Lập dàn ý cho bài văn nghị luận là một trong những thao tác quan trọng và cần thiết, nó giúp chúng ta có sự định hướng về nội dung và cách thức giải quyết khi đứng trước một vấn đề văn học. Lập dàn ý là khâu trung gian giữa đề bài và bài viết. Nhờ khâu này mà luận đề bước đầu được cụ thể hóa thành một hệ thống những ý lớn, ý nhỏ liên kết chặt chẽ với nhau về nội dung. Nói cách khác, dàn ý là cái sườn mà người viết dựa vào để định hướng về nội dung, tránh được tình trạng xa đề, lạc đề, lan man. Ngoài ra dàn ý còn giúp người viết phân bố thời gian hợp lý trong quá trình làm bài.
Trang 1Ngày soạn: / 03/ 2016 Ngày dạy: / 03/ 2016 Lớp dạy: 10
Ngày dạy: / 03/ 2016 Lớp dạy: 10 Ngày dạy: / 03/ 2016 Lớp dạy: 10
Tiết 79: Làm văn
LẬP DÀN Ý BÀI VĂN NGHỊ LUẬN
1 Mục tiêu
a Về kiến thức
Giúp học sinh thấy được:
- Tác dụng của việc lập dàn ý và cách thức lập dàn ý cho bài văn nghị luận
b Về kĩ năng
- Rèn kĩ năng và ý thức lập dàn ý khi viết bài văn nghị luận
- Củng cố, nâng cao các kĩ năng lập dàn ý cho bài văn nghị luận
*Tích hợp kĩ năng sống: kĩ năng tự nhận thức, tư duy sáng tạo.
- Tự nhận thức về cách lập dàn ý
- Tư duy sáng tạo về việc triển khai dàn ý thành một bài văn nghị luận
c Về thái độ
- Trân trọng, giữ gìn văn hóa Việt
- Viết một bài văn nghị luận có bố cục rõ ràng, chặt chẽ
2 Chuẩn bị của GV và HS
a Chuẩn bị của GV
- SGK, SGV, giáo án, bảng phụ
- Thiết kế bài giảng Ngữ văn 10
b Chuẩn bị của HS
- SGK, vở ghi, vở soạn
3 Tiến trình bài dạy
a Kiểm tra bài cũ
Kiểm tra trong quá trình dạy
* Lời vào bài mới (1’): Lập dàn ý cho bài văn nghị luận là một trong những
thao tác quan trọng và cần thiết, nó giúp chúng ta có sự định hướng về nội dung
và cách thức giải quyết khi đứng trước một vấn đề văn học Việc lập dàn ý cho bài văn nghị luận có tác dụng gì? Cách lập dàn ý được tiến hành ra sao chúng ta cùng tìm hiểu bài học ngày hôm nay: “Lập dàn ý cho bài văn nghị luận”
b Nội dung bài mới
Hoạt động của GV Hoạt động của HS Nội dung ghi bảng Yêu cầu HS đọc SGK
và trả lời câu hỏi.
? Theo em, thế nào là
lập dàn ý? (Nêu khái
niệm lập dàn ý?).
HS đọc SGK và trả lời câu hỏi.
- Lập dàn ý là công việc lựa chọn và sắp xếp
I Tác dụng của việc lập dàn ý (7’)
1 Khái niệm
- Lập dàn ý là công việc lựa chọn và sắp xếp
Trang 2Bố cục ba phần đó là:
Mở bài, thân bài, kết bài
? Lập dàn ý có tác dụng
gì?
