Văn hoá và hệ thống văn hoá ,văn hóa du lịch

V NăHOÁăVÀăH TH NGăV NăHOÁ GVC... Theo chúng tôi, có 4 tiêu chí sau đây:... HCM: NXB Thành ph H Chí Minh.

V NăHOÁăVÀăH TH NGăV NăHOÁ

GVC TS.ăLÝăTỐNGăHI U

V n hoá là nh ng ho t đ ng đã có t x a, ra đ i cùng v i con ng i Nh ng các khái ni m v n hoá và h th ng v n hoá thì luôn m i m , vì m i th i, m i ngành,

th m chí m i ng i l i đem đ n cho chúng nh ng cách hi u m i, đ nh ngh a m i Có

ng i ch th y v n hoá nh m t t p h p các lãnh v c ho t đ ng th c ti n c a c ng

đ ng ng i, có ng i l i kh ng kh ng r ng v n hoá luôn luôn là h th ng, bao g m

nh ng thành t mà n i dung, tính ch t ph thu c vào lo i hình nông nghi p hay du

m c…

Bài vi t này không nh m cung c p đ nh ngh a m i cho các khái ni m trên,

nh ng trình bày nh ng cách ti p c n khác đ i v i chúng, đ c phát tri n và th nghi m trong quá trình nghiên c u, gi ng d y và h ng d n lu n v n lu n án c a tác

gi t i Khoa V n hoá h c, Tr ng i h c Khoa h c Xã h i và Nhân v n thu c i

h c Qu c gia TP H Chí Minh, Tr ng i h c V n hoá TP H Chí Minh và

Tr ng i h c V n hi n

T khi tr thành thu t ng khoa h c vào th k XIX, khái ni m “v n hoá” (culture) đã đ c các nhà dân t c h c, nhân h c, ngôn ng h c, v n hoá h c… đ nh ngh a nhi u l n i m t ng đ ng c a nhi u đ nh ngh a trong s đó là dùng cách li t

kê nh ng b ph n, y u t h p thành ngo i diên c a khái ni m v n hoá

Ch ng h n, trong ngành dân t c h c, Sir Edward Burnett Tylor (1832-1917),

cách đó: “V n hóa ho c v n minh, hi u theo ngh a r ng nh t c a dân t c h c, là cái toàn th ph c h p bao g m nh n th c, tín ng ng, ngh thu t, đ o đ c, pháp lu t, phong t c và các n ng l c ho c t p t c khác do con ng i th đ c v i t cách thành

viên xã h i” (Primitive Culture, 1871, 1958: 1)

Edward Sapir (1884-1939), m t trong nh ng ng i sáng l p chuyên ngành ngôn ng h c nhân h c, c ng đ c p đ n v n hoá qua ngo i diên c a nó: “V n hoá, ngh a là s t p h p nh ng phong t c và tín ng ng có tính k th a trong xã h i, quy

đ nh các sinh ho t c a đ i s ng chúng ta” (Language: An introduction to the study of

speech, 1921: 255)

H i ngh liên chính ph v các chính sách v n hoá h p t i Venise n m 1970

c ng xác đ nh: “V n hoá bao g m t t c nh ng gì làm cho dân t c này khác v i dân

t c khác, t nh ng s n ph m tinh vi hi n đ i nh t cho đ n tín ng ng, phong t c t p

quán, l i s ng và lao đ ng” (Federico Mayor, T p chí Ng i đ a tin UNESCO,

11/1989: 5)

Vi t Nam, vào n m 1942-1943, H Chí Minh (1890-1969), danh nhân v n

hoá th gi i c a Vi t Nam, c ng ghi l i trong tác ph m Nh t ký trong tù m t đ nh

ngh a v v n hoá theo cách đó, nh ng chi ti t h n nhi u: “Ý ngh a c a v n hoá: Vì l sinh t n c ng nh m c đích c a cu c s ng, loài ng i m i sáng t o và phát minh ra ngôn ng , ch vi t, đ o đ c, pháp lu t, khoa h c, tôn giáo, v n h c, ngh thu t, nh ng công c cho sinh ho t h ng ngày v m c, n, và các ph ng th c s d ng Toàn b

nh ng sáng t o và phát minh đó t c là v n hoá V n hoá là s t ng h p c a m i

ph ng th c sinh ho t cùng v i bi u hi n c a nó mà loài ng i đã s n sinh ra nh m

thích ng nh ng nhu c u đ i s ng và đòi h i c a s sinh t n” (“Nh t ký trong tù”, H

