ĐÁNH GIÁ ĐẤT ĐAI

Ch tiêu đánh giá là:.. - Guidelines: Land Evaluation for Forestry, FAO, Rome 1984.. - Guidelines: Land Evaluation for Irrigated Agriculture, FAO, Rome 1985.. - Guidelines: Land Evaluatio

M U

t đai là ngu n tài nguyên vô cùng quý giá, không có kh n ng tái t o, h n ch

v không gian và vô h n v th i gian s d ng Trong quá trình phát tri n xã h i con

ng i đã xây d ng các h sinh thái nhân t o, thay th cho các h sinh thái t nhiên, do

đó làm gi m d n tính b n v ng trong s n xu t nông nghi p V i s c ép c a vi c gia

t ng dân s , công nghi p hoá hi n đ i hoá đ t đai ngày càng b tàn phá m nh m Nhi u tr ng h p khai thác s d ng đ t m t cách tu ti n d n đ n s n xu t không thành công Vì v y quan đi m phát tri n nông nghi p b n v ng đã đ c đ nh h ng cho các đ tài nghiên c u và ng d ng quan tr ng và c p bách hi n nay trong s n xu t nông nghi p toàn c u Nh m khai thác các ngu n l i t đ t trên c s k t h p ti m l c kinh t - xã h i, đ đ m b o nhu c u v th c n và v t d ng xã h i ánh giá đ t đai là

m t n i dung nghiên c u không th thi u đ c trong ch ng trình phát tri n m t n n nông – lâm nghi p b n v ng và có hi u qu Vì đ t đai là t li u s n xu t c b n nh t

c a ng i nông dân, nên h c n có nh ng hi u bi t khoa h c v ti m n ng s n xu t

c a đ t và nh ng khó kh n h n ch trong s d ng đ t c a mình, đ ng th i n m đ c

nh ng ph ng th c s d ng đ t thích h p nh t

Qua đó có th th y đ c s c n thi t ph i ti n hành đi u tra đánh giá đ t đai

nh m t o ti n đ và c s cho vi c s d ng và qu n lý đ t đai m t cách có hi u qu và

ti t ki m nh t Tuy v y, công tác đánh giá đ t n c ta còn khá m i m , m i đ c

tri n khai t nh ng n m đ u th p k 90 c a th k XX c bi t bài gi ng v “ ánh giá đ t đai” các tr ng đ i h c m i đ c trình bày trong nh ng n m g n đây

Th c ch t công tác đánh giá đ t đai chính là quá trình:

- Thu th p thông tin chính xác v các khía c nh t nhiên, kinh t và xã h i c a vùng c n đánh giá

- ánh giá tính thích h p c a đ t đai đ i v i các ki u s d ng đ t khác nhau đáp ng các yêu c u và m c tiêu c a ng i s d ng đ t c ng nh c ng đ ng (thôn, xã)

Trong khuôn kh bài gi ng “ ánh giá đ t đai” trên quan đi m sinh thái và b n

v ng, chúng tôi ch xin gi i thi u sâu v đánh giá ngu n tài nguyên đ t đai và các lo i hình s d ng đ t thích h p, ph c v phát tri n s n xu t nông – lâm nghi p

CH NG I

I.1 M C ÍCH, YÊU C U MÔN H C

I.1.1 M c đích

- Nâng cao hi u bi t và nh n th c v quan đi m đánh giá đ t đai theo FAO (T

ch c L ng - Nông c a Liên H p Qu c = Food and Agriculture Organization)

- Gi i thi u n i dung và quy trình đánh giá đ t đai theo FAO

- Hi u, v n d ng đ c các ph ng pháp và k thu t m i trong các b c đánh giá

đ t đai

- Hi u, v n d ng đ c các k t qu đánh giá đ t đai ph c v quy ho ch s d ng

đ t nông - lâm nghi p

I.1.2 Yêu c u

- Quán tri t ph ng pháp, nguyên t c và quy trình đánh giá đ t đai

- N m v ng các khái ni m c b n có liên quan đ n công tác đánh giá đ t đai

- N m v ng ph ng pháp và c u trúc phân h ng kh n ng thích h p, phân tích tài chính và tác đ ng môi tr ng trong đánh giá đ t đai

- Bi t s d ng k t qu đánh giá đ t đai cho vi c đ xu t s d ng đ t trên quan

đi m sinh thái và b n v ng

 Khái ni m v đánh giá đ t đai

ánh giá đ t là quá trình xem xét kh n ng thích h p c a đ t đai v i nh ng lo i hình s d ng đ t khác nhau Nh m cung c p nh ng thông tin v s thu n l i và khó

kh n c a vi c s d ng đ t làm c n c cho vi c đ a ra nh ng quy t đ nh v vi c s

d ng đ t m t cách h p lý Th c ch t công tác đánh giá đ t đai là quá trình đ i chi u

gi a ch t l ng đ t đai v i các yêu c u s d ng đ t M t s đ nh ngh a v đánh giá đ t đai nh sau:

nh ngh a theo Stewart (1968) nh sau: “ ánh giá đ t đai là đánh giá kh n ng thích h p c a đ t đai cho vi c s d ng đ t đai c a con ng i vào nông lâm nghi p, thi t k thu l i, quy ho ch s n xu t”

nh ngh a theo FAO đ xu t n m 1976 nh sau: “ ánh giá đ t đai là quá trình

so sánh, đ i chi u gi a nh ng tính ch t v n có c a nh ng v t/khoanh đ t c n đánh giá v i nh ng tính ch t đ t đai mà lo i yêu c u s d ng đ t c n ph i có”

 Quan đi m đánh giá đ t đai theo FAO

- ánh giá các đ c đi m, thu c tính t nhiên, kinh t - xã h i c a các đ n v đ t đai và lo i s d ng đ t

Công tác đánh giá đ t đai t p trung nghiên c u 4 n i dung nh sau:

A Nghiên c u đi u ki n t nhiên, tài nguyên thiên nhiên và môi tr ng kinh t

xã h i có liên quan đ n ch t l ng đ t đai (LQ)

1 i u ki n t nhiên, tài nguyên thiên nhiên

ánh giá đi u ki n t nhiên, tài nguyên thiên nhiên trên c s nghiên c u các n i dung nh sau:

- V trí đ a lý

- a ch t, đ a hình, dáng đ t, đ a m o

- Khí h u (nhi t đ , l ng m a, đ m, b c h i, s ng giá, bão, l t,…)