GV mở rộng:
Lập dàn ý là khâu trung
gian giữa đề bài và bài
viết Nhờ khâu này mà
luận đề bước đầu được
cụ thể hóa thành một hệ
thống những ý lớn, ý nhỏ
liên kết chặt chẽ với
nhau về nội dung Nói
cách khác, dàn ý là cái
sườn mà người viết dựa
vào để định hướng về nội
dung, tránh được tình
trạng xa đề, lạc đề, lan
man Ngoài ra dàn ý còn
giúp người viết phân bố
thời gian hợp lý trong
quá trình làm bài
Mô hình: Đề bài - Dàn ý
- Bài văn
Trong đó:
- Đề bài là cái cho trước,
mang tính bắt buộc
những nội dung cơ bản
dự định triển khai vào bố cục ba phần của văn bản
* Tác dụng của việc lập dàn ý:
- Việc lập dàn ý giúp người viết bao quát được những nội dung chủ yếu, những luận điểm, luận cứ cần triển khai, phạm vi
và mức độ nghị luận, nhờ
đó tránh được tình trạng
xa đề, lạc đề hoặc lặp ý
- Viết đúng trọng tâm, tránh việc bỏ sót, triển khai ý không cân xứng
- Phân bố thời gian làm bài hợp lý, tránh triển khai thiếu ý, lạc ý, lan man
những nội dung cơ bản
dự định triển khai vào bố cục ba phần của văn bản
2 Tác dụng
- Giúp người viết bao quát nội dung chủ yếu,
hệ thống các luận điểm, luận cứ
- Viết đúng trọng tâm
- Phân bố thời gian hợp lý
Trang 3- Dàn ý là cái xây dựng,
mang tính sáng tạo, tùy
thuộc vào trình độ, sở
thích, kĩ năng của mỗi
cá nhân
- Bài viết: sản phẩm
ngôn ngữ cụ thể, hoàn
chỉnh, phản ánh đầy đủ
cách hiểu đề, cách lập
dàn ý, khả năng vận
dụng tri thức, kĩ năng
của người viết
? Vậy theo em, lập dàn
ý cho một bài văn gồm
mấy bước cơ bản, nội
dung của các bước đó
là gì?
?Lập dàn ý cho bài văn
nghị luận có những
bước như một bài văn
thông thường không?
- Lập dàn ý cho bài văn
nghị luận cũng triển khai
theo 2 bước cơ bản như
một bài văn thông
thường Vậy chúng ta
cùng tìm hiểu phần II,
cách lập dàn ý bài văn
nghị luận
Để hiểu được cách lập
dàn ý cho một bài văn
nghị luận chúng ta cùng
nhau đi phân tích một đề
cụ thể ở ví dụ trong SGK
- Lập dàn ý cho một bài văn gồm 2 bước cơ bản:
+ Bước 1: Tìm ý cho bài văn
+ Bước 2: Lập dàn ý
- Lập dàn ý cho bài văn nghị luận cũng triển khai theo 2 bước cơ bản như một bài văn thông thường
II Cách lập dàn ý bài văn nghị luận
Trang 4trang 89.
GV gọi 1 HS đọc ví dụ
và yêu cầu các HS làm
theo yêu cầu trong
SGK.
? Em hiểu thế nào là
tìm ý?
? Khi tìm ý cho bài văn
chúng ta cần làm gì?
Luận đề là vấn đề trung
tâm được đưa ra bàn
luận
Luận điểm là các ý kiến
thể hiện quan điểm, tư
tưởng
Luận cứ là lí lẽ vận dụng
để làm sáng tỏ luận điểm
? Xác định kiểu bài và
thao tác sử dụng để làm
bài?
Đề bài thuộc kiểu bài
nghị luận về một vấn đề
văn hóa xã hội, vì vậy
chúng ta cần sử dụng
thao tác giải thích và
bình luận
Giải thích giúp cho
người đọc hiểu rõ được
tư tưởng, đạo lí nhằm
nâng cao nhận thức, trí
tuệ, bồi dưỡng tâm hồn,
tình cảm
HS đọc đề và thảo luận trả lời các câu hỏi.
- Tìm ý là tìm hệ thống luận điểm, luận cứ cho bài văn
- Khi tìm ý cho bài văn chúng ta cần:
+ Xác định luận đề
+ Xác định các luận điểm
+ Tìm luận cứ cho các luận điểm
*Kiểu bài: nghị luận về một vấn đề văn hóa xã hội
→ Sử dụng thao tác giải thích và bình luận
1 Tìm ý cho bài văn (15’)
Trang 5Bình luận là bàn bạc,
nhận xét, đánh giá về
một vấn đề
?Đề bài trên đề cập tới
vấn đề gì? (bài văn cần
làm sáng tỏ vấn đề gì?).
? Em có thường hay
đọc sách không? Đó là
những loại sách gì? Khi
đọc sách em cảm thấy
như thế nào?
? Quan điểm của em về
vấn đề đó? (Vai trò và
tác dụng của sách trong
đời sống tinh thần của
con người có đúng đắn
không?).
Để làm sáng tỏ và cụ thể
luận đề vai trò và tác
dụng của sách chúng ta
cùng đi xác định các luận
điểm
?Theo em, sách là gì?
* Luận đề
- Bài văn cần làm sáng tỏ vai trò và tác dụng của sách trong đời sống tinh thần của con người
- Đọc sách vào lúc rảnh rỗi, truyện tranh Cảm thấy học hỏi được nhiều điều thú vị
- Đây là một vấn đề đúng đắn Sách tác động vào tinh thần con người, làm tâm hồn con người được
mở rộng
- Sách là sản phẩm tinh thần kì diệu của con người bởi nó ghi lại những hiểu biết về thế giới tự nhiên và xã hội đã được tích lũy hàng ngàn
a Xác định luận đề
*Luận đề:
- Vai trò và tác dụng to lớn của sách
- Đây là một vấn đề đúng
b Xác định các luận điểm
- Luận điểm 1: Sách là
sản phẩm tinh thần của con người
Trang 6? Sách có tác dụng gì?
