cơ sở của giá cả là giá trị, nhng trên thị trờng không phải lúc nào giá cảcũng phù hợp với giá trị mà nó thờng biến động lên xuống xoay quanh giá trị donhiều nhân tố ảnh hởng trong đó cạnh tranh, cung cầu và sức mua của đồng tiền lànhững nhân tố ảnh hởng trực tiếp, trên cơ sở đó hình thành giá cả thị trờng

- Trong cơ chế thị trờng có sự quản lý của nhà nớc, thì giả cả là một công cụquan trọng để nhà nớc thực hiện việc quản lý, kích thích, điều tiết các hoạt động

kinh tế theo những định hớng, mục tiêu nhất định nh nhằm duy trì cân đối của nềnkinh tế, phân phối và phân phối lại thu nhập quốc dân

- Nhà nớc quản lý giá không phải bằng cách định giá trực tiếp, mà quản lýmột cách gián tiếp chẳng hạn thông qua các công cụ kinh tế và pháp luật để tác

động vào tổng cung và tổng cầu; tăng cờng lực lợng dự trữ quốc gia

Chơng IV: Sản xuất giá trị thặng d- quy luật kinh tế tuyệt đối của chủ nghĩa t bản

I Sự chuyển hóa tiền thành t bản

1 Công thức chung t bản chủ nghĩa

Tiền là sản vật cuối cùng của lu thông hàng hóa, đồng thời là hình thái xuấthiện đầu tiên của t bản

- Tiền trong lu thông hàng hóa gản đơn vận động theo công thức: H - T - H

- Tiền trong nền sản xuất t bản chủ nghĩa vận động theo công thức: T - H - T'

a So sánh hai công thức

Hai công thức trên biểu hiện của nền sản xuất hàng hóa ở hai mức độ khácnhau Những trong hai công thức này có những điểm giống nhau và khác nhau:

- Điểm giống nhau:

+ Giữa hai công thức lu thông nói trên đều cấu tạo bởi hai yếu tố hàng(H) vàtiền (T)

+ Đều chứa đựng hai hành vi đối lập nhau là mua và bán

+ Đều biểu hiện quan hệ kinh tế giữa ngời mua và ngời bán

- Điểm khác nhau giữa hai công thức đó là :

+ Lu thông hàng hóa giản đơn ( H- T - H): bắt đầu bằng hành vi bán (H- T)và kếtthúc bằng hàng vi mua(T - H) Điểm bắt đầu và điểm kết thúc đều là hàng hóa, tiềnchỉ đóng vai trò trung gian, mục đích là giá trị sử dụng

Nhng ngợc lại trong lu thông t bản chủ nghĩa thì:

+ Bắt đầu bằng hành vi mua (T - H) và kết thúc bằng hành vi bán (H - T')+ Tiền vừa là điểm xuất phát vừa là điểm kết thúc, còn hàng hóa đóng vai tròtrung gian mục đích của lu thông t bản là giá trị và giá trị lớn hơn

- T bản vận động theo công thức: T - H - T' Trong đó: T' = T + t ( t là sốtiền trội hơn so với số tiền ban đầu đợc gọi là giá trị thặng d - ký hiệu là m ) T ban

đầu ứng ra với mục đích thu đợc giá trị thặng d trở thành t bản

Công thức: T - H - T' với T' = T + m

- T - H - T' đợc gọi là công thức chung của t bản vì mọi t bản đều vận động

nh vậy nhằm mục đích mang lại giá trị thặng d

Nh vậy, t bản là tiền tự lớn lên hay giá trị sinh ra giá trị thặng d

b Mâu thuẫn trong công thức chung của t bản

- Trong cụng thức này ta thấy điểm đầu và điểm cuối khụng giống nhau ( T#

T ') Đú là T< T ' hay T ' > T vỡ T' = T + t Lượng t phải chăng được thực hiện(sinh ra) trong lưu thụng Nếu như vậy thỡ lưu thụng sẽ làm tăng thờm giỏ trị.Nhưng nếu lưu thụng làm tăng thờm giỏ trị sẽ trỏi với yờu cầu của quy luật giỏ trị làmua bỏn, trao đổi phải trờn cơ sở ngang giỏ ở đõy sẽ xảy ra một số trường hợp sau(xét trong phạm vị lu thông):