- Thu v n (xâm nh p m n, ng p úng, kh n ng t i tiêu,…)

- Sinh v t t nhiên (các th m th c v t t nhiên)

- Th nh ng (tài nguyên đ t): Phân lo i, tính ch t, b n đ

- Tài nguyên n c (n c ng m, n c m t)

- Tài nguyên r ng (di n tích, tr l ng, phân lo i,…)

- Tài nguyên khoáng s n

- Tài nguyên nhân v n

2 Môi tr ng kinh t - xã h i

- Dân s , lao đ ng và m c s ng

- Dân t c, tôn giáo

- S n ph m nông nghi p và kh n ng tiêu th

- Các d ch v có liên quan đ n s d ng đ t

- Hi n tr ng kinh t và c s h t ng

B Nghiên c u đ c tính đ t đai và xây d ng b n đ đ n v đ t đai

- L a ch n và phân c p các ch tiêu xây d ng b n đ đ n v đ t đai

- Phân c p đánh giá

- Xây d ng b n đ thích h p đ t đai

I.2.6 Trình t các b c ti n hành đánh giá đ t đai theo FAO

S đ 1: Ti n trình đánh giá đ t đai cho phát tri n theo FAO (n m 1992)

S đ 2: Các b c ti n hành đánh gía đ t đai ph c v QHSD theo FAO, 1992

li u

5

ánh giá

kh

n ng thích

h p

6

Xác đ nh

hi n tr ng kinh t - xã

4

Xác đ nh

đ n v

đ t đai

Ti n trình đánh giá đ t đai đ c chia thành ba giai đo n chính: (i) Giai đo n

chu n b ; (ii) Giai đo n đi u tra th c t và (iii) Giai đo n x lý các s li u và báo cáo

k t qu

(i) Giai đo n chu n b

- Th o lu n ban đ u v ph m vi vùng nghiên c u, n i dung, ph ng pháp

nghiên c u; l p k ho ch; phân lo i và xác đ nh các ngu n tài li u có liên quan

- Thu th p và k th a các tài li u chuyên ngành có liên quan đ n đ t và s

- Trên c s đi u tra, nghiên c u các y u t môi tr ng t nhiên liên quan đ n

s n xu t nông - lâm nghi p đ phân l p và xác đ nh các đ c tính đ t đai có nh h ng

m nh m đ n s d ng đ t Ti n hành khoanh đ nh các b n đ đ n tính ph c v xây

d ng b n đ đ n v đ t đai

(iii) Giai đo n x lý các s li u và báo cáo k t qu

- C n c các k t qu kh o sát th c đ a, ti n hành xây d ng b n đ đ n v đ t đai, trên c s ch ng x p các l p b n đ đ n tính đã đ c khoanh v ngoài th c đ a

Th ng kê và đánh giá các đ c tính (ch t l ng) c a các đ n v đ t đai

- C n c trên yêu c u sinh thái c a cây tr ng và đ c đi m c a môi tr ng t

nhiên đ xác đ nh các yêu c u v đ t đai c a các lo i hình s d ng đ t đ c đánh giá

- K t h p gi a ch t l ng đ t đai v i yêu c u s d ng đ t đai c a các lo i

N m 1975 t i h i ngh Rome, t k t qu d th o đ u tiên c a FAO n m 1972 (đ c Brinkman và Smith so n l i và in n n m 1973), nh ng ý ki n đóng góp cho d

th o đã đ c các chuyên gia hàng đ u v đánh giá đ t đai c a FAO biên so n l i, đã hình thành ph ng pháp đ u tiên c a FAO v đánh giá đ t đai, công b n m 1976 v i

tên g i là “ c ng đánh giá đ t đai” (sau đó đ c b sung ch nh s a n m 1983) ã

chu n hóa v thu t ng và ph ng pháp lu n trong đánh giá đ t thành m t ph ng pháp đánh giá đ t đai th ng nh t trên th gi i

Ngay khi m i công b , đ c ng đã đ c áp d ng trong nhi u qu c gia, là tài

li u đ c trích d n nhi u nh t trong đánh giá đ t đai và h u h t các tác gi đ u đ ng ý

v t m quan tr ng c a nó cho s phát tri n c a ngành đánh giá đ t đai Trong nh ng

n m g n đây ph ng pháp lu n đánh giá đ t đai c a FAO c ng đã đ c áp d ng vào

đi u ki n c th n c ta, cho th y tính kh thi cao và có giá tr trong vi c làm c n c khoa h c cho công tác quy ho ch s d ng đ t

Trong quá trình đánh giá đ t đai s d ng m t trong hai ph ng pháp sau:

 Ph ng pháp 2 b c: Ph ng pháp này đ c ti n tri n theo các tu n t rõ r t,

g m có 2 b c: B c 1 đánh giá đ t t nhiên (đánh giá đ t v m t đ nh tính, bán đ nh l ng) và b c th 2 là phân tích kinh t xã h i

 Ph ng pháp song song: Các b c ti n tri n song song, k t h p đánh giá đ t

t nhiên đ ng th i v i vi c phân tích tác đ ng c a môi tr ng kinh t xã h i Trong th c t s khác nhau c a 2 ph ng pháp không th c s rõ nét Ph ng pháp 2 b c th ng dùng cho các d án đi u tra th m dò (nh ng d án l n và t ng quát), r i ti p đ n ph ng pháp song song đi u tra chi ti t và bán chi ti t C th các

b c ti n hành đánh giá đ t đai theo ph ng pháp hai b c và ph ng pháp song song

i u tra

c b n

Phân h ng thích h p

đ t đai đ nh

l ng và

đ nh tính

Phân tích kinh t , xã

h i

i u tra

c b n

Phân h ng thích h p đ t đai đ nh tính/bán đ nh

l ng

Phân tích kinh t

xã h i

Phân h ng thích h p đ t đai đ nhl ng

S đ 4: Trình t ho t đ ng đánh giá đ t đai theo FAO, 1976

SO SÁNH S D NG T

V I I U KI N T AI

(a) i chi u (b) Tác đ ng môi tr ng (c) Phân tích kinh t – xã h i (d) Ki m tra th c đ a