Chí Minh toàn t p, t p 3, 1930-1945, 2000: 431)

Nh ng đ nh ngh a theo cách li t kê nh v y làm cho ng i ta khó hình dung

v n hoá nh m t ch nh th th ng nh t Tuy nhiên, nh ng đ nh ngh a y đã giúp ch ra

nh ng bi u hi n c th c a m t khái ni m quá r ng l n và tr u t ng nh v n hoá, và giúp cho nhân lo i ngày càng hi u v khái ni m v n hoá m t cách chính xác h n ó

là khái ni m v n hoá đ c hi u theo ngh a r ng, bao g m t t c nh ng ho t đ ng v t

ch t và ho t đ ng tinh th n có tính sáng t o c a con ng i, đ c con ng i l nh h i,

k th a và tuân th trong sinh ho t, giúp phân bi t con ng i v i t nhiên, và phân

bi t t c ng i này v i t c ng i khác, c ng đ ng ng i này v i c ng đ ng ng i

khác

Nhi u đ nh ngh a v v n hoá, nh các đ nh ngh a trên đây, không đ c p đ n tính h th ng c a v n hoá i u đó có ph i là do nh ng ng i đ nh ngh a ch a đ c trang b cái nhìn h th ng? Cái nhìn này đã đ c ngôn ng h c ph ng Tây đ a ra vào đ u th k XX v i quy n giáo trình n i ti ng c a Ferdinand de Saussure (Cours

de linguistique générale, “Giáo trình ngôn ng h c đ i c ng”, 1916), đ n gi a th k

XX thì đ c nhân h c ph ng Tây mà tiên phong là Claude Lévi-Strauss v n d ng đ nghiên c u v n hoá các ch ng t c, các t c ng i (Les structures élémentaires de la

parenté, “Các c u trúc s đ ng c a thân t c”, 1949) Khi v n hoá h c ra đ i, cách ti p

c n h th ng đ c xem là yêu c u t t y u Tiêu bi u là quan đi m c a nhà nhân h c

M Leslie A White, ng i đã đ xu t thu t ng “culturology”, và xác đ nh v n hoá

h c nh m t lãnh v c khoa h c nghiên c u v n hoá v i t cách là nh ng h th ng v n

hoá (The Evolution of Culture: The Development of Civilization to the Fall of Rome,

“S ti n hoá c a v n hoá: S phát tri n c a v n minh d n đ n s s p đ c a La Mã”,

1959; The Concept of Cultural Systems: A Key to Understanding Tribes and Nations,

“Khái ni m v các h th ng v n hoá: Chìa khoá đ nh n th c v các b l c và các

qu c gia”, 1975) T ng t , Mario Bunge xác đ nh v n hoá h c là vi c nghiên c u các

h th ng v n hoá c th trên các m t xã h i h c, kinh t , chính tr và l ch s (Social

Science Under Debate, “Tranh lu n trong khoa h c xã h i”, 1998) G n đây, T p chí

Qu c t V n hoá h c (International Journal of Culturology), c quan đ i di n cho

m ng l i tr c tuy n c a các h c gi v n hoá h c trên th gi i, c ng cho bi t ch cho

đ ng nh ng ti u lu n ch p nh n cách ti p c n h th ng và duy v t (systemic and materialist approach) đ i v i vi c phân tích v n hoá, trong khi khuy n khích các lý thuy t khoa h c và th nghi m (www.culturology.com, 2011)

Nh ng th c ti n v n hoá có ph i luôn luôn là h th ng, và do đó ph i nh t thi t

áp d ng cách ti p c n h th ng m i lúc m i n i? Xin l y m t thí d Chúng ta hãy th hình dung quang c nh m t khu m vàng m i m ra mi n Vi n Tây c a M hay c a

Úc vào gi a th k XIX, hay vùng núi Qu ng Nam c a Vi t Nam vào đ u th k

XXI Trên nh ng vùng đ t đó, các nhóm l u dân đ ng h ng t p h p nhau d i quy n ch huy c a nh ng tay anh ch d d n, chi m c m t góc núi r ng, đào đãi ngày đêm, ra s c tranh đo t c a thiên nhiên và tranh đo t c a các nhóm đào đãi khác Xung quanh các lán tr i dã chi n c a các nhóm là m t m ng l i d ch v mau chóng hình thành, đ thu mua vàng thành ph m, cung ng h u c n, cung c p thêm nhân l c Nh

v y, trên vùng đ t đó, m t xã h i đã ra đ i, và khi lu t pháp ch a có m t thì lu t r ng

là công c gi i quy t các v n đ n y sinh t quan h gi a các cá nhân và các nhóm Câu h i đ t ra là cái h n h p v n hoá m nh đ c y u thua c a h đã có tính h th ng,

đã tr thành h th ng hay ch a Rõ ràng là cho dù r t “r ng rú”, nh ng l thói c a h n

h p c dân y v n là v n hoá, nh ng là m t t p h p v n hoá r i r c ch a th m th u vào nhau, ch a dung h p v i nhau; m i ng i, m i nhóm v n gi l y và s d ng cái

ph n v n v n hoá hình thành t v n hoá quê h ng và t quá kh h c hành, m u sinh

c a b n thân cho cái t p h p v n hoá c a h tr thành h th ng, c n ph i có th i gian, lu t l và nhi u th khác

Trong th c ti n v n hoá, có không ít nh ng thí d t ng t nh v y i u đó cho th y r ng v n hoá c a nhân lo i nói chung và c a các c ng đ ng ng i nói riêng không ph i bao gi c ng t l p thành h th ng mà đôi khi còn d ng l i d ng t p h p nhi u b ph n Và đó có th là lý do khi n nhi u nhà khoa h c và nhà ho t đ ng v n hoá r t uyên bác không đ c p đ n tính h th ng c a v n hoá, ch không ph i là do h

có hay không có cái nhìn h th ng Cái nhìn h th ng là cái nhìn có hi u n ng ch không ph i v n n ng Ph i tu theo th c ti n v n hoá mà v n d ng nó ch không nên

l m d ng, nhìn vào b t c n i đâu c ng th y hi n lên h th ng

Th t ra, đ cho m t t p h p tr thành h th ng, nó ph i h i đ m t s đi u

ki n ó c ng chính là nh ng tiêu chí cho phép chúng ta có th nh n di n tính h

th ng c a m t t p h p b t k Theo chúng tôi, có 4 tiêu chí sau đây:

- Quan h t ng tác gi a các y u t : Các y u t trong h th ng có quan h

t ng tác l n nhau, ch không t n t i riêng l Có hai quan h t ng tác ch y u: quan

h t ng sinh - ph i h p - b sung, và quan h t ng kh c - k m ch - lo i tr

- Giá tr trong h th ng c a các y u t : Giá tr trong h th ng c a t ng y u t hình thành t quan h t ng tác v i các y u t khác, ch không ph i là giá tr t thân

c a t ng y u t Vì v y, giá tr trong h th ng c a t ng y u t là giá tr t ng đ i Giá

tr t thân c a t ng y u t là giá tr tuy t đ i Giá tr trong h th ng có th cao h n

ho c th p h n giá tr t thân c a t ng y u t

- Giá tr c a h th ng: Giá tr c a h th ng hình thành t quan h t ng tác

gi a các y u t , ch không ph i là t ng s giá tr t thân c a các y u t Vì v y, giá tr

c a h th ng là giá tr t ng đ i T ng s giá tr t thân c a các y u t là giá tr tuy t

đ i Giá tr c a h th ng có th cao h n ho c th p h n t ng s giá tr t thân c a các

y u t

- Quan h gi a h th ng v i môi tr ng: Các y u t quan h v i môi tr ng

thông qua h th ng, v i t cách thành viên c a h th ng, ch không quan h riêng l ,

tr c ti p v i môi tr ng Vì v y, trong quan h v i môi tr ng, h th ng m nh thì các

y u t c ng m nh lên, ngay c khi giá tr t thân c a chúng không cao H th ng y u

thì các y u t c ng y u đi, ngay c khi giá tr t thân c a chúng r t cao

Khi đã h p thành h th ng, tính ch t c a h th ng s ph thu c vào 4 tiêu chí:

- Quan h gi a các y u t : h th ng có hay không có y u t đóng vai trò y u t

trung tâm?

- T ch c c a y u t trung tâm: trung tâm c a h th ng là m t y u t hay nhi u

y u t ?

- L c tác đ ng đ n quan h gi a các y u t : h th ng có xu h ng h ng tâm,

h ng n i hay ly tâm, h ng ngo i?

- Quan h gi a h th ng v i môi tr ng: h th ng có đ c tính đóng hay m ?

Ti n hành phân lo i h th ng theo 4 tiêu chí nêu trên, chúng ta có 12 mô hình

h th ng nh sau:

- H th ng vô tâm, h ng n i, đóng

- H th ng vô tâm, h ng n i, m

- H th ng vô tâm, h ng ngo i, đóng

- H th ng vô tâm, h ng ngo i, m

- H th ng đ n tâm, h ng n i, đóng

- H th ng đ n tâm, h ng n i, m

- H th ng đ n tâm, h ng ngo i, đóng

- H th ng đ n tâm, h ng ngo i, m

- H th ng đa tâm, h ng n i, đóng

- H th ng đa tâm, h ng n i, m

- H th ng đa tâm, h ng ngo i, đĩng

- H th ng đa tâm, h ng ngo i, m

V y, m t t p h p các y u t v n hố s tr thành m t h th ng v n hố, khi các

y u t c a nĩ cĩ quan h t ng tác, ch c l n nhau, và ph i h p v i nhau t o ra giá

tr chung cho t p h p Và đĩ là tr ng h p c a các n n v n hố qu c gia, v n hố t c

ng i, v n hố vùng, v.v cĩ l ch s hình thành phát tri n đ lâu, t o nên các đ c tr ng chung, giá tr chung, truy n th ng chung Trong tr ng h p các y u t v n hố đã tr thành h th ng nh v y, ng i ta cĩ th và c n ph i v n d ng cách ti p c n h th ng

đ xem xét nĩ

3.ăMƠăHÌNHăH ăTH NGăV NăHỐ

n đây thì cĩ m t v n đ đ c đ t ra, đĩ là c n thi t l p ho c l a ch n mơ hình h th ng nào đ soi chi u các h th ng v n hố cho phù h p Trên th gi i c ng

nh Vi t Nam, hi n đang cĩ m t s mơ hình h th ng v n hố khác nhau Ch ng

h n, theo nhà đ a lý v n hố Pháp Joël Bonnemaison, h th ng v n hĩa bao g m b n

y u t : ki n th c, k thu t, tín ng ng và khơng gian ây đ c xem là b n c c hay

b n tr c t c a h th ng v n hĩa

- Di s n ki n th c: V n hĩa tr c h t là di s n ki n th c ĩ là s hi u bi t v

th gi i, làm cho v n hĩa mang tính “khoa h c” Bên c nh khoa h c ph ng Tây cĩ tính ph quát, cịn cĩ các “khoa h c” trong m i n n v n minh khác nhau, m i t c

ng i ngo i lai, g i là các khoa h c t c ng i (ethnosciences) ngồi ph ng Tây,

đ c coi là các khoa h c ho c ki n th c ti n hi n đ i Ngày nay, v n hĩa b n đ a đ c đánh giá cao, khơng b coi là th p kém nh đ u nh ng n m 1950

- Di s n k thu t: g m các k n ng và cơng c Theo cách nĩi c a nhà đ a lý

ng i Pháp Vidal de la Blache (1845-1918), đĩ là các l i s ng, d a vào các k thu t

c b n, đáp ng các nhu c u đ u tiên c a đ i s ng đ sinh t n, đ phân bi t con ng i

v i lồi v t ĩ cịn là ngh thu t s ng, m t lý l đ s ng

- Tín ng ng: ki n th c và k thu t “ngồi ph ng Tây” cịