Bài thuyết trình: Vương quốc cổ Phù Nam

Lịch sử nghiên cứu về Phù Nam Lịch sử Phù Nam chỉ được thế giới hiện đại biết đến vào những năm cuối của thế kỷXIX thông qua việc dịch và giới thiệu các bộ thu tịch cổ Trung Quốc của các

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Nghiên cứu lịch sử Phù Nam là một vấn đề không phải mới trong công tác nghiêncứu sử học Tuy nhiên việc biết, hiểu và đánh giá đúng đắn về lịch sử Phù Nam nói riêng

và lịch sử Phù Nam trong mối tương quan với khu vực Đông Nam Á thời cổ đại là vấn đề

mà gần đây mới được đề cập đến một cách rộng rãi và thỏa đáng Việc nghiên cứu và giảngdạy lịch sử Phù Nam có ý nghĩa rất quan trọng về nhiều mặt:

Thứ nhất, vương quốc cổ Phù Nam hình thành trên khu vực Nam Bộ thuộc lãnh thổ

Việt Nam do đó lịch sử Phù Nam là một bộ phận của lịch sử dân tộc Phù Nam với tư cách làmột trong ba vương quốc cổ trên lãnh thổ Việt Nam do đó điều tất yếu là sử học Việt Namnói riêng và dân tộc Việt Nam cần biết đến, hiểu và đánh giá toàn diện về lịch sử của vươngquốc này Với những chứng cứ khoa học đầy đủ, đúng đắn, đáng tin cậy và thuyết phục vềlịch sử Phù Nam, chúng ta có thể khẳng định vùng đất Nam Bộ - địa bàn chủ yếu của vươngquốc cổ Phù Nam – là vùng đất thuộc chủ quyền của Việt Nam hiện nay Với những cứ liệuđầy đủ đó, chúng ta hoàn toàn có thể yêu cầu Campuchia viết lại sách giáo khoa lịch sử vềvùng đất Nam Bộ của Việt Nam

Thứ hai, vương quốc cổ Phù Nam tuy tồn tại trong một thời gian ngắn nhưng nó đã

phát triển đến giai đoạn cực thịnh khi trở thành một đế quốc hùng mạnh, mở rộng lãnh thổ

cả ở khu vực Đông Nam Á lục địa và hải đảo Hơn nữa, trong thời gian tồn tại, Phù Nam đãđóng vai trò là điểm trung tâm thương mại, là trung tâm giao lưu quốc tế thời cổ đại giữaTrung Quốc với Ấn Độ và khu vực Đông Nam Á Chính vì thế, nghiên cứu về lịch sử PhùNam để có cái nhìn toàn diện hơn về khu vực Đông Nam Á, về Trung Quốc và Ấn Độ thời

cổ đại

Thứ ba, hiện nay theo chương trình đổi mới công tác giảng dạy bộ môn Lịch sử ở trường

phổ thông, lịch sử vương quốc cổ Phù Nam đã được đưa vào giảng dạy Chính vì thế, hiểu biết

về lịch sử Phù Nam có ý nghĩa quan trọng trong việc trang bị chuyên môn vững vàng cho ngườigiáo viên khi tiến hành giảng dạy một nội dung khó, phức tạp nhưng vô cùng quan trọng này ởtrường phổ thông

Với tất cả những lí do trên, có thể thấy, nghiên cứu về lịch sử Phù Nam đã trở thànhvấn đề vô cùng cấp thiết, mang tính chính trị và thực tiễn sâu sắc

2 Lịch sử nghiên cứu về Phù Nam

Lịch sử Phù Nam chỉ được thế giới hiện đại biết đến vào những năm cuối của thế kỷXIX thông qua việc dịch và giới thiệu các bộ thu tịch cổ Trung Quốc của các nhà nghiêncứu phương Tây

1

Đầu tiên là các công trình dịch giới thiệu thư tịch cổ Trung Quốc của Hervey deSaint Denys và De Rosny công bố vào cuối thế kỷ XIX Tuy nhiên những bản dịch này cònthiếu hệ thống, chưa rõ ràng và cụ thể nên những thông báo về Phù Nam còn nhiều tínhđoán định và hết sức mơ hồ về sự tồn tại, phát triển của vương quốc này

Đầu thế kỷ XX, một nhà sử học người Pháp là P Pelliot đã rất công phu khi dịch vàgiới thiệu một cách có hệ thống theo thời gian lịch sử, các đoạn nói về lịch sử Phù Nam của

sử sách Trung Hoa, từ Tiền Hán thư, Hậu hán thư, đến Tấn thư, Tống thư của nhà Tiền Tống (420 - 478), Nam Tề thư (479 - 501), Lương thư của nhà Lương (502 - 556), đến Tùy

thư (589 - 618), Cựu Đường thư và Tân Đường thư (618 - 916) Bên cạnh đó, ông còn giới

thiệu tác phẩm riêng biệt cũng nói về nước Phù Nam là Thủy kinh chú, thông qua đó người

ta có thể thấy những nét khái quát về lịch sử Phù Nam như vị trí địa lý, truyền thuyết về lậpnước, đời sống tôn giáo, văn hóa, sự chinh phục nước láng giềng của vua Phạm Sư Nam,việc ngoại giao với Trung Hoa… Tất cả những công trình này của P.Pelliot được tập hợp

trong tác phẩm có nhan đề “Nước Phù Nam” xuất bản năm 1903 trên Viện Viễn Đông Bắc

Cổ Đây được coi là công trình mở đầu cho việc nghiên cứu về Phù Nam vì tác phẩm trên

đã không chỉ tổng kết tình hình nghiên cứu trong nước và những hiểu biết ở cuối thế kỷXIX đầu thế kỷ XX, đề xuất những quan niệm mới của mình, đồng thời giới thiệu một cách

có hệ thống nguồn thư tịch, làm cơ sở tư liệu cho những quan điểm của Pelliot, vừa mở rakhả năng tiếp tục tìm hiểu

Từ năm 1903 đến năm 1944, có rất nhiều các công trình khác nữa của các nhà Sử họcphương Tây tiếp tục nghiên cứu và phát hiện mới về Phù Nam Tuy nhiên, những kết quảnghiên cứu về Phù Nam từ đầu thế kỷ XX phải đến năm 1944 mới được kiểm chứng khi L.Malleret tiến hành khai quật vùng di tích Óc Eo – chân núi Ba Thê, xã Vọng Thê, huyệnThoại Sơn, tỉnh An Giang Kết quả của cuộc khai quật đã thu được những hiện vật vô cùngphong phú, đồ sộ khiến bản thân những người tiến hành khai quật đều không ngờ tới Nhữngkết quả công bố của Malleret đã tạo điều kiện cho việc hình dung được cơ sở vật chất và cơ

sở văn hóa của một quốc gia cổ phát triển là nước Phù Nam Đây là mốc quan trọng, đánhdấu một bước ngoặt lịch sử trong việc nghiên cứu về nước Phù Nam nói riêng và vùng Nam

Bộ của Việt Nam nói chung Có thể khẳng định, việc phát hiện ra khu di tích Óc Em “là

điểm xuất phát bắt buộc của mọi nghiên cứu về các tỉnh miền Nam Việt Nam” 1 Dựa trên

những kết quả của việc khai quật di chỉ Óc Eo và nền văn hóa Óc Eo, từ năm 1959 đến năm

1963, Malleret đã công bố tác phẩm Khảo cổ học đồng bằng sông Cửu Long Trong tác

phẩm này, ông đã hệ thống lại một khối lượng hiện vật khổng lồ để chứng minh rằng văn hóa

Óc Eo là nền văn hóa của quốc gia cổ Phù Nam, Óc Eo là một cảng thị đại diện cho Phù

1 Lương Ninh, 2009, Một con đường Sử học, Nxb Đại học Sư phạm, trang 428

2

Sau khi kháng chiến chống Mỹ kết thúc, việc nghiên cứu về văn hóa Óc Eo và quốc

gia cổ Phù Nam được chú trọng thể hiện qua sự ra đời của một loạt các tác phẩm như Văn

hóa Óc Eo và các văn hóa cổ ở đồng bằng Sông Cửu Long (1984), Văn hóa và cư dân đồng bằng song Cửu Long (1990) Đây là kết quả của các cuộc hội thảo khoa học do Viện

khoa học xã hội thành phố Hồ Chí Minh tổ chức

Bước sang thập niên đầu của thế kỷ XXI, một số công trình sử học về Phù Nam đãđược công bố và phổ biến rộng rãi Đáng chú ý nhất là các công trình của GS Lương Ninh

như Vương quốc Phù Nam (2005), tác phẩm Nước Phù Nam (2006) và tác phẩm Vương

quốc Phù Nam (2009) Đây là những công trình nghiên cứu chuyên khảo về nền văn hóa Óc

Eo và vương quốc cổ Phù Nam thời thời tiền sử đến lúc suy tàn của quốc gia này Mới đây

nhất, tác phẩm Một con đường Sử học (2009) của GS Lương Ninh đã tiếp tục cung cấp

những tư liệu, quan điểm nghiên cứu của tác giả về vương quốc cổ Phù Nam trong phần IIIcủa tác phẩm Những công trình của GS Lương Ninh thực sự là những tác phẩm có giá trịcao về khoa học, đáp ứng yêu cầu cấp thiết của tình hình trong nước về vương quốc PhùNam nói riêng và vùng đất Nam Bộ nói chung

Năm 2004, nhân dịp kỷ niệm 60 năm phát hiện văn hóa Óc Eo (1944 - 2004) Hội

Khoa học Lịch sử Việt Nam đã tổ chức hội thảo Văn hóa Óc Eo và vương quốc Phù Nam.

Kỷ yếu của Hội thảo này được Nxb Thế giới ấn hành năm 2008, tập hợp các nghiên cứu khácnhau của các nhà Sử học, Khảo cổ học, Nhân chủng học trong và ngoài nước về nền văn hóa

Óc Eo và vương quốc Phù Nam Công trình đã cung cấp thêm tư liệu phong phú về mọi mặtcủa nền văn hóa Óc Eo gắn liền với sự phát triển và tồn tại của quốc gia Phù Nam

Vương quốc Phù Nam còn được trình bày một cách tương đối hệ thống, khái quát

và toàn diện trong các tác phẩm khác nhau trong đó tiêu biểu là tác phẩm Lịch sử Đông

Nam Á (2005) đề cập đến sự ra đời, phát triển của vương quốc Phù Nam trong bối cảnh

thời đại sơ kỳ của các quốc gia Đông Nam Á (trong chương II: Các quốc gia sơ kỳ (thế kỷ I

đến thế kỷ VII)) Tác phẩm Lịch sử Việt Nam (2008) của TS Huỳnh Công Bá cũng dành

một chương khái quát về tình hình chính trị, kinh tế và văn hóa của vương quốc cổ PhùNam Đây là những kiến thức hết sức cơ bản, có thể phục vụ hiệu quả cho công tác giảngdạy ở trường phổ thông hiện nay

Như vậy, trải qua trên 100 năm nghiên cứu, dựa vào các công trình nghiên cứu củacác nhà sử học trong và ngoài nước, lịch sử của quốc gia cổ Phù Nam đã được nghiên cứumột cách tương đối đầy đủ và hệ thống Đây là những tư liệu phong phú, cung cấp nhữnghiểu biết về một quốc gia cổ từng tồn tại và phát triển đỉnh cao trên vùng đất Nam Bộ ngàynay

3

NỘI DUNG CHƯƠNG 1: CƠ SỞ HÌNH THÀNH VÀ KHÁI QUÁT VỀ VƯƠNG QUỐC

CỔ PHÙ NAM

1.1 Cơ sở hình thành của vương quốc cổ Phù Nam

1.1.1 Sự phát triển liên tục của các nền văn hóa cổ đại trên vùng đất Nam Bộ Việt Nam

Sau khi sự nghiệp thống nhất đất nước hoàn thành, công cuộc khai quật khu di tíchvăn hóa Óc Eo được tiếp tục tiến hành Qua các cuộc khai quật này, không gian văn hóa Óc

Eo đã được mở rộng khỏi phạm vi cánh đồng Óc Eo và sườn núi Ba Thê thành một dải suốt

từ Đồng Nai thuộc Đông Nam Bộ tới tận đồng bằng song Cửu Long Quan điểm ban đầucủa người Pháp cho đây là văn hóa ngoại nhập, tiếp thu từ Ấn Độ hay Mã Lai cổ đại Tuynhiên, những lớp văn hóa Tiền Óc Eo được tìm thấy đã chứng tỏ sự phát triển nội tại hay làtính bản địa của nền văn hóa này

Giáo sư Hà Văn Tấn khi nghiên cứu về văn hóa Óc Eo đã cho rằng có một haynhững con đường khác nhau tiến lên văn hóa Óc Eo từ di chỉ thời đại đồ sắt ở Nam Bộ.Điều đó có nghĩa là có thể tìm thấy được cội nguồn văn hóa Óc Eo từ bản địa GS Trần

Quốc Vượng khi trình bày về văn hóa Đồng Nai trong cuốn Cơ sở văn hóa Việt Nam có

đưa ra ý kiến cho rằng: Văn hóa Đồng Nai khi phát triển đến giai đoạn cuối thì kim khí đãchiếm vị trí quan trọng và giữ vai trò chủ đạo trong đời sống kinh tế, trên cơ sở đó tạo ranhững tiền đề vững chắc cho sự ra đời của một nhà nước đầu cồn nguyên Tiếp nối ý kiến

này, GS Lương Ninh trong cuốn Vương quốc Phù Nam, Lịch sử và văn hóa khi trình bày

về nền văn hóa Đồng Nai, tác giả đưa ra những căn cứ khảo cổ cho rằng nền văn hóa ĐồngNai có nhiều khả năng liên hệ với văn hóa Óc Eo: Gần địa điểm núi Ba Thê, nơi có di chỉ

Óc Eo, chỉ cách khoảng 70km đường chim bay, có tìm thấy những di chỉ có niên đại từkhoảng thế kỷ VI – VII TCN đến khoảng thế kỷ VII – VIII đầu CN

Như vậy, có thể khẳng định, văn hóa Đồng Nai đã tạo điều kiện cho sự phát triểntiếp tục của văn hóa Óc Eo ở vùng Nam Bộ sau này và đóng góp quan trọng, đặt cơ sở cho

sự ra đời của vương quốc Phù Nam

Văn hóa Đồng Nai tồn tại cách ngày nay 7000 năm, thuộc thời đại kim khí từ thời

kỳ đồ đồng đến sơ kỳ đồ sắt Văn hóa Đồng Nai là sự tích hợp của nhiều tiểu văn hóa khácnhau, bao gồm 5 tiểu vùng:

4

Vùng đồi đá phiến và badan đỏ đất đỏ thuộc Đồng Nai có những di tích về cư trú,

mộ tang, xưởng diện tích lớn, tầng văn hóa dày Đây là vùng phá sinh và quần cư quantrọng, liên tục của văn hóa Đồng Nai với những di tích như Cầu Sắt, Suối Chồn, Phú Hòa,Hàng Gòn

Vùng đồi đá phiến và badan đất đở dải cao nguyên sông Bé, có loại hình di tích đặctrưng là công trình đắp đất hình tròn với hai vòng thành và hào sâu ở Lộc Ninh – BìnhLong

Vùng liên kết đồi badan – đá phiến – phù sa cổ dọc theo hệ thống sông Bé, ĐồngNai, nơi tập trung dày đặc các di tích, mộ tang, xưởng thủ công đơn hay đa ngành, tiêu biểunhất là Suối Linh, Bình Đa, Dốc Chùa

Vùng phù sa đất xám thuộc hệ thống sông Vàm Cỏ với những di chỉ, di chỉ kèm mộđất như An Sơn, Gò Rạch Rừng, Đinh Ông, Rạch Núi

Vùng đồng bằng phù sa mới miền châu thổ hạ lưu sông Đồng Nai, Vàm Cỏ vànhững đầm lầy không và nhiễm mặn cận biển mới tạo thành từ đầu thiên kỉ I TCN như CáiVạn, Bưng Bạc, Giống Phệt, Giồng Cá Vồ…

Có thể nói, văn hóa Đồng Nai là bước mở đầu cho truyền thống văn hóa tại chỗ vớibản sắc riêng và sức sống mãnh liệt Thông qua những di chỉ khảo cổ, có thể nhận thấynhững đặc trưng về kinh tế và văn hóa của nó:

Về kinh tế, cư dân Đồng Nai trồng lúa trên cạn, không dùng sức kéo của trâu bò;

trồng cây có củ, quả, rau đậu bằng phương pháp phát – đốt, đặc thù của nông nghiệp nươngrẫy Công cụ sử dụng của cư dân Đồng Nai ban đầu chủ yếu là đá với kỹ thuật chế tác đạtđến trình độ tinh xảo

Kinh tế thủ công nghiệp vùng này rất phát triển, đặc biệt là nghề gốm Nghề gốmxuất hiện và tồn tại trong suốt thời kỳ của văn hóa Đồng Nai, với kiểu dáng và hoa văntrang trí đơn giản nhưng gốm đã được nung ở nhiệt độ cao và sử dụng bàn xoay

Về văn hóa, cư dân Đồng Nai có đời sống tinh thần rất phong phú thể hiện qua một

loạt các hiện vật về nghệ thuật Tín ngưỡng đặc sắc nhất là sưu tập thẻ đeo bằng đá cuội,mài dẹt hình gần ôvan hoặc chữ nhật có hình bán cầu có lỗ thủng tròn hay tạo núm ở đầu;tượng lợn, rùa bằng sa thạch hoặc tượng chó săn mồi đồng bằng… Đặc biệt, người ta còntìm thấy nhiều thanh và mảnh của một loại đàn đá Những điều này chứng tỏ sự phát triểncao của đời sống tinh thần cư dân Đồng Nai

Sự phát triển của văn hóa Đồng Nai được tiếp tục phát triển đến văn hóa Óc Eo.Văn hóa Óc Eo là nền văn hóa lớn phát triển ở khu vực phía Nam nước ta vào đầu côngnguyên Tuy nhiên, những khai quật khảo cổ bắt đầu từ Malleret (1944) đã mở ra nhữngchứng cứ quan trọng để chứng minh văn hóa Óc Eo là những dấu vết của vương quốc Phù

5

Nam – một vương quốc được đề cập đến trước kia trong thư tịch cổ Trung Quốc và minhvăn trên bia kí Những phát hiện khảo cổ học đã chứng minh không gian và khung niên đạicủa văn hóa Óc Eo ở đồng bằng sông Cửu Long trùng hợp với một phần lãnh thổ và một số

sự kiện trong lịch sử Phù Nam

Về thời gian, theo các thư tịch cổ Trung Quốc, các nhà khoa học đều thống nhất ý

kiến với nhau: vương quốc Phù Nam tồn tại từ thế kỉ I sau CN đến thế kỷ VII Theo các dichỉ khảo cổ học tìm được cũng cho thấy nền văn hóa Óc Eo tồn tại từ thế kỷ I sau CN đến thế

kỷ VII, VIII Như vậy, về thời gian tồn tại của vương quốc cổ Phù Nam và văn hóa Óc Eo làđồng nhất với nhau

Bên cạnh đó, những khai quật khảo cổ đã chứng minh sự đồng nhất giữa văn hóa Óc

Eo và vương quốc Phù Nam về không gian phát triển và cư dân đã được đoán định qua thưtịch cổ Trung Quốc Như vậy, văn hóa Óc Eo thực chất là văn hóa sơ sử và sơ kì của lịch sửvương quốc Phù Nam; là một bộ phận quan trọng tạo nên những thành tựu văn hóa đặc sắccủa vương quốc Phù Nam

Như vậy, nếu như sự ra đời của vương quốc Văn Lang gắn liền với nền văn hóaĐông Sơn, vương quốc Champa gắn với nền văn hóa Sa Huỳnh thì sự phát triển của vươngquốc Phù Nam gắn bó chặt chẽ với nền văn hóa Óc Eo ở khu vực Nam Bộ ngày nay

1.1.2 Ảnh hưởng của văn minh Ấn Độ đến sự ra đời của vương quốc cổ Phù Nam

Theo thư tịch cổ và bi ký, lúc bầy giờ từ vùng đất Nam Bộ của Việt Nam sang đếnBiển Hồ của Campuchia có 7 liên minh bộ lạc của cư dân bản địa và một số thị tộc, bộ lạcsống lẻ tẻ ở miền núi Đứng đầu liên minh các thị tộc, bộ lạc này là một nữ chúa mà các sửsách Trung Quốc đều gọi là Liễu Diệp Khoảng thế kỷ I, một người Ấn Độ mà theo sử sáchTrung Hoa đó là Hỗ Điền đã đem quân đội theo đường biển tấn công vào vương quốc củaLiễu Diệp, lấy Liễu Diệp làm vợ, thay vợ làm vua đất nước này Dần dần, Hỗn Điền chinhphục các thị tộc, bộ lạc khác, lập ra nước Phù Nam Các thư tịch cổ của Trung Quốc chéplại sự kiện này như sau:

Tấn thư kể sớm nhất về sự kiện này: “Vua nước đó vốn là người con gái, tên là Liễu Diệp Thời đó có người nước ngoài là Hỗi Hộn thờ tiên thần, nằm mộng thấy thần ban cho cây cung và dạy là phải đi thuyền lớn ra biển.

Sáng này, Hỗi Hộn đến đền thờ thần, được cây cung, rồi theo thuyền lênh đênh ra biển tới ấp ngoài của nước Phù Nam Liễu Diệp đưa người ra chống lại Hỗn Hội giương cung bắn, Liễu Diệp sợ hãi xin hang Hỗi Hộn bèn lấy làm vợ và chiếm cứ đất nước”.

6

Nam Tề thư lại chép có đôi chút khác: “Người ngoài cõi tên là Hỗn Điền đến miếu thờ thần, nhặt được cây cung dưới gốc cây… Hỗn Điền lấy Liễu Diệp làm vợ… cai trị nước đó, con cháu truyền cho nhau”.

Lương thư có chép lại nhưng chi tiết và hợp lý hơn: “Liễu Diệp tuổi trẻ, khỏe mạnh như con trai… Người của Liễu Diệp đông, thấy thuyền đến thì muốn bắt giữ Hỗn Điền giương cung bắn, tên xuyên qua bên mạn thuyền, đến theo những kẻ hầu Liễu Diệp sợ hãi xin hàng Hỗn Điền lấy Liễu Diệp làm vợ rồi cai trị nước Phù Nam” 2

Mặc dù các thư tịch cổ của Trung Quốc chép về sự kiện trên có đối chút khác nhaunhưng về cơ bản thì có sự thống nhất về sự ra đời của vương quốc Phù Nam như đã trìnhbày ở trên Hỗn Điền cai trị nước Phù Nam, ông không bằng lòng với lối y phục của vợ nên

đã dạy lại cho phụ nữ cách ăn mặc Ngoài ra, ông còn đem pháp luật, chữ viết và tôn giáocủa Ấn Độ truyền vào Phù Nam Như vậy, ngay từ khi ra đời, vương quốc Phù Nam đãchịu ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ Tuy nhiên, văn hóa Ấn Độ chỉ đóng vai trò là chất xúctác, tác động vào quá trình phát triển tự thân của những nền văn hóa bản địa đã được trìnhbày ở trên Sau này, trong quá trình phát triển, văn hóa Phù Nam tiếp tục tiếp nhận ảnhhưởng của Ấn Độ thông qua quá trình trao đổi, giao lưu buôn bán, làm phong phú thêm bảnsăc văn hóa của vương quốc cổ trên

1.2 Khái quát về vương quốc cổ Phù Nam

1.2.1 Tên gọi

Phù Nam là cách phát âm theo giọng bạch thoại của Trung Quốc trong thư tịch cổ

Trung Quốc “Fou – nan ” Nó xuất phát từ ngôn ngữ Khơme cổ là Vnam, Bnam, Bnơm, Pnông có nghĩa là núi đồi Đây chính là cách phiên âm mà bộ lạc người Môn cổ tự gọi

mình Do đó, nhiều nhà khoa học đoán định rằng, họ chính là chủ nhân của nền văn hóaĐồng Nai Phù Nam chính là cách phiên âm tên tộc người của bộ lạc Môn Cổ gọi họ là

Người miền núi

Bên cạnh đó, vương tước của vua Phù Nam theo tiếng Phạn là Sailaraja hay Kurung

Bnam có nghĩa là “Vua núi”.

Lương thư chép cụ thể hơn: “Nước Phù Nam ở phía Nam quận Nhật Nam trong vịnh lớn, phía Tây của biển cách Nhật Nam có đến 7000 lý, cách Lâm Ấp ở phía Tây Nam đến hơn 3000 hải lý Thành cách biển 500 lý (khoảng 200 km), có sông rộng 10 lý, từ Tây bắc chảy sang Đông nhập vào biển Nước rộng hơn 3000 lý, đất trong vùng ẩm thấp nhưng bằng phẳng rộng rãi”.3

Căn cứ vào những chi tiết có tính chất tương đối trên, dựa vào địa ký bán đảo ĐôngDương, các nhà nghiên cứu đã cơ bản thống nhất cương vực của vương quốc Phù Nam nhưsau: Nằm ở phía Nam bán đảo Đông Dương, phía Nam quận Nhật Nam (phần đất phía

Nam của nước Nam Việt cũ) và Lâm Ấp (từ dưới Quảng Nam đổ vào) “Vịnh phía Tây

biển lớn” ý nói tới vịnh Thái Lan ngày nay “Các con sông lớn chảy từ hướng Tây đổ ra biển, con sông chảy từ mạn Tây Bắc về hướng Đông rồi đổ ra biển” tương ứng với phần hạ

lưu của sông Mêkông “Đất từ trên cao đổ xuống và rất bằng phẳng” là thế đất châu thổ.

Đó cũng là hình ảnh của châu thổ sông Mêkông, bao gồm khu vực dòng chảy của các sôngHậu, sông Tiền, sông Vàm Cỏ, sông Đồng Nai và sông Sài Gòn

Từ thế kỷ III, Phù Nam trở thành một cường quốc ở Đông Nam Á, chinh phục các

nước lân bang do đó cương vực của vương quốc còn mở rộng Về phía đông đã kiểm soát

cả vùng đất Nam Trung Bộ (giáp với Chăm pa), phía Tây đến phần lớn thung lũng sông MêNam (Thái Lan) và cao nguyên Khorat, phía Nam đến các nước ngoài hải đảo thuộc phầnđất phía Bắc bán đảo Malaisya ngày nay Như vậy, trong thời gian thịnh trị của mìnhvương quốc Phù Nam đã kiểm soát một vùng tương đối rộng lớn, bao gồm cả Đông Nam Álục địa và Đông Nam Á hải đảo

1.2.3 Cư dân

Thư tịch cổ Trung Quốc ghi chép về cư dân của vương quốc Phù Nam như sau:

Tấn thư ghi: “Người đều đen đúa, xấu xí, búi tóc, thân trần đi đất, tính chất phác, thẳng thắn, không trộm cướp, theo nghề cày cấy, trồng trọt, một năm trồng thu hoạch ba năm.”

Nam Tề thư cũng ghi chép như sau: “Người Phù Nam thông minh, lanh lợi và giảo quyệt, đánh phác các thành ấp lân cận, bắt dân không phục làm nô tỳ nhưng sau đó lại viết: người tính tình hiền lành, không giỏi chiến trận, thường bị nước Lâm ấp đánh phá, không thông giao được với Giao Châu”.

Chu Ứng lại ghi: “Người nước đó ở trần, chỉ có phụ nữ mặc áo chiu đầu” Cả Khang Thái và Chu Ứng (hai sứ giả của Trung Quốc) đều nói rằng: “Trông nước thật đẹp,

chỉ có người hơi bẩn thỉu, thật quái lạ” 4

3 Lương Ninh 2005, Vương quốc Phù Nam, Lịch sử và văn hóa, Viện Văn hóa và Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội, trang 29.

4 Lương Ninh, 2005, Vương quốc Phù Nam Lịch sử và văn hóa, Viện Văn hóa và Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội, trang 27.

8

Qua những ghi chép của thư tịch cổ ta có thể thấy sự phong phú, đa dạng trong cưdân của vương quốc Phù Nam Đối chiếu với những thành tựu về khảo cổ học và dân tộchọc, các nhà nghiên cứu cơ bản đều nhận định rằng: Cư dân Phù Nam gồm hai bộ tộc Môn

Cổ và Nam Đảo Bộ lạc Môn Cổ (Vnam, Bnam, Pnong) là bộ lạc người miền núi.5 Bộ lạcnày là người vùng núi, sống trên các thềm cao miền Nam, trải qua quá trình sinh sống họtiến dần xuống biển và gặp người Biển – Nam Đảo6 Quốc gia mới lập theo thói quen gọitên là Phù Nam Có lẽ, họ chính là chủ nhân của nền văn hóa Đồng Nai ở thời đại kim khí

Bộ lạc thứ hai là bộ lạc Nam Đảo, sống chủ yếu ở ven biển Trên miền Tây sông Hậu, hai

bộ lạc này đã kết hợp một cách thành công hai yếu tố biển và núi, cùng nhau xây dựng một

quốc gia mới, bổ sung cho nhau bằng những sở trường vốn có của tộc người mình: ngườiMôn Cổ có khả năng chinh chiến và tổ chức xã hội, còn người Nam Đảo có khả năng khaithác biển và buôn bán với nước ngoài Chính điều này đã tạo nên sự phát triển đỉnh cao củavương quốc Phù Nam thời cổ đại ở khu vực Đông Nam Á

1.2.4 Kinh đô

Kinh đô của quốc gia cổ Phù Nam cũng là vấn đề được nghiên cứu, tìm tòi rất côngphu căn cứ vào những phát hiện khảo cổ học và thư tịch cổ Trung Quốc Những kết quảcủa các công trình nghiên cứu gần đây nhất đã chứng tỏ, kinh đô của vương quốc Phù Namnằm ở Angkor Borei Người đầu tiên, đưa ra quan điểm cho rằng Angkor Borei là kinh đô

của Phù Nam là Pelliot trong công trình Nước Phù Nam (1903) Tuy nhiên, ông chưa đưa

được chứng cứ nào thực sự thuyết phục mà chỉ nêu ra như một giả thiết Người thứ hai xácnhận đó là P Dupont (1955) và đến L.Malleret thì được chứng minh bằng một hiện vậtkhảo cổ Một nhà Sử học có tên là G.Coedes đã đưa ra những minh chứng cho rằng kinh đô

của Phù Nam là Ba Phnom Tuy nhiên, những minh chứng ông đưa ra lại rất phù hợp và vô

tình đã chứng minh cho giả thiết Angkor Borei chính là kinh đô của vương quốc cổ PhùNam Kinh đô Angkor Borei được xác định như sau:

- Có một con sông lớn chảy từ hướng Tây – Bắc về phía Đông và đổ ra biển Đây làđiều hiển nhiên và dễ hiểu đó là sông Mêkông chia làm hai nhánh đổ ra biển Đông, là sôngTiền (ở cửa Đại) và sông Hậu (ở cửa Định An) và một số cửa khác

- Kinh đô cách biển 500 lí (200km) Angkor Borei cách Châu Đốc 30km và theosông Hậu ra cửa Định An vừa đúng 250km

- Phong tục ở đây là xây thành phố có tường thành bao quanh, xây cung điện và nhà ở.Điều này được thể hiện tương đối rõ ràng qua những chứng cứ khảo cổ khai quật được ở khu vựcAngkor Borei

5 Đây là cư dân nền tảng, cổ nhất, sống rải rác hầu khắp Đông Nam Á lục địa, về sau gọi là người Nam Á còn

có tên gọi khác là Môn – Khơme.

6 Là cư dân đến sau ở miền ven biển và trên cả một phần gò núi.

9

Angkor Borei thực chất là phiên âm từ tên cổ trước kia là Nagara Pura nghĩa là Đô

thành Quốc gia Từ này được Khmer hóa, tưởng là một từ Khmer nhưng thực chất là

chuyển âm của một từ Phạn, gọi từ thời Phù Nam Angkor Borei ngày nay thuộc địa phận

huyện Kirivông, tỉnh Takeo, nay đổi tên thành tỉnh Kirivông – Campuchia

CHƯƠNG 2: KHÁI QUÁT VỀ QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH, PHÁT TRIỂN

VÀ SUY VONG CỦA VƯƠNG QUỐC CỔ PHÙ NAM

Vương quốc Phù Nam ra đời từ thế kỉ I sau CN, tồn tại và phát triển trong gần 7 thế

kỉ, đến thế kỉ VII thì suy vong Quá trình hình thành, phát triển và suy vong của vươngquốc Phù Nam được chia làm ba giai đoạn sau:

Giai đoạn 1 – giai đoạn sơ kì: từ thế kỉ I đến đầu thế kỉ thứ III

Giai đoạn 2 – giai đoạn phát triển: từ đầu thế kỉ III đến đầu thế kỉ VI

Giai đoạn 3 – giai đoạn suy vong: nửa đầu thế kỉ VI đến đầu thế kỉ VII

2.1 Vương quốc cổ Phù Nam giai đoạn sơ kì (đầu thế kỉ I – đầu thế kỉ III)

Đây là thời kỳ đầu tiên lập quốc nên luôn phải đối phó với tình trạng phân chia cát

cứ Khi Liễu Diệp kết hôn với Hỗn Điền đã sinh được 7 người con trai, phân cho đi cai trị

làm vua 7 ấp Hỗn Bàn Huống lên làm vua cũng lập kế li gián 7 ấp, “nhân đó cử binh đi

đánh chiếm, rồi cho con cháu phân chia cai trị các ấp, hiệu là tiểu vương” Đây được coi

là thời kỳ khắc phục tình trạng phân chia cắt cứ và thành lập một quốc gia thống nhất Vàothời kì này, kinh đô của vương quốc Phù Nam cũng được xác lập

2.2 Vương quốc cổ Phù Nam thời kỳ phát triển (đầu thế kỉ III đến đầu thế kỉ VI)

Đây là giai đoạn phát triển của vương quốc Phù Nam khi Phù Nam đặt đến mứccường thịnh, trở thành một đế quốc ở khu vực Đông Nam Á Thời kỳ phát triển cường

thịnh của Phù Nam thể hiện qua hai khía cạnh sau: thứ nhất, Phù Nam đã dùng quân đội để chinh phục các nước ở phía Tây; thứ hai, Phù Nam đã mở rộng quan hệ với các nước khác

nhau trong khu vực châu Á đặc biệt là Trung Quốc và Ấn Độ

10

2.2.1 Phù Nam dùng quân đội để chinh phục các nước ở phía Tây

Thời kỳ này, Phù Nam được đánh giá là một đế quốc của khu vực Bắt đầu từ đời

vua Phạm Sư Man (225 - 230), cương vực của Phù Nam đã mở rộng sau những cuộc chiếntranh thôn tính Ông đã cho đóng thuyền to, vượt biển lớn chinh phục hơn 10 nước ở phíaTây gần Ấn Độ Trong số 10 nước này có nhắc tới các nước như Xích Thổ, Đốn Tốn ĐốnTốn nằm trên hạ lưu sông Chao Praya và phần phía Bắc bán đảo Malay Đây là khu vựcchắn ngang đường biển từ Ấn Độ tới biển Đông, nơi họp chợ thế giới Do chiếm được cácnước này nên Phù Nam đã nhanh chóng nắm được quyền chi phối, cai quản việc giao lưu,buôn bán Đông - Tây, tạo điều kiện thuận lợi cho việc phát triển mậu dịch hàng hải củaPhù Nam Chính vì vậy, Phù Nam sớm trở thành một khu vực buôn bán lớn ở Đông Nam Áthời cổ đại

2.2.2 Phù Nam đã đặt quan hệ bang giao, hòa hảo với các quốc gia lớn ở khu vực Đông Nam Á

Nếu như Phạm Sư Man là ông vua có công lớn trong việc mở rộng lãnh thổ, thìPhạm Chiên (230 - 250) lại có công rất lớn trong việc thiết lập các quan hệ bang giao hòahảo với các quốc gia lớn

Phạm Chiên đã cho sứ giả đến Ấn Độ, thiết lập quan hệ với Vương triều Cusana ở lưuvực sông Hằng Giao lưu văn hóa là lĩnh vực chủ đạo trong quan hệ của Phù Nam và Ấn Độtrong thời gian thịnh trị của vương quốc Phù Nam Tuy nhiên, Phù Nam cũng đóng vai tròquan trọng trong giao lưu thương mại của Ấn Độ và đóng vai trò là trung gian trong quan hệthương mại giữa Ấn Độ với Trung Quốc và khu vực Đông Nam Á Đặc biệt, trong thời giantồn tại của mình, vương quốc Phù Nam có hai vua là người Ấn Độ đến cai trị, chứng tỏ quan

hệ tốt đẹp và sự tương đồng tương đối lớn giữa văn hóa của hai vương quốc này

Đối với Trung Quốc, quan hệ được thể hiện ở 3 điểm: một là, quan hệ thần phục và

triều cống; hai là, quan hệ thương mại, giao lưu, buôn bán; ba là, quan hệ giao lưu văn hóa.

Năm 243, dưới thời Tam Quốc, Phạm Chiên đã phái sứ bộ qua triều đình Đông Ngô để đặtquan hệ ngoại giao Khoảng năm 245 – 250, dưới thời Tôn Quyền, triều đình nhà ĐôngNgô lại phái Khang Thái và Chu Ứng đến Phù Nam

Quan hệ giao lưu văn hóa qua lại, đặc biệt là tôn giáo giữa Ấn Độ, Trung Quốc vàPhù Nam được duy trì ngay cả khi Phù Nam đã khủng hoảng Sử chép: khoảng năm 535 –

545, triều đình nhà Lương cử một phái bộ đến Phù Nam xin nhà vua cho sưu tầm kinh phật

và thỉnh cầu các cao tăng sang giảng dạy Phật pháp ở Trung Quốc Nhân dịp này, vua PhùNam cũng phái hòa thượng Ấn Độ là Paramarth đang hành đạo ở Phù Nam mang theo 240

bộ kinh sách đến triều đình Trung Hoa

11

Bên cạnh đó, Phù Nam còn giữ được quan hệ tương đối hòa bình và thân thiện vớivương quốc cổ Champa đang trong giai đoạn sưo kỳ hình thành.

2.3 Vương quốc Phù Nam thời kỳ suy vong (từ nửa đầu thế kỷ VI đến đầu thế

kỷ VII)

2.3.1 Sự suy yếu của vương quốc Phù Nam

Năm 514, vua Jayavacman I mất, người kế vị thay ông lấy hiệu là Rudravaman lênngôi sau khi đã giết chết anh trai mình là thái tử Gunavarman Năm 550, một người thuộcphe Thái tử Gunavarman đã chiếm kinh đô và lên ngôi vua Nhân cơ hội này, Bhavavarman(cháu của Rudravânm đã cưới con gái vua Chân Lạp và trở thành vua mới của nước này)

đã tiến đánh và chiếm kinh đô Vua Phù Nam phải chạy xuống phía nam lập triều đình tạiNaravaragara (Na Phất Na) Tuy vậy, triều đình Phù Nam vẫn còn chống giữ được cho đếnnăm 627 mới bị tiêu diệt hoàn toàn Trong thời gian này Phù Nam có cầu cứu Trung Hoađánh Chân Lạp nhưng không được chấp thuận Như vậy, Chân Lạp vốn là một tiểu vùngcủa Phù Nam đã thôn tính cả Phù Nam và thiết lập một đế quốc tương đối hùng mạnh trênchính địa bàn của vương quốc Phù Nam

2.3.2 Nguyên nhân suy yếu của vương quốc Phù Nam

Năm 649, sử nhà Đường không thấy ghi chép về lịch sử Phù Nam nữa mà thay đó

là ghi nhận sự xuất hiện của một vương quốc mới đó là vương quốc Thủy Chân lạp Có thể

lý giải một số nguyên nhân dẫn đến sự suy vong và hoàn toàn mất trong lịch sử của vươngquốc Phù Nam như sau:

2.3.2.1 Nguyên nhân chủ quan

Về kinh tế, việc thay đổi con đường buôn bán Đông – Tây dẫn đến sự suy giảm về

kinh tế mậu dịch hang hải, kéo theo đó là cảng thị Óc Eo cũng mất đi vai trò là trạm trungchuyển, nơi neo đậu của tàu thuyền

Trước thế kỷ VI, do hạn chế về kỹ thuật hàng hải do đó con đường buôn bán trênbiển được các thương nhân chú ý đó là men theo tuyến đường ven biển từ Nam Âu quaTrung Cận Đông đến Nam Ấn vào Vịnh Bengan, rồi đến Eo Kra (bán đảo Mã Lai) tiếnvào phía Tây vịnh Thái Lan rồi đến các cảng của Phù Nam, Đông Nam Á và đến TrungQuốc Như vậy, Phù Nam với những lợi thế của mình về vị trí địa lý đặc biệt là trong thời

kỳ phát triển thịnh đạt đã đóng vai trò là ngã ba giao lưu buôn bán Đông – Tây Tuynhiên, khi kỹ thuật hang hải phát triển kéo theo sự thay đổi của hệ thống giao thôngđường thủy quốc tế đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến Phù Nam Chính sự thay đổi củatuyến đường này đã làm mất vai trò trung tâm thương mại của cảng thị Óc Eo; đồng thờicác tiểu quốc phụ thuộc khác của Phù Nam cũng đặt quan hệ trực tiếp với Trung Quốcthay cho thông qua Phù Nam trước kia Tóm lại, có thế khẳng định, sự suy giảm của kinh

12

tế thương mại đường biển đã dẫn đến sự suy giảm nghiêm trọng về tiềm lực kinh tế củavương quốc Phù Nam.

Về chính trị, Phù Nam ngay từ lúc đầu thành lập và cả khi trở thành một đế quốc

hùng mạnh vẫn chỉ là tập hợp của những tiểu quốc phụ thuộc Những tiểu quốc này cóquan hệ hết sức lỏng lẻo với nhau Do đó, nguy cơ cắt cứ là rất lớn Đồng thời, khi chínhquyền trung ương suy yếu, việc nổi dậy thâu tóm quyền lợi của một thế lực mới mạnh lên

là việc tất yếu xảy ra

Bên cạnh đó là những mâu thuẫn nội bộ trong nội bộ triều đình cũng ảnh hưởng rấtlớn đến sức mạnh của vương triều Phù Nam Có thể ví dụ trường hợp, rất nhiều ông vuacủa Phù Nam lên ngôi bằng việc giết người kế vị của vua trước để giành ngôi Ví dụ: PhạmChiên giết Phạm Kinh Sinh – người kế vị của Phạm Sư Man; Phạm Tràng – con út củaPhạm Sư Man đã giết Phạm Chiên để giành ngôi; Phạm Tầm là tướng của Phạm Chiên lạisát hại Phạm Tràng để lên ngôi; hay như việc Rudravaman giết em trại mình đã tạo điềukiện để vua mới của Chân Lạp lợi dụng tình hình triều đình Phù Nam lục đục để tấn công,chiếm kinh đô Phù Nam

2.3.2.2 Nguyên nhân khách quan

Tác động khách quan quan trọng nhất ảnh hưởng đến sự suy vong của Phù Nam có

lẽ là do cuộc tấn công của Chân Lạp.

Chân Lạp vốn là một bộ lạc người Môn Cổ, sinh sống chủ yếu ở hạ lưu sông XêMun, thần phục Phù Nam từ thế kỷ thứ III Trong thế kỷ VI, Chân Lạp đã vươn lên chinhphục các bộ lạc xung quanh trên lưu vực sông Xê Mun Sự suy yếu của Phù Nam đã tạođiều kiện cho Chân Lạp từ thế kỷ VI đã mở rộng ảnh hưởng về phía Đông Nam và từngbước thay thế hoạt động kinh tế thương mại của Phù Nam trong khu vực Đông Nam Á.Cuộc tấn công Phù Nam từ năm 550 của Chân Lạp đã tàn phá Phù Nam Bên cạnh đó, dosuy yếu về hoạt động kinh tế thương nghiệp, Phù Nam đã chuyển sang chú trọng hoạt độngkinh tế nông nghiệp và thủ công nghiệp, xây dựng các công trình, hệ thống thủy nông.Trong cuộc tấn công của mình, Chân Lạp đã tiếp tục tàn phá những cơ sở kinh tế cuối cùngcủa Phù Nam là hệ thống thủy nông Chính vì vậy, Phù Nam đã trở thành một bộ phận củaChân Lạp, thuộc Thủy Chân Lạp song Phù Nam không được quan tâm phát triển về kinh tếnhư các khu vực khác của Chân Lạp

Bên cạnh đó, cũng có nhiều ý kiến cho rằng chính mối liên hệ giữa vương triềuGúpta và vương quốc Phù Nam có thể là nguyên nhân khác quan của sự suy yếu của vươngquốc này Tuy nhiên, đây chỉ là một giả thiết mà chưa có chứng cứ để minh chứng

13

Bên cạnh sự tấn công của Chân Lạp, sự thay đổi về địa chất cũng là nguyên nhân dẫn tới sự suy vong của thương cảng Óc Eo và vương quốc Phù Nam Trên cơ sở các tài liệu

khoa học, các nhà khoa học đã chứng minh rằng đồng bằng sông Cửu Long hiện nay là kếtquả của quá trình biển tiến, biển lùi Ở thế kỷ VII, giai đoạn địa chất Halocen muộn đã diễn

ra một đợt biển tiến quy mô nhỏ ở đồng bằng sông Cửu Long với mực nước trung bình 0,8m.Chính đợt nước này có thể kết hợp với cuộc tấn công của Chân Lạp đã liên tiếp vùi dậpnhững thành tựu cả về vật chất lẫn tinh thần của vương quốc Phù Nam

Các nhà địa chất đã tính toán rằng hàng năm sông Mêkông đổ ra biển từ 500 –1200triệu m3 phù sa và có thể ở khoảng thế kỉ VII, Óc Eo đã bị một trận thiên tai do phù sa

đổ sụp xuống Đây có thể là nguyên nhân dân tới sự chôn vùi lãnh thổ của đế quốc PhùNam

Về nguyên nhân suy vong của đế quốc Phù Nam, bài Phế đô của vương quốc Phù

Nam, đã đăng trên báo Tuổi Trẻnêu ba giả thuyết:

Thứ nhất: do thiên tai (một trận hồng thủy) Nhưng theo nhiều nhà khoa học thếgiới thì kỷ tan rã băng hà cuối cùng cách đây ít ra cũng đã 8.000 năm Những trận động đấthay những cơn sóng thần cục bộ như xảy ra ở Nam Á vừa rồi khó có khả năng xóa được cảmột vương quốc như Phù Nam

Thứ hai: do đại dịch bệnh Nhưng qua các cuộc khai quật, thì thấy những bộ hài cốt

cổ, không có dấu hiệu bị nhiễm dịch bệnh và đều được táng đàng hoàng trong mộ

Thứ ba: do những cuộc ngoại xâm tàn sát Và nghi vấn ngoại ban ấy chính là ngườiJava (Mã Lai) Nhưng thư tịch cổ không thấy ghi như thế và cũng chưa tìm được chứng cứ