(Theo em, khi đọc sách
sẽ giúp người đọc có
được những điều gì, có
phải chỉ hiểu biết 1 lĩnh
vực, 1 vấn đề nào đó
không?).
? Thái độ của em đối
với sách và việc đọc
sách như thế nào? (Em
có thích đọc sách
không? Khi đọc sách
các em đọc như thế
nào?).
Có người khi đọc sách
thì xem độ dày, có người
xem bìa, có người lật
từng trang, có người
đang đọc đoạn đầu giở
xuống đoạn cuối, có
người xem từ trang
giữa
? Khi có những cuốn
sách mình yêu thích
trong tay, em bảo quản
nó như thế nào?
năm
- Sách có rất nhiều tác dụng như mở mang sự hiểu biết của con người, nâng cao tri thức và kĩ năng sống, mách bảo con người những kinh
nghiệm đối với môi trường tự nhiên, xã hội
Cung cấp những tư liệu lịch sử, văn hóa xã hội qua các mốc thời gian cụ thể
- Cần có thái độ đúng đắn, biết trân trọng, giữ gìn, bảo quản sách, đọc sách nghiêm túc, có suy nghĩ, chọn lọc
- Học những điều hay trong sách bên cạnh những điều đã học trong thực tế cuộc sống
- Tạo thói quen lựa chọn sách để đọc, học tập và lựa chon theo những cuốn sách có nội dung tốt, bài trừ, phê phán những sách không tốt, sách có nội dung xấu
- Luận điểm 2: Sách mở
rộng những chân trời mới
- Luận điểm 3: Cần có
thái độ đúng đối với sách
và việc đọc sách
Trang 7Bên cạnh việc học những
điều hay trong thực tế
cuộc sống, khi đọc sách
các em cũng cần phải
học hỏi và vận dụng vào
chính cuộc sống của bản
thân mình
Mỗi luận điểm sẽ có
những luận cứ để làm
sáng tỏ và chứng minh
cho luận điểm ấy
GV yêu cầu HS đọc SGK
và trả lời câu hỏi:
- Ở luận điểm 1: Sách là
sản phẩm tinh thần kì
diệu của con người vậy:
? Sách là sản phẩm
thuộc lĩnh vực nào của
con người? (Có phải
lĩnh vực vật chất
không? Nếu không phải
thì nó thuộc lĩnh vực
nào?).
? Sách phản ánh và lưu
giữ những thành tựu gì
của nhân loại?
? Sách có chịu sự ảnh
hưởng của thời gian và
không gian không?
- Cất giữ nó cẩn thận trên giá sách, để gọn gàng trên bàn, góc học tập
+ Sách là sản phẩm tinh thần kì diệu của con người
+ Sách là sản phẩm của văn minh nhân loại, kết quả lao động trí tuệ, kho tàng tri thức phản ánh những thành tựu khoa học, kinh nghiệm sống của nhân loại
+ Sách có sức mạnh vượt thời gian và không gian,
là phương tiện giúp ta vượt qua thời gian và không gian
c Tìm luận cứ cho các luận điểm
- Luận điểm 1
+ Luận cứ 1a: Sách là
sản phẩm tinh thần kì diệu của con người
+ Luận cứ 1b: Sách là
kho tàng tri thức phản ánh những thành tựu khoa học, kinh nghiệm sống của nhân loại
+ Luận cứ 1c: Sách là
phương tiện giúp ta vượt qua thời gian và không gian
Trang 8- Ở luận điểm 2: Sách
mở rộng những chân trời
mới
? Sách đem lại cho con
người những hiểu biết
gì về tự nhiên và xã
hội?
? Sách có tác dụng như
thế nào với cuộc sống
riêng tư và quá trình tự
hoàn thiện mình?
- Ở luận điểm 3: Cần có
thái độ đúng với sách và
việc đọc sách.
?Thái độ của các em
đối với các loại sách?
? Đọc sách như thế nào
là tốt nhất?