(a) M c tiêu (b) S li u (c) L p k ho ch đánh giá

S đ 5: Quy trình đánh giá đ t cho quy ho ch s d ng đ t

I.4 M T S NGUYÊN T C TRONG ÁNH GIÁ T AI

ánh giá đ t đai mang tính đ a ph ng, t c là các vùng có đi u ki n t nhiên kinh t - xã h i khác nhau thì y u t dùng cho đánh giá đ t đai c ng khác nhau Vì v y không th áp d ng các ch tiêu đánh giá đ t đai t vùng này cho vùng khác mà không

có cùng đi u ki n t nhiên, kinh t - xã h i

Ví d : vùng trung du các y u t dùng cho đánh giá đ t đai là lo i hình th nh ng,

đ a hình, đ dày t ng đ t, thành ph n c gi i,…nh ng vùng đ ng b ng các y u t dùng đ đánh giá đ t đai l i là đ t, ch đ n c t i, xâm nh p m n, m c đ ng p và

- Phân h ng đ t nh m xác đ nh m c đ phì nhiêu c a m t vùng đ t làm c s cho

vi c đánh thu nông nghi p

- nh giá đ t nh m xác đ nh giá tr c a m t vùng đ t b ng ti n làm c s cho vi c trao đ i, chuy n nh ng, b i th ng,…

Nh v y, trong đánh giá đ t đai c n tuân th các nguyên t c c b n sau:

1 Kh n ng thích h p đ t đai đ c đánh giá và phân lo i cho t ng lo i hình s

d ng đ t c th

2 M c đ thích h p đ c xác đ nh t tiêu chu n kinh t

3 Ph i k t h p đa ngành trong đánh giá đ t đai

4 Vi c đánh giá c n đ c xem xét m t cách t ng h p các y u t t nhiên, kinh t ,

I.5 T NG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN C U ÁNH GIÁ T

I.5.1 Công tác đánh giá đ t đai m t s n c trên th gi i

Tu theo m c đích và đi u ki n c th mà m i qu c gia s đ ra n i dung và

ph ng pháp đánh giá đ t đai c a mình Có r t nhi u ph ng pháp đánh giá đ t đai khác nhau, nh ng xét v m t t ng quát có 2 h ng chính: ánh giá đ t theo đi u ki n

t nhiên có xem xét t i đi u ki n kinh t xã h i và đánh giá kinh t đ t đai có xem xét

t i đi u ki n t nhiên

Hi n nay có 3 ph ng pháp đánh giá đ t chính:

ánh giá đ t d a vào s mô t và xét đoán tr c ti p - đ nh tính

ánh giá đ t theo cách cho đi m các ch tiêu t (0 đ n 100 đi m)

ánh giá đ t trên c s tính thích h p c a các lo i s d ng đ t đ i v i đi u

ki n t nhiên, kinh t xã h i - đ nh l ng

Sau đây là m t s ph ng pháp đánh giá đ t đai m t s n c và các c quan, t

ch c trên th gi i c ng nh Vi t Nam:

o Công tác đánh giá đ t M

T i M hi n nay đang ng d ng r ng rãi hai ph ng pháp: ph ng pháp t ng

h p và ph ng pháp y u t , ch y u d a trên kh n ng khai thác và hi u qu kinh t

s d ng đ t m c t ng quát, M đã phân h ng đ t đai b ng ph ng pháp quy nhóm

đ t ph c v s n xu t nông - lâm nghi p g i là đánh giá ti m n ng đ t

- Ph ng pháp t ng h p: Phân chia lãnh th t nhiên và đánh giá đ t thông qua n ng

su t cây tr ng nhi u n m (10 n m)

- Ph ng pháp y u t : Th ng kê các y u t t nhiên, xác đ nh tính ch t đ t và

ph ng h ng c i t o Các y u t đánh giá là: dày t ng đ t, thành ph n c gi i,

đ th m th u, ch t l n vào, hàm l ng các đ c t , mu i, đ a hình, m c đ xói mòn

và khí h u Vi c đánh giá đ t này không ch d a trên n ng su t cây tr ng trên các

lo i đ t mà còn th ng kê các chi phí và thu nh p Trong tr ng h p này l i nhu n

t i đa đ c ch n làm m c so sánh cho các lo i hình khác nhau trên cùng m t lo i

đ t

B ng vi c quy nhóm đ t s n xu t ph c v s n xu t đ t nông-lâm nghi p, toàn b

n c M đ c chia làm 8 l p B n l p đ u có kh n ng s n xu t nông nghi p, trong

đó l p I ít ho c không có h n ch và h n ch t ng d n các l p II, III, IV Ba l p V,

VI, VII không có kh n ng s n xu t nông nghi p mà ch có kh n ng s n xu t lâm nghi p ho c ch n th gia súc L p th VIII là các vùng đ t hoàn toàn không có kh

n ng s n xu t nông-lâm nghi p nh đ m l y, khe v c, cát tr ng…

Trong h th ng đánh giá đ t đai này, kh n ng s n xu t c a đ t đai gi m d n và

nh ng h n ch t ng d n t l p I đ n l p VIII M c đ chi ti t h n, các l p đ c chia

o Công tác đánh giá đ t Canada

Canada đánh giá đ t theo các y u t t nhiên c a đ t và theo n ng su t cây tr ng (ng c c) nhi u n m Trong đó l y cây lúa m làm tiêu chu n đ đánh giá N u trong

đ n v s n xu t có nhi u lo i cây tr ng thì đ c dùng h s chuy n đ i ra cây lúa m Các ch tiêu dùng trong đánh giá đ t đ c chú ý là: thành ph n c gi i, c u trúc đ t,

m c đ mu i đ c, m c đ xói mòn đ t và ch t l n vào

Trên c s đó đ t Canada đ c chia làm 7 nhóm:

- Nhóm 1: Thích h p v i nhi u lo i cây h n c , ít và không có h n ch

- Nhóm 2: Kh n ng thích h p v i m t s cây tr ng Có h n ch chính là xói mòn, khí h u không thu n l i, nghèo dinh d ng

- Nhóm 3: Ch thích h p v i m t s ít cây tr ng, có nhi u h n ch v : đ d c l n, xói mòn m nh, thành ph n c gi i n ng, nghèo dinh d ng

- Nhóm 4: Thích h p v i r t ít cây tr ng H n ch chính là khí h u kh c nghi t, b xói mòn m nh không có kh n ng gi n c