+ Nếu mua bỏn ngang giỏ: Thỡ chỉ cú sự thay đổi hỡnh thỏi từ tiền thành hànghoặc từ hàng hoỏ thành tiền cũn tổng giỏ trị thỡ khụng hề thay đổi

+ Nếu trao đổi khụng ngang giỏ: Tức là hàng hoỏ cú thể bỏn thấp hoặc cao hơngiỏ trị Nhưng trong nền kinh tế hàng hoỏ thỡ người bỏn cũng cú thể là người mua(Và ngược lại ) Vỡ vậy, cái lợi mà họ thu đợc khi bán, sẽ bù lại cái thiệt khi mua vàngược lại

+ Cũn nếu chuyờn mua rẻ bỏn đắt thỡ tổng giỏ trị khụng tăng lờn bởi vỡ tổng giỏtrị mà người này thu được chẳng qua chỉ là sự ''ăn chặn'',''đỏnh cắp '' số giá trị củangời khác mà thôi.

+ Nếu xét ngoài lu thông tức là tiền để trong két, h ng hoá để trong khoàng hoá để trong kho thỡkhụng sinh ra được giỏ thặng dư mà chỉ giữ nguyờn giỏ trị

Nh ư vậy : Lu thông và bản thân tiền tệ trong lu thông không hề tạo ra giá trị

Vậy t bản không thể xuất hiện từ lu thông và cũng không thể xuất hiện ở bên ngoài lu thông Nó phải xuất hiện trong lu thông và đồng thời không phải trong lu thông.

Đó là mâu thuẫn của công thức chung của t bản

Để giải quyết mõu thuẫn này Mỏc đó phõn tớch và giải quyết bằng lý luận vềhàng hoỏ sức lao động

2 Hàng húa sức lao động

a Sức lao động, sự chuyển húa sức lao động trở thành hàng húa

Để giải quyết mõu thuẫn trong cụng thức chung của tư bản cần tỡm trờn thịtrường một loại hàng húa, mà việc sử dụng nú cú thể tạo ra được giỏ trị lớn hơn giỏtrị của bản thõn nú Hàng húa đú là hàng húa sức lao động

- Sức lao động là toàn bộ những năng lực tồn tại trong một con người vàđược người đú sử dụng vào sản xuất Sức lao động là cỏi cú trước, cũn lao độngchớnh là quỏ trỡnh sử dụng sức lao động Việc tiền tệ biến thành tư bản, khụng thểtỏch rời việc sức lao động trở thành hàng húa

Để sức lao động trở thành hàng hoỏ khi cú hai điều kiện:

+ Người lao động phải là người được tự do về thõn thể của mỡnh, cú quyền sở hữusức lao động của mình và chỉ bỏn sức lao động đú trong một thời gian nhất định

+ Người lao động khụng cũn cú tư liệu sản xuất cần thiết để tự mỡnh đứng ra tổchức sản xuất, muốn sống chỉ cũn cỏch bỏn sức lao động cho người khỏc sử dụng

b Hai thuộc tớnh của hàng húa sức lao động:

- Khi sức lao động trở thành hàng hoỏ thỡ hàng húa sức lao động cũng giống

như bất kỳ hàng hoỏ nào khỏc Nú cũng cú hai thuộc tớnh: giỏ trị và giỏ trị sử dụng: + Giỏ trị của hàng hoỏ sức lao động: cũng là số lượng lao động xó hội cầnthiết (LĐXHCT) để sản xuất và tỏi sản xuất ra nú quyết định Nú là giỏ trị của toàn

bộ cỏc tư liệu sinh hoạt cần thiết để sản xuất và tỏi sản xuất sức lao động, để duy trỡđời sống của ngời công nhân làm thuê và gia đình họ

+ Giỏ trị sử dụng của hàng hoỏ sức lao động: Thể hiện ở quỏ trỡnh tiờu dựngsức lao động, tức là quỏ trỡnh lao động để sản xuất ra một hàng hoỏ nào đú