+ Sách cung cấp những hiểu biết về thế giới xung quanh, về vũ trụ bao la,
về các đất nước xa xôi trên thế giới, giúp con người hiểu biết mọi lĩnh vực tự nhiên, xã hội
+ Sách giúp ta hiểu biết
về cuộc sống, con người qua các thời kì khác nhau, hiểu biết đời sống văn hóa, tâm tư, tình cảm khát vọng của những con người khác nhau, nó giống như một người bạn tâm tình gần gũi, giúp con người tự hoàn thiện
về nhân cách của mình
+ Đọc sách mang lại nhiều lợi ích nên phải biết chọn sách mà đọc, biết học hỏi và làm theo những điều tốt đẹp trong sách Tùy theo loại sách
mà có thái độ ứng xử cho phù hợp Sách tốt thì học theo, sách không tốt thì loại bỏ, bài trừ
- Luận điểm 2
+ Luận cứ 2a: Sách giúp
con người hiểu biết mọi lĩnh vực tự nhiên, xã hội
+ Luận cứ 2b: Sách
giống như một người bạn tâm tình gần gũi, giúp con người tự hoàn thiện
về nhân cách của mình
- Luận điểm 3
+ Luận cứ 3a: Thái độ
đối với sách:
Yêu quý, trân trọng sách, tích cực đọc sách Chọn sách tốt để đọc Biết cách đọc sách có hiệu quả
Học và làm theo sách
Trang 9Chọn sách tốt giúp ta
nhận thức đúng về sự
vật, sự việc, con người
để từ đó có hành động
đúng và tiến bộ, nâng
cao phẩm chất đạo đức,
làm phong phú đời sống
tinh thần
Cần loại bỏ những sách
có nội dung xấu vì nó
bóp méo sự thật, xuyên
tạc lịch sử, kích động
những hiểu biết dung tục
tầm thường, thúc đẩy
hành vi sai trái, thiếu đạo
đức
Ví dụ
Đọc Bandắc ta hiểu về
thế giới tư bản với sức
mạnh lạnh lùng của đồng
tiền, đọc thơ Tago, thơ Lí
Bạch, Đỗ Phủ, ta hiểu
đời sống và tâm hồn của
cả các dân tộc Đọc sách
viết về Nguyễn Du, Hổ
Xuân Hương, Cao Bá
Quát… ta hiểu xưa kia
cha ông ta từng đau khổ
và mơ ước những gì…
GV mở rộng vận dụng
lí thuyết vào bài tập
? Em hiểu thế nào về
câu tục ngữ: “Học đi
đôi với hành”?
+ Tạo thói quen lựa chọn sách, đọc sách có nội dung tốt, đọc sách khi có hứng thú
+ Học và làm theo sách sau khi đọc xong
Khi đọc sách cần chọn thời gian và nơi đọc thích hợp, trong giờ học thì tập trung vào học chứ không mang sách, truyện ra đọc
và nói đọc sách như vậy
là tốt
Ngoài ra cần chọn sách đọc phù hợp với lứa tuổi, nội dung đảm bảo, không xuyên tạc, lệch lạc
- Cần gắn việc học tập trong sách vở với thực tế cuộc sống
- Cuộc sống cũng giống như một “trường học”
dạy cho ta nhiều “bài học”
- Tránh trở thành kẻ học theo sách một cách máy móc, giáo điều, mù quáng, vận dụng một
+ Luận cứ 3b
Chọn thời gian và nơi đọc thích hợp
Chọn lọc tiếp thu những tri thức tốt, bổ sung kiến thức cho bản thân, loại
bỏ sách không tốt
Đọc và vận dụng kết hợp thực tế cuộc sống
Trang 10? Sau khi tìm ý cho bài
văn, chúng ta cần làm
gì tiếp theo?
GV yêu cầu HS đọc
SGK, thảo luận và trả
lời câu hỏi.
? Nên mở bài trực tiếp
hay gián tiếp?
Làm thế nào để nêu
được vấn đề và phương
hướng nghị luận cho
toàn bài?
? Sắp xếp luận điểm
luận cứ như thế nào
cho hợp lí?
? Khi kết bài cần đảm
bảo điều gì?
(GV dùng bảng phụ
tóm tắt các bước lập
dàn ý)
Ví dụ kết bài đóng: Sách
có vai trò và tác dụng to
lớn đối với đời sống tinh
cách xa thực tế sẽ chuốc lấy thất bại
- Lập dàn ý
HS đọc và thảo luận, trả lời câu hỏi.