- Nhóm 5: Ít tr ng đ c cây hàng n m, ch tr ng đ c cây lâu n m nh ng yêu c u

đ u t cao

- Nhóm 6: t ch dùng đ c vào ch n th gia súc

- Nhóm 7: Hoàn toàn không có kh n ng s n xu t nông nghi p

o Công tác đánh giá đ t Anh

Anh t n t i 2 ph ng pháp đánh giá đ t:

ánh giá đ t d a hoàn toàn vào đi u ki n t nhiên Ph ng pháp này không chú

ý đ n s tham gia c a con ng i mà ch ch y u d a vào đ phì t nhiên và đ c chia làm 3 nhóm:

- Nhóm y u t con ng i không th thay th đ c nh khí h u, v trí, đ a hình, đ dày t ng đ t, thành ph n c gi i

- Nhóm các y u t mà con ng i có th c i t o đ c nh ng c n ph i đ u t cao

nh t i tiêu, thau chua r a m n,…

- Nhóm các y u t mà con ng i có th c i t o đ c b ng các bi n pháp canh tác thông th ng nh đi u hoà dinh d ng trong đ t, c i thi n đ chua,…

ánh giá đ t c n c hoàn toàn vào n ng su t th c t K t qu đánh giá d a trên

s li u th ng kê n ng su t cây tr ng th c t qua nhi u n m Vi c đánh giá này g p nhi u khó kh n và không khách quan vì n ng su t cây tr ng ph thu c vào lo i cây

tr ng đ c ch n và kh n ng c a ng i s d ng Trên c s ph ng pháp đánh giá đ t

đai th nh t, đ t đai Anh đ c chia làm 5 nhóm:

- Nhóm 1: g m các lo i đ t thu n l i nhi u m t đ s n xu t nông nghi p, tr ng

đ c nhi u lo i cây và cho n ng su t cao

- Nhóm 2: đ t có m t s y u t h n ch nh ng nh h ng không l n, có kh n ng thích h p v i nhi u lo i cây tr ng tr các lo i cây n qu

- Nhóm 3: đ t có ch t l ng trung bình, thích h p cho đ ng c và m t s ít cây

- Nhóm 4: nghèo dinh d ng canh tác khó kh n, ch thích h p v i các cây tr ng không c n đ u t cao

- Nhóm 5: đ t đ ng c ch n nuôi, không tr ng đ c cây l ng th c

- X: Các y u t bi n đ ng nh t i tiêu, ki m, m c đ dinh d ng, đ xói mòn

- Tu thu c vào đi u ki n c th c a vùng đánh giá mà ch n các y u t thích h p

M i y u t chia thành nhi u c p và tính theo ph n tr m (%)

B ng ph ng pháp này, đ t đai n đ c chia thành 6 nhóm:

- Nhóm 1: th ng h o h ng, 80 – 100% đ t có th tr ng b t k lo i cây nào c ng cho n ng su t cao

- Nhóm 2: 60 – 79% đ t có th tr ng b t k cây tr ng nào nh ng cho n ng su t

Balan ti n hành đánh giá đ t trên c s đánh giá các y u t t nhiên nh thành

ph n c gi i, đ dày t ng canh tác, c u trúc đ t, đ chua, m c đ gley, ch đ n c trong đ t, đ a hình, n ng su t cây tr ng,…

Trên c s đó đ t Ba Lan đ c chia làm 8 nhóm:

- Nhóm 1: đ t có ph m ch t cao, có đ y đ các tính ch t t i u, có đ m i đi u

ki n đ phát tri n t t c các lo i cây tr ng nông nghi p

- Nhóm 2: g m các lo i đ t có ph m ch t cao nh ng có m t s tính ch t kém h n nhóm 1, trong đó có m t s h n ch đ i v i cây tr ng

- Nhóm 3: g m các lo i đ t có ph m ch t khá phát tri n trên sét và hoàng th , thành ph n c gi i trung bình, m c n c ng m có nh h ng đ n ph m ch t đ t Các đ t nhóm này th ng đ c tr ng lúa mì cho n ng su t cao nên còn g i là

đ t lúa mì

- Nhóm 4: đ t có ph m ch t trung bình, ph n l n đ t có thành ph n c gi i nh , thu n l i cho vi c tr ng khoai tây nên còn g i là đ t khoai tây

- Nhóm 5: đ t x u ph m ch t th p, thu c đ t Renzin, th t n ng, gley m nh

- Nhóm 6: đ t r t x u, g m các lo i đ t nhóm 5 nh ng tính ch t hóa h c kém

- Nhóm 7: đ t không dùng vào nông nghi p đ c, ch cho lâm nghi p

- Nhóm 8: đ t đ i núi dùng cho lâm nghi p

o ánh giá đ t Bulgaria

ánh giá đ t Bulgaria th ng chú ý đ n các ch tiêu có tính ch t t nhiên, nó

nh h ng đ n đ phì c a đ t và nh h ng t i s phát tri n, sinh tr ng c a các lo i cây nông nghi p M i lo i đ t có m t thang đi m riêng cho t ng y u t Các lo i cây

tr ng chính đ u đ c nghiên c u và xây d ng thành các thang đi m v đ t nh cây lúa

mì

Ph ng pháp này không chú ý đ n hi u qu kinh t , t ng l i nhu n và v n đ

xã h i, môi tr ng B ng ph ng pháp cho đi m, đ t Bungaria đ c chia làm 10 h ng:

o ánh giá đ t Liên Xô c

ây là tr ng phái đánh giá đ t đai theo quan đi m phát sinh, phát tri n c a V.V ôcuchaev Tr ng phái này cho r ng, đánh giá đ t đai tr c h t ph i đ c p đ n

lo i th nh ng và ch t l ng t nhiên c a đ t là nh ng ch tiêu mang tính khách quan

và đáng tin c y Ph i có s đánh giá th ng kê kinh t và th ng kê nông h c c a đ t đai

m i có giá tr trong vi c đ ra nh ng bi n pháp s d ng đ t t i u Trong đánh giá đ t

th ng áp d ng ph ng pháp cho đi m các y u t trên c s thang đi m chu n đã

đ c xây d ng th ng nh t i chi u gi a tính ch t đ t và đi u ki n t nhiên v i yêu

c u c a h th ng cây tr ng đ c l a ch n đ phân h ng đánh giá đ t

Công tác đi u tra đánh giá đ t Liên Xô c phát tri n r t s m t th k XVIII

nh ng mãi đ n n m 1967 Liên Xô m i xu t b n cu n “Phân h ng đ t toàn Liên

Bang” Trong cu n này đánh giá đ t đ c hi u nh sau: “ ánh giá đ t là s phân

h ng đ t chuyên môn hoá theo s c s n xu t c a đ t đ c c u thành b i nh ng đ c tính khách quan và nh ng tính ch t t nhiên r t c n thi t cho s phát tri n và sinh

tr ng c a cây tr ng và có t ng quan v i n ng su t trung bình nhi u n m”