Trong quỏ trỡnh lao động, sức lao động tạo ra một lượng giỏ trị mới lớn hơngiỏ trị của bản thõn nú Phần giỏ trị dụi ra so với giỏ trị sức lao động ( giỏ trị banđầu ) là giỏ trị thặng dư

Đây chính là đặc điểm riêng có của giá trị sử dụng cña hàng hoá sức laođộng Đặc điểm này chính là chìa khoá để giải quyết mâu thuẫn trong công thứcchung của tư bản

II SẢN XUẤT GIÁ TRỊ THẶNG DƯ

1 Quá trình sản xuất giá trị thặng d ư

Mục đích của sản xuất hàng hóa tư bản chủ nghĩa là sản xuất giá trị thặng dư.Nhưng để sản xuất giá trị thặng dư, trước hết nhà tư bản phải tổ chức sản xuất ranhững hàng hóa có giá trị sử dụng Vì giá trị sử dụng là nội dung vật chất của hànghóa, là vật mang giá trị và giá trị thặng dư

- Quá trình nhà tư bản tiêu dùng hàng hóa sức lao động và tư liệu sản xuất đểsản xuất giá trị thạng dư có hai đặc điểm:

+ Công nhân làm việc dưới sự kiểm soát của nhà tư bản

+ Sản phẩm làm ra thuộc sở hữu của nhà tư bản

- Ví dụ: SGK - 101

- Từ ví dụ trên rót kÕt luận: Giá trị thặng dư là mét bé phËn cña giá trị mớid«i ra ngoài giá trị sức lao động do công nhân lµm thuª t¹o ra vµ bÞ nhµ t b¶nchiÕm kh«ng

Sở dĩ nhà tư bản chiếm đoạt được số lao động không công ấy vì nhà tư bản làngười chủ sở hữu tư liệu sản xuất Do điều kiện này mà nền sản xuất trở thành nềnsản xuất tư bản chủ nghĩa

Bộ phận tư bản ấy được gọi là t ư bản bất biến : ký hiệu là c

- Đối với bộ phận tư bản dùng để mua sức lao động thì có sự chuyển hóa khác: + Giá trị của nó biến thành các tư liệu sinh hoạt của người công nhân

+ Trong quá trình sản xuất, bằng lao động trừu tượng của mình, người côngnhân tạo ra một giá trị mới không những đủ bù đắp lại giá trị sức lao động của côngnhân, mà còn có giá trị thặng dư cho nhà tư bản, do vậy bộ phận tư bản dùng đểmua sức lao động đã có sự biến đổi vệ lượng trong quá trình sản xuất Bộ phận tư

bản đó được gọi là t ư bản khả biến : ký hiệu là v.

Như vậy ta thấy tư bản bất biến (c) chỉ là điều kiện còn tư bản khả

biến (v) mới là nguồn gốc tạo ra giá trị thặng dư Do đó giá trị của hàng hóa = c + v + m

3 Tỷ suất và khối l ư ợng giá trị thặng d ư

a.Tỷ suất giá trị thặng dư:

- Tỷ suất giá trị thặng dư ( m') là tỷ lệ phần trăm giữa số lượng giá trị thặng

dư với tư bản khả biến Được tính bằng công thức:

Nhưng trong quá trình sản xuất nhà tư bản càng thu được nhiều giá trị thặng

dư càng tốt Tỷ suất giá trị thặng dư mới phản ánh mức độ bóc lột chứ chưa nói đếnquy mô bóc lột Mác đã dùng khối lượng giá trị thặng dư để phản ánh quy mô bóclột của nhà tư bản

b Khối lượng giá trị thặng dư.

- Khối lượng giá trị thặng dư (M)là số lượng giá trị thặng dư thu được trong mộtthời gian sản xuất nhất định: Công thức:

mM= m' V hoặc M = x V

vTrong đó: V là tổng số tư bản khả biến được sử dụng trong thời gian trên

M nói lên quy mô bóc lột của nhà tư bản đối với công nhân

4 Giá trị thặng d ư tuyệt đ ối, t ươ ng đ ối và giá trị thặng d ư siêu nghạch

a Giá trị thặng dư tuyệt đối:

- Là giá trị thặng dư thu được do kéo dài thời gian lao động vượt quá thời gian laođộng tất yếu, trong khi năng suất lao động, giá trị sức lao động và thời gian laođộng tất yếu không thay đổi

Việc kéo dài thời gian lao động và tăng cường độ lao động là để sản xuất giátrị thặng dư tuyệt đối

b Giá trị thặng dư tương đối:

- Giá trị thặng dư tương đối là giá trị thặng dư thu được do rút ngắn thời gian laođộng tất yếu bằng cách nâng cao năng suất lao động trong ngành sản xuất ra tư liệusinh hoạt để hạ thấp giá trị sức lao động, nhờ đó tăng thời gian lao động thặng dưngay trong điều kiện độ dài ngày lao động, cường độ lao động vẫn như cũ

c Giá trị thặng dư siêu ngạch:

- Giá trị thặng dư siêu nghạch là phần giá trị thu được do áp dụng công nghệ mờisớm hơn các xí nghiệp khác làm cho giá trị cá biệt của hàng hóa thấp hơn giá trị thịtrường của nó

Khi các xí nghiệp đều đổi mới công nghệ một cách phổ biến thì giá trị thặng

dư siêu ngạch của doanh nghiệp không còn nữa Vì vậy, giá trị thặng dư siêu ngạchtrong từng xí nghiệp chỉ là một hiện tượng nhất thời, những trong phạm vi toàn xãhội thì nó lại thường xuyên tồn tại

Giá trị thặng dư siêu ngạch là động lực mạnh nhất để thúc đẩy các nhà tư bảnđổi mới công nghệ tăng năng xuất lao động cá biệt

Do đó Mác gọi giá trị thặng dư siêu ngạch là hình thức biến tướng của giá trịthặng dư tương đối

5 Sản xuất giá trị thặng d ư - quy luật kinh tế c ơ bản của chủ nghĩa t ư bản

Nếu quy luật kinh tế cơ bản của sản xuất hàng hoá là quy luật giá trị thì quy luậtkinh tế cơ bản của nền xản xuất TBCN là quy luật giá trị thặng dư

Quy luật giá trị thặng dư là quy luật kinh tế cơ bản của chủ nghĩa tư bản bởi vì:

- Quy định bản chất của nền sản xuất tư bản chủ nghĩa

- Chi phối mọi mặt của đời sống kinh tế của xã hội tư bản Không có sản xuất giátrị thanựg dư thì không có chủ nghĩa tư bản

Nội dung của quy luật này là sản xuất nhiều và ngày càng nhiều hơn giá trị thặng

dư bằng cách tăng cường bóc lột công nhân làm thuê Quy luật của giá trị thặng dư là nguồn gốc của mâu thuẫn cơ bản của xã hội tư bản: Mâu thuẫn giữa tư bản và lao động giữa giai cấp tư sản và giai cấp công nhân…

III TIỀN CÔNG TRONG CHỦ NGHĨA TƯ BẢN

1 Bản chất của tiền công

- Tiền công là biểu hiện bằng tiền của giá trị hàng hóa sức lao động, là giá

cả của hàng hóa sức lao động

Tuy vậy, dễ có sự lầm tưởng, trong xã hội tư bản, tiền công là giá cả của laođộng bởi vì:

+ Nhà tư bản trả tiền công cho công nhân sau khi công nhân đã lao động đểsản xuất ra hàng hóa

+ Tiền công được trả theo thời gian lao động, hoặc theo số lượng hàng hóa

đã sản xuất được

- Cái mà nhà tư bản mua của công nhân không phải là lao động mà là sức laođộng Do đó, tiền công không phải là giá trị hay giá cả của lao động mà chỉ là giátrị hay giá cả của hàng hóa sức lao động

2 Hình thức tiền công cơ bản (tự học tr109)

- Tiền công tính theo thời gian là hình thức tiền công tình theo thời gian laođộng của công nhân dài hay ngắn

- Tiền công tính theo sản phẩm là hình thức tiền công tính theo số lượng sảnphẩm đã làm ra, hoặc số lượng công việc đã hoàn thành trong một thời gian nhất định Mỗi sản phẩm được trả công theo một đơn giá nhất định