* Mở bài: Có thể mở bài
theo cách trực tiếp hoạc gián tiếp nhưng yêu cầu phải dẫn dắt được nội dung sắp tới nhằm đưa
ra phương hướng triển khai cho toàn bộ bài văn
- Sắp xếp mỗi luận điểm
là toàn bộ luận cứ của luân điểm đó sau đó mới đến luận điểm luận cứ khác cho đến hết các luận điểm
- Khẳng định vai trò và tác dụng của sách đối với con người
- Nêu phương hướng hành động của bản thân
2 Lập dàn ý (10’)
a Mở bài
- Có 2 cách mở bài: Trực tiếp hoặc gián tiếp
- Nêu vai trò của sách đối với đời sống tinh thần của con người từ xưa đến nay
- Trích dẫn câu nói của
M Go - rơ - ki
b Thân bài
- Luận điểm 1:
+ Luận cứ 1a
+ Luận cứ 1b
+ Luận cứ 1c
- Luận điểm 2:
+ Luận cứ 2a
+ Luận cứ 2b
- Luận điểm 3:
+ Luận cứ 3a
+ Luận cứ 3b
c Kết bài
- Khẳng định vai trò và tác dụng của sách đối với con người
- Nêu phương hướng hành động của bản thân
Trang 11thần của con người, là
kho tàng tri thức của
nhân loại, là người bạn,
người thầy giúp ta tự
hoàn thiện bản thân
Đúng như nhà văn M Go
- rơ - ki đã nói “sách mở
rộng trước mắt tôi những
chân trời mới”
- Kết bài mở: Sách có vai
trò và tác dụng vô cùng
to lớn đối với đời sống
tinh thần của con người,
thế nhưng tình hình thị
trường hiện nay rất phức
tạp: số lượng sách nhiều
nhưng lại có rất nhiều
sách không được kiểm
chứng, có nội dung
không tốt Vấn đề đặt ra
hiện nay là dường như
giới trẻ rất ít đọc sách khi
có quá nhiều kênh thông
tin đang lôi cuốn
? Qua việc tìm hiểu tác
dụng và cách lập dàn ý
bài văn nghị luận, em
rút ra được bài học gì
cho bản thân?
- Muốn lập dàn ý bài văn nghị luận cần:
+ Nắm chắc yêu cầu của đề
+ Tìm hệ thống luận điểm, luận cứ
+ Sắp xếp, triển khai chúng theo thứ tự hợp lí,
có trọng tâm
- Dàn ý bài văn nghị luận gồm 3 phần:
+ Mở bài (giới thiệu và
định hướng triển khai vấn đề)
+ Thân bài (Triển khai
lần lượt các luận điểm,
3 Bài học
- Muốn lập dàn ý bài văn nghị luận cần:
+ Nắm chắc yêu cầu của đề
+ Tìm hệ thống luận điểm, luận cứ
+ Sắp xếp, triển khai chúng theo thứ tự hợp lí,
có trọng tâm
- Dàn ý bài văn nghị luận gồm 3 phần:
+ Mở bài
+ Thân bài
Trang 12GV yêu cầu HS đọc ghi
nhớ trong SGK trang
91 (Cho HS tập viết
mở bài đề SGK T89).
? GV yêu cầu HS đọc
và thảo luận trả lời các
bài tập trong SGK.
Đây là một đề bài nghị
luận xã hội Nội dung
vấn đề cần nghị luận là
“đức” và “tài” Thao tác
lập luận chính là giải
thích nên cần vận dụng
các luận điểm, luận cứ
sao cho phù hợp và đầy
đủ để người đọc (người
nghe) hiểu vấn đề một
cách cặn kẽ, thấu đáo
luận cứ)
+ Kết bài (nhấn mạnh
hoặc mở rộng vấn đề)
- Đã từ lâu, sách luôn là một món ăn tinh thần không thể thiếu được trong cuộc sống hàng ngày của chúng ta Sách luôn là một kho tàng huyển bí làm kích thích
sự tò mò của biết bao người Nó càng bí ẩn bao nhiêu thì càng gợi sự say
mê của con người bấy nhiêu Nếu chúng ta không thể sống thiếu bạn thì ta cũng không thể sống thiếu sách được
Sách là chiếc chìa khóa
mở mang sự hiểu biết và làm đẹp cuộc đời Cho nên khi nhận định về giá trị của sách, nhà văn Gor-ki có viết:“Sách mở rộng ra trước mắt tôi những chân trời mới”
HS đọc và tiến hành thảo luận.
Bài tập 1
a Bổ sung các ý còn thiếu:
- Đức và tài có mối quan
hệ khăng khít với nhau trong mỗi con người
- Cần thường xuyên phấn đấu rèn luyện để có cả đức và tài
b Lập dàn ý
* Mở bài
- Giới thiệu câu nói của
+ Kết bài
* Ghi nhớ: SGK trang
91
III Luyện tập (10’)
1 Bài tập 1