Theo quy t đ nh c a Chính ph , công tác đánh giá đ t đai đ c ti n hành trên toàn Liên Bang và do B Nông Nghi p ch trì (B Nông nghi p Liên Xô, 1980) N i dung c b n là:

- Xác đ nh hi u qu kinh t s d ng đ t đai

- ánh giá và so sánh ho t đ ng kinh doanh c a các xí nghi p

- D ki n s l ng và giá thành s n ph m, là c s đ đ m b o công b ng trong thu mua và giao n p s n ph m

- Hoàn thi n k ho ch s n xu t và xây d ng các đ án quy ho ch

- ánh giá đ t đ c th c hi n theo hai h ng: đánh giá chung và đánh giá riêng (theo hi u su t c a t ng lo i cây tr ng) Ch tiêu đánh giá là:

N ng su t-giá thành s n ph m

M c hoàn v n

a tô c p sai (ph n lãi thu n túy)

- Cây tr ng l y làm g c đ đánh giá nh t thi t ph i là cây ng c c và cây h đ u,

đ n v đánh giá là các ch ng đ t

- N i dung ti n hành g m 7 công đo n:

Chu n b T ng h p tài li u

Phân vùng đánh giá đ t

Xác đ nh đ n v đánh giá đ t đai

Xác đ nh các thông s c b n cho t ng nhóm ch ng đ t

Xây d ng thang đánh giá đ t đai

Xác đ nh các tiêu chu n đánh giá đ t đai cho t ng c s s n xu t

Ngoài ra có quy đ nh đánh giá c th cho: đ t có t i, đ t đ c tiêu úng, đ t

tr ng cây lâu n m, đ t đ ng c c t và đ ng c ch n th …

o ánh giá đ t c a T Ch c Nông L ng Liên H p Qu c (FAO)

Th y rõ vai trò, t m quan tr ng c a đánh giá đ t đai làm c s cho công tác quy

ho ch s d ng đ t, t ch c FAO v i s tham gia c a các chuyên gia đ u ngành đã

t ng h p kinh nghi m c a nhi u n c xây d ng b n “ c ng đánh giá đ t” n m

1976 (A Framework for Land Evaluation, FAO-ROME, 1976) Tài li u đ c c th

gi i quan tâm th nghi m, v n d ng và ch p nh n là ph ng ti n t t nh t đ đánh giá

ti m n ng đ t đai ây chính là tài li u mang tính c s ban đ u cho các h ng d n

ti p theo đã đ c h ng d n h u h t các n c nh :

- Guidelines: Land Evaluation for Rainfed Agriculture, FAO, Rome 1983

- Guidelines: Land Evaluation for Forestry, FAO, Rome 1984

- Guidelines: Land Evaluation for Irrigated Agriculture, FAO, Rome 1985

- Guidelines: Land Evaluation for Development, FAO, Rome 1992

- Guidelines for Land – Use Planning, FAO, Rome 1993

I.5.2 Công tác đi u tra đánh giá đ t Vi t Nam

Vi t Nam khái ni m đánh giá đ t, phân h ng đ t đã có t r t lâu qua vi c phân chia “T h ng đi n, l c h ng th ” Công tác đánh giá đ c nhi u c quan khoa h c

nghiên c u và th c hi n T nh ng b c s khai, ngành khoa h c đánh giá đ t đai đã

d n d n tr ng thành và hoàn thi n c s lý lu n c v khoa h c và th c ti n

T đ u nh ng n m 1970, Bùi Quang To n cùng nhi u nhà khoa h c c a Vi n Nông Hoá Th Nh ng (V Cao Thái, Nguy n V n Thân, inh V n T nh ) đã ti n hành công tác đánh giá phân h ng đ t đai 23 huy n, 286 h p tác xã và 9 vùng chuyên canh

Phân lo i kh n ng thích h p đ t đai (Land Suitability Classification) c a FAO

đã đ c áp d ng đ u tiên trong nghiên c u “ ánh giá và quy ho ch s d ng đ t hoang

Vi t Nam” (Bùi Quang To n và nnk, 1985)

ánh giá phân h ng đ t khái quát toàn qu c (Tôn Th t Chi u và nnk, 1986) đ c

th c hi n t l 1/500.000 d a trên Phân lo i kh n ng đ t đai (Land capability classification) c a B Nông nghi p Hoa K , ch tiêu s d ng là đ c đi m th nh ng

và đ a hình

T n m 1978, công tác đánh giá đ t đai đã đ c biên ch thành m t t thu c H i

đ ng Chuyên ngành Công ngh v đ t c a H i đ ng Khoa h c đ t Qu c t (Tr n Công

Vi n Quy ho ch và Thi t k Nông nghi p đã quy đ nh vi c đánh giá đ t là b c

b t bu c trong công tác đánh giá đ t c a Vi n B Nông nghi p và Phát tri n Nông thôn đã ban hành tiêu chu n ngành 10TCN 343-98 v quy trình đánh giá đ t đai ph c

v nông nghi p Quy trình đ c xây d ng trên c s n i dung và ph ng pháp c a FAO theo đi u ki n và tiêu chu n c th c a Vi t Nam

Trong ch ng trình quy ho ch t ng th ng B ng Sông C u Long (Nguy n

V n Nhân, n m 1996) đã áp d ng ph ng pháp phân h ng đánh giá đ t c a FAO

n c T b n Ch ngh a (kinh t th tr ng), ngoài vi c đ cao s c s n xu t c a đ t còn

r t coi tr ng các y u t nh n ng su t cây tr ng nhi u n m, m c đ đ u t , t ng thu

nh p, lãi thu n và hi u qu đ ng v n

Trong n n kinh t th tr ng giá tr đ t đai đ c ph n ánh rõ nét qua giá tr s

d ng và cu i cùng là hi u qu kinh t S là sai l m r t l n n u đánh giá đ t đai ch

d a vào các y u t đi u ki n t nhiên mà coi nh các ch tiêu kinh t

M t t n t i chung là vi c đánh giá đ t đai nhi u n c là đánh giá đ t đai ch đánh giá cho m t lo i cây tr ng hay m t nhóm cây Vi c này làm h n ch vi c đ xu t các bi n pháp h p lý c a các nhà quy ho ch và các nhà qu n lý

c ng r n mà r cây không th xuyên qua đ c tr lên, có khi ch 10 – 20 cm

nghiên c u các tính ch t lý, hoá, sinh h c đ t; nghiên c u phát sinh, phân

h ng và l p b n đ đ t thu c l nh v c nghiên c u c a môn th nh ng h c

Thí d v m t s lo i đ t nh : t phù sa (t ng ng v i tên g i theo FAO/UNESCO là Fluvisols), đ t đ (Ferrasols), đ t xám (Acrisols),…

a) n v b n đ đ t (Soil Mapping Unit)

Tu thu c vào t l b n đ và m c đ chi ti t c a b n đ đ t đ c thành l p mà các đ n v đ t có khi t ng ng v i nhóm đ t (Soil Group), có khi là đ n v đ t (Soil Unit) hay là đ n v ph , M t đ n v b n đ đ t ph i th hi n đ c các n i dung c

b n sau:

• Tên đ n v b n đ đ t (tên lo i đ t) th ng đ c th hi n b ng ký hi u theo quy

đ nh c a b n phân lo i đ t (theo h th ng phân lo i qu c gia ho c theo phân lo i

qu c t ) M t s ít tr ng h p các đ n v b n đ đ t đ c th hi n b ng s r p 1,2,3,

• Ranh gi i gi a các đ n v đ t đ c th hi n b ng đ ng contour nét m c màu đen (đ c g i là các contour đ t)

• Trên b n đ đ t m i m t đ n v đ t còn đ c th hi n b ng m t màu s c riêng,

nh m giúp phân bi t v i các đ n v đ t khác trên b n đ

b) Các y u t khác có nh h ng đ n ch t l ng c a các đ n v đ t (có th có)

• a hình: Vi t Nam đ c tr ng v đ a hình đ c chia làm 2 d ng nh sau:

a hình khu v c mi n núi đ c chia theo c p đ d c, th ng có 6 c p

- á: Bazan, granite, phi n sét, vôi, cát, bi n ch t,

• dày t ng đ t (đ sâu t ng đ t t m t đ t đ n t ng c ng r n), th ng đ c chia làm 5 c p

B ng 2: Th ng kê và phân lo i đ t Vi t Nam

KH Tên đ t KH Tên đ t

III S t phèn FLt/GLt THIONIC FLUVISOLS

IV P t phù sa FL FLUVISOLS

VI T t than bùn HS HISTOSOLS

VII MK t m n ki m SN SOLONETZ

IX RK t đá b t AN ANDOSOLS

29 Rf t đen có t ng k t von dày LVf Ferric Luvisols

XI N t n c n VR VERTISOLS

XII XK t nâu vùng bán khô h n LX LIXISOLS

XIV L t có t ng sét loang l PT PLINTHISOLS

XV O t podzolic PD POZODLUVISOLS

XIX A t mùn alit núi cao AL ALISOLS

XX E t t ng m ng (tr s i đá) LP LEPTOSOLS

XXI N t nhân tác AT ANTHROSOLS

Hình 2: B n đ đ t Cao nguyên L c Ninh - Ph c Long – Bình Ph c

Ngu n: Lu n án ti n s nông nghi p, inh i Gái, n m 2002

Hình 3 : B n đ đ t Cao nguyên Xuân L c - t nh ng Nai

Ngu n: Lu n án ti n s nông nghi p, inh i Gái, n m 2002

B ng 3: Th ng kê và phân lo i t nh ng Nai

Hình 5: B n đ đ t huy n Yên Châu - t nh S n La

Ngu n: Case study on land evaluation in mountainous area, TS ào Châu Thu, Tr ng i H c Nông Nghi p I

Hình 6: B n đ đ t xã Phan Ti n - huy n B c Bình - t nh Bình Thu n

B ng 4: Phân lo i và th ng kê đ t xã Phan Ti n

KÝ HI U TÊN T THEO VI T NAM TÊN T THEO FAO DI N TÍCH T L % K T VON D C T NG DÀY

FL Nhóm đ t phù sa FLUVISOSL 1.085,19 14,35 - - -

I FLd.um b/1 t phù sa chua, giàu mùn Umbri - Dystric Fluvisols 1.026,06 13,57 Không 0 - 3 >100

I FLd.ar b/1 t phù sa chua, c gi i nh Areni - Dystric Fluvisols 59,13 0,78 Không 0 - 3 > 100

FR Nhóm đ t đ FERRASOLS 484,17 6,40

IV FRr.ar b/3 t đ th m c gi i nh Areni - Rhodic Ferrasols 484,17 6,40 Không > 15 50 - 70

AC Nhóm đ t xám ACRISOLS 5.891,64 77,92

IV ACh.dy b/2 t xám đi n hình, chua Dystri - Haplic Acrisols 295,41 3,91 Không > 15 70 - 100

IV ACfa.li c/4 t xám k t von, trên đá Lithi - Ferralic Acrisols 1.066,14 14,10 Có > 15 30 -50

II ACfa.li c/3 t xám k t von, trên đá Lithi - Ferralic Acrisols 280,09 3,70 Có 3 - 8 50 - 70

I ACfa.li1 c/1 t xám k t von, đá t ng nông EpiLithi - Ferralic Acrisols 279,95 3,70 Có 0 - 3 >100

I ACx.li b/1 t xám vàng, trên đá Lithi - Chromic Acrisols 551,05 7,29 Không 0 - 3 > 100

IV ACfa.li c/3 t xám k t von, trên đá Lithi - Ferralic Acrisols 3.419,00 45,22 Có > 15 50 - 70

T NG DI N TÍCH T NHIÊN 7.561,00 100,00 - - - Ngu n: Trung tâm Nghiên C u và ng d ng K thu t a chính Tr ng HNL, Tp.HCM, n m 2002

♦ Vi t Nam hi n nay v n t n t i 4 h th ng phân lo i đ t khác nhau M i m t vùng, m t đ a ph ng có các ngu n tài li u v b n đ đ t v i các h th ng phân lo i khác nhau, gây tr ng i l n trong vi c ki m kê ngu n tài nguyên đ t và khó kh n cho

ng i s d ng b n đ đ t H u h t các ngu n tài li u v đ t (b n đ và báo cáo thuy t minh) hi n nay đã đ c chuy n đ i theo h th ng phân lo i đ t Vi t Nam theo

FAO/UNESCO Các h th ng phân lo i đ t Vi t Nam bao g m:

- H th ng phân lo i đ t phát sinh (theo tr ng phái phát sinh c a Liên Xô c )

lu t và ti n trình phát sinh th nh ng trên các vùng lãnh th khác nhau C s phân

lo i đ c đ t trong m i quan h t ng h c a các y u t : m u ch t, khí h u, đ a hình,

th i gian, sinh v t và các tác đ ng c a con ng i

- H th ng phân lo i c a Hoa K (USDA Soil Taxonomy), đ c T ng c c a chính nhi u n m nghiên c u và đ a vào ch ng trình gi ng d y ây là h th ng phân

lo i “m ” có th b sung thêm các đ n v đ t đai hi n có, đ c đ t tên theo d ng ghép

t v i thu t ng Latin, đ c c u trúc theo các “b c” phân lo i (category) v i các ch tiêu hoá lý đ nh l ng thông qua xây d ng các t ng ch n đoán (diagnostic horizons)

- T ch c FAO và UNESCO đã m t nhi u n m t ng h p t nhi u h th ng phân lo i đ t trên th gi i Vi c c p nh t thông tin đ c th c hi n th ng xuyên, giúp cho b n đ 1/5.000.000 và phân lo i đ t c a FAO/UNESCO đ c xem là tài li u

th ng nh t và ph c p r ng rãi trong các nghiên c u v đ t c a nhi u qu c gia trên th

gi i N m b t đ c ti n b c a khoa h c đ t th gi i, t n m 1976, ph ng pháp đánh giá đ t đai c a FAO và các h ng d n ti p theo (1983, 1985, 1987, 1992) đ c Vi n Quy ho ch & Thi t k Nông nghi p áp d ng r ng rãi trong các d án quy ho ch phát tri n các huy n và các t nh ng B ng Sông C u Long ( BSCL) N m 1993, Vi n Quy ho ch và Thi t k Nông nghi p đã ch đ o th c hi n canh tác đánh giá đ t đai trên

c 9 vùng sinh thái c a c n c v i b n đ t l 1/250.000, kh ng đ nh m t ph ng pháp lu n đ c ng d ng r ng rãi nh t Vi t Nam và th gi i

II.2 T AI VÀ B N N V T AI

II.2.1 Khái ni m đ t đai (Land)

Trong ph m vi nghiên c u v s d ng đ t các nhà đánh giá đ t nhìn nh n đ t đai

là m t nhân t sinh thái (theo FAO 1976), bao g m các thu c tính sinh h c và t nhiên tác đ ng đ n s d ng đ t ây là lý lu n có tính ch t c s thông qua 4 k h i th o

qu c t t n m 1972 – 1980 H c thuy t sinh thái h c c nh quan ra đ i và h coi đ t đai nh là nh ng v t mang c a các h sinh thái t đai bao g m t t c các thu c tính sinh h c và t nhiên c a b m t trái đ t có nh h ng nh t đ nh đ n ti m n ng và hi n

tr ng s d ng đ t Các đi u ki n t nhiên t o nên ch t l ng đ t đai bao g m các y u

c a con ng i hi n t i và trong t ng lai “

Qua đó chúng ta có th hi u m t cách nôm na “ t đai đ c xem nh là m t đ n

v đ t đ c đ t trong m t đi u ki n t nhiên c th ” Nh v y có th th y r ng, cùng

m t lo i đ t nh ng xu t hi n trong 2 vùng, 2 khu v c có đi u ki n t nhiên khác nhau

s cho chúng ta 2 đ n v đ t đai riêng bi t Ví d : Cùng là đ t đ bazan nh ng phân b

khu v c phía B c thì s có ch t l ng đ t đai khác h n vùng đ t đ bazan đ c phân

b khu v c phía Nam (Long khánh, ng Nai)

• Trong đánh giá đ t, đ t đai đ c th hi n thành nh ng khoanh đ t v i nh ng

đ c đi m riêng bi t g i là đ n v b n đ đ t đai - LMU (Land Mapping Unit)

• Trên m i LMU có lo i hình s d ng đ t v i nh ng yêu c u s d ng đ t nh t

II.2.2 n v b n đ đ t đai (Land Mapping Units)

Theo FAO n m 1976 đ n v b n đ đ t đai đ c đ nh ngh a nh sau: “ n v

b n đ đ t đai là m t vùng hay m t v t đ t trong đó có s đ ng nh t c a các y u t t nhiên và có s phân bi t c a m t ho c nhi u y u t t nhiên so v i các vùng lân c n.”

Nh v y theo đ nh ngh a thì đ t đai có các thu c tính sau:

 Tính ch t đ t đai (Land Characteristic – LC)

Là các thu c tính c a đ t đai mà chúng ta có th đo đ m và c l ng đ c Các tính ch t đ t đai có th có nh là: đ c, t ng dày đ t, đ thoát n c, thành ph n c

 c tính đ t đai (Land Quanlity – LQ)

c tính đ t đai (m t s tài li u khác s d ng thu t ng ch t l ng đ t đai) là tính

ch t ph c t p c a đ t đai th hi n nh ng m c đ thích h p khác nhau cho 1 lo i hình

s d ng đ t c th c tính (ch t l ng) đ t đai c a các LMU chính là câu tr l i tr c

ti p cho các yêu c u s d ng đ t c a các lo i hình s d ng đ t (LUT) Thông th ng

nó ph n ánh n i t i c a r t nhi u tính ch t đ t đai, các ví v v đ c tính đ t đai có th

có là: M c đ xói mòn, ch đ nhi t, ch đ m, kh n ng thoát n c, ch đ cung c p dinh d ng, m c đ sâu c a l p đ t, đ a hình nh h ng đ n xói mòn ho c c gi i hoá, m c đ ng p, đ phì nhiêu c a đ ng c , giao thông thu n l i,…