3 Tiền công danh nghĩa và tiền công thực tế (tự học tr110)

- Tiền công danh nghĩa là số tiền mà người công nhân nhận được do bán sứclao động của mình cho nhà tư bản

- Tiền công thực tế là tiền công được biểu hiện bằng số lượng hàng hóa tưliệu tiêu dùng và dịch vụ mà người công nhân mua được bằng tiền công danh nghĩa của mình

IV TÍCH LUỸ TƯ BẢN CHỦ NGHĨA (tự học tr110)

1 Thực chất của tích lũy t ư bản và các nhân tố quyết đ inh quy mô tích lũy t ư bản

a Giá trị thặng dư - nguồn gốc của tích lũy tư bản

Để hiểu rõ thực hcất của tích lũy tư bản ta phải phân tích quá trình tái sảnxuất tư bản chủ nghĩa

- Sản xuất và tái sản xuất ra của cải vật chất là điều kiện tồn tại và phát triển của xãhội loài người, mà bất kỳ xã hội nào cũng phải tiến hành, phải quan tâm

- Quá trình sản xuất cũng đồng thời là quá trình tái sản xuất và nó được thể hiện ởhai hình thức chủ yếu đó là tái sản xuất giản đơn và tái sản xuất mở rộng Nhưngdưới chủ nghĩa tư bản thì tái sản xuất mở rộng là đặc trưng chủ yếu Muốn tái sảnxuất mở rộng, nhà tư bản phải sử dụng một phần giá trị thặng dư để tăng thêm tưbản ứng trước

- Sự chuyển hóa một phần giá trị thặng dư trở lại thành tư bản gọi là tích lũy tư bảnhay tích lũy tư bản là quá trình tư bản hóa giá trị thặng dư

- Nguồn gốc của tích lũy tư bản là giá trị thặng dư - là lao động của công nhân bịnhà tư bản chiếm không Nói cách khác, toàn bộ của cải của giai cấp tư sản đều dolao động của giai cấp công nhân tạo ra

b Những nhân tố ảnh hưởng đến quy mô tích lũy tư bản.

Có bốn nhân tố ảnh hưởng đến quy mô tích lũy:

- Trình độ bóc lột giá trị thặng dư

- Năng suất lao động

- Chênh lệch giữa nhà tư bản sử dụng và tư bản tiêu dùng

- Đại lượng tư bản ứng trước

2 Quy luật chung của tích lũy tư bản chủ nghĩa

a Quá trình tích lũy tư bản là quá trình tăng cấu tạo hữu cơ tư bản

Tư bản tồn tại dưới hai dạng vật chất và giá trị vì vậy cấu tạo của tư bản cũnggồm hai phần: Cấu tạo kỹ thuật và cấu tạo giá trị

- Cấu tạo kỹ thuật của tư bản là tỷ lệ giữa khối lượng tư liệu sản xuất với số lượnglao động cần thiết để sử dụng các tư liệu sản xuất đó

- Cấu tạo giá trị của tư bản là tỷ lệ theo đó tư bản phân thành tư bản bất biến (haygiá trị của tư liệu sản xuất) và tư bản khả biến (hay giá trị của sức lao động) cầnthiết để tiến hành sản xuất

- Cấu tạo hữu cơ của tư bản là cấu tạo giá trị tư bản, do cấu tạo kỹ thuật quyết định

và phản ánh sự thay đổi của cấu tạo kỹ thuật của tư bản

Do tác động thường xuyên của tiến bộ khoa học và công nghệ, cấu tạo hữu

cơ của tư bản cũng không ngững biến đổi theo hướng ngày càng tăng lên

b Quá trình tích lũy tư bản là quá trình tích tụ và tập trung tư bản ngày càng tăng

- Tích tụ tư bản là việc tăng quy mô tư bản cá biệt bằng tích lũy của từng nhà tưbản riêng rẽ Tích tụ tư bản một mặt, là yêu cầu của việc mở rộng sản xuất, ứngdụng tiến bộ kỹ thuật; mặt khác, khối lượng giá trị thặng dư tăng thêm lại tạo khảnăng hiện thực cho tích tụ tư bản mạnh hơn