Nh v y đ c tính đ t đai chính là các thu c tính c a đ t đai tác đ ng đ c bi t đ n tính thích h p c a đ t đó đ i v i các lo i s d ng đ t riêng bi t

Hình 7: M t vài đ c tính đ t đai dùng đ xác đ nh đ n v đ t đai, theo FAO 1992

Chú thích: 1 Ch đ b c x (radiation regime)

2 Ch đ nhi t (temperature regime)

3 m không khí (moisture availability)

4 Các ch t dinh d ng trong đ t (nutrient availability)

5 Các đi u ki n vùng r (rooting conditions)

6 Nguy c l l t (flood hazard)

7 Nguy c xói mòn (erosion hazard)

8 Kh n ng xâm nh p m n (excess salts)

9 Quy mô c a các đ n v qu n lý (size of management units)

B ng 5: M t ví d v mô t các đ c tính c a m t đ n v đ t đai đ c cho là thích

h p cho b trí nông nghi p nh m a, theo FAO 1992

c tính đ t đai

(land quality)

Tính ch t đ t đai (land characteristic)

Giá tr (Value)

B ng 6: Các tính ch t đ t đai đ c dùng đ đánh giá các đ c tính đ t đai

I Các tính ch t v khí h u

Các tính ch t li t kê đ i đây là giá tr trung bình hàng n m, giá tr trung bình

su t th i v , giá tr cho các tháng chín, đ tin c y h n ch đ i v i b t k tính ch t nào,

th ng xuyên hay theo th i đi m

− Vùng khí h u nông nghi p/đ dài c a mùa m, mùa khô; ph m vi nh h ng c a

c li t kê theo t ng đ t m t (t 0 đ n 20 cm) Giá tr trung bình cho các t ng d i,

giá tr trung bình cho toàn ph u di n, ho c đ sâu t i thi u mà đó các tính ch t đ t

bi n

− Lo i đ t theo h th ng phân lo i qu c gia ho c qu c t (FAO-UNESCO, USDA)

− Lo i đ t thoát n c/t ng ch n đoán/có t ng than bùn

− Màu s t/loang l /thành ph n c gi i đ t/đá ho c s i/h n h p

− Ti m n ng oxy hoá kh /ch s xói mòn do n c/xói mòn do gió

− Các khoáng v t b phong hoá/khoáng sét

o Hoá h c đ t

− pH/Cation trao đ i/t ng baz trao đ i/đ no baz

− Nit /lân d tiêu/kali trao đ i/các ch t dinh d ng khác: Ca, Mg, S, vi l ng/ch t

T các k t qu nghiên c u đánh giá đ t đai và th c ti n s d ng đ t Vi t Nam,

có th khái quát m i quan h gi a m t s đ c tính đ t đai v i các lo i hình s d ng đ t thông qua b ng sau:

Chuyên màu

Cao

su

Cà phê

H tiêu

I.19 A t mùn alit núi cao

II.2.3 Xây d ng b n đ đ n v đ t đai (LUM – Land Unit Mapping)

II.2.3.1 Xác đ nh các ch tiêu xây d ng b n đ đ n v đ t đai

B n đ đ n v đ t đai là m t lo i b n đ chuyên đ đ c xây d ng trên c s

ch ng x p các lo i b n đ đ n tính v các đi u ki n t nhiên có nh h ng t i ch t

l ng đ t đai Các khoanh/v t đ t đ c th hi n trên b n đ đ n v đ t đai sau khi

ch ng x p đ c g i là “ đ n v b n đ đ t đai – LMU “ ( Land Mapping Unit) Tr c

đây b n đ đ n v đ t đai ch y u đ c xây d ng b ng ph ng pháp th công (ch ng ghép trên bàn kính và khoanh b ng tay Cùng v i s phát tri n c a công ngh thông tin

và h th ng thông tin đ a lý – GIS cho phép ng i s d ng có th overlay (ch ng x p) các b n đ đ n tính m t cách d dàng, nhanh chóng v i đ chính xác cao Các lo i b n

đ đ n tính ph c v xây d ng b n đ đ n v đ t th ng dùng trong GIS là:

1 c đi m t nhiên vùng nghiên c u

2 M c tiêu nghiên c u c a d án đánh giá đ t đai

3 Yêu c u s d ng đ t c a các lo i hình s d ng đ t đ c ch n

4 Quy mô di n tích và t l b n đ c n xây d ng

5 Ngu n tài li u s n có và kh n ng b sung

II.2.3.2 Phân c p các ch tiêu xây d ng b n đ đ n v đ t đai

Các ch tiêu phân c p đ c l a ch n chính là các đ c tính và tính ch t đ t đai đ c

tr ng cho yêu c u s d ng đ t c a các LUTs và m i ch tiêu phân c p đ c th hi n là

nh ng b n đ đ n tính Vi c l a ch n s ch tiêu (đ c tính đ t) và s phân c p ch tiêu (tính ch t đ t) r t quan tr ng vì s quy t đ nh đ chính xác c a các LMUs cho các LUTs N u s ch tiêu ít quá ho c không đ i di n cho yêu c u s d ng đ t c a các LUTs thì k t qu đánh giá sai, n u nhi u quá thì s LMU quá l n không đáp ng tính

thích h p c a LUT Theo kinh nghi m L a ch n >5 và <10 ch tiêu cho m i b n đ

- Cỏc LMU ph i đ c xỏc đ nh m t cỏch đ n gi n d a trờn nh ng đ c đi m quan sỏt tr c ti p đ ng ru ng ho c qua s d ng k thu t nh mỏy bay ho c

nh vi n thỏm

B ng 8: Cỏc đ c tớnh và tớnh ch t đ t đai đ c s d ng phõn c p b n đ đ n v đ t

đai huy n Yờn Chõu - t n S n La

(ha)

1 Loại đất 1 Đất vàng nhạt trên đá quặc zít

2 Đất phù sa suối

3 Đất vàng nhạt trên đá dăm cuội kết

4 Đất đỏ vàng trên đá biến chất Philip

5 Đất đỏ nâu trên đá vôi

2605,49 2352,00 1804,11 1578,85 932,31 1043,08 1823,79 1607,03 368,94

2 Độ dốc 1 Dốc trên 250

2 Dốc từ 15 - 250

3 Dốc dưới 150

SL1 SL2 SL3

11716,07 1666,11 728,42

518,36 3262,79 10329,45

423,16 986,69 12700,75

1057,10 2949,34 10104,16