- Tập trung tư bản là sự hợp nhất một số tư bản nhỏ thành một tư bản cá biệt lớn

Tích tụ tư bản làm cho tư bản cá biệt tăng lên, và tư bản xã hội cũng tăngtheo Còn tập trung tư bản chỉ làm cho tư bản cá biệt tăng quy mô còn tư bản xã hộivẫn như cũ

c Quá trình tích lũy tư bản là quá trình bần cùng hóa giai cấp vô sản

Cấu tạo hữu cơ của tư bản ngày càng tăng, là một xu hướng phát triển kháchquan của sản xuất tư bản chủ nghĩa, vì vậy làm cho số cầu tương đối về sức laođộng có xu hướng ngày càng giàm dần Đó là nguyên nhân chủ yếu gây ra nạnnhân khẩu thừa tương đối

Có ba hình thái nhân khẩu thừa:

+ Nhân khẩu thừa lưu động+ Nhân khẩu thừa tiềm tàng+ Nhân khẩu thừa ngừng trệ

- Nạn thất nghiệp đã dẫn giai cấp công nhân đến bần cùng hóa Bần cùng hóa tồntại dưới hai dạng:

+ Sự bần cùng hóa tuyệt đối giai cấp công nhân biểu hiện mức sống bị giảm sút Mức sống của công nhân tụt xuống không chỉ do tiền lương thực tế giảm, mà còn

do sự giảm sút của toàn bộ những điều kiện có liên quan đến đời sống tinh thần của

họ như nạn thất nghiệp

+ Sự bần cùng hóa tương đối giai cấp công nhân biều hiận ở tỷ lệ thu nhập của giaicấp công nhân trong thu nhập quốc dân ngày càng giảm còn tỷ lệ thu nhập của giaicấp tư sản ngày càng tăng lên

Chương V:

CÁC HÌNH THÁI TƯ BẢN

VÀ CÁC HÌNH THỨC BIỂU HIỆN CỦA GIÁ TRỊ THẶNG DƯ

Giá trị thặng dư được hình thành trong quá trình sản xuất tư bản chủ nghĩa.Nhưng để có được giá trị thặng dư thì phải thông qua lưu thông, để thực hiện giá trịthặng dư đã có sẵn trong hàng hóa (H') Đến đây giá trị thặng dư được chuyển hóa (biến tướng) thành lợi nhuận nhằm che đậy bản chất bóc lột của nhà tư bản

I Lợi nhuận bình quân và giá cả sản xuất

1 Chi phí sản xuất tư bản chủ nghĩa, lợi nhuận và tỷ suất lợi nhuận.

a Chi phí sản xuất tư bản chủ nghĩa

Trong bài sản xuất giá trị thặng dư ta biết: giá trị hàng hóa = c + v + m

- Nếu gọi giá trị hàng hóa là W thì W = c + v + m

Đó chính là chi phí lao động thực tế của xã hội để sản xuất ra hàng hóa.Nhưng đối với nhà tư bản để sản xuất hàng hóa họ chỉ cần ch phí một lượng tư bản

để mua tư liệu sản xuất (c) và mua sức lao động (v) Chi phí đó gọi là chi phí sảnxuất tư bản chủ nghĩa( ký hiệu là k)

Vậy, chi phí sản xuất tư bản chủ nghĩa là phần giá trị bù lại giá cả của những

tư liệu sản xuất và giá cả sức lao động đã tiêu dùng để sản xuất ra hàng hóa cho nhà

- Còn giá trị hàng hóa là sự chi phí về

thực tế xã hội để sản xuất ra hàng hóa

(chi phí lao động xã hội cần thiết để

Vậy lợi nhuận chính là giá trị thặng dư mà nhà tư bản thu được sau khi bán hàng

- Khái niệm: Lợi nhuận chính là giá trị thặng dư được quan niệm là kết quả

của toàn bộ tư bản ứng trước, là kết quả của toàn bộ tư bản đầu tư vào sản xuất kinh doanh

P = W - K+ Lợi nhuận là hình thức biến tướng của giá trị thặng dư, nó phán ánh sailệch bản chất bóc lột của chủ nghĩa tư bản Như vậy, che đậy quá trình bóc lột giátrị thặng dư của tư bản đối với công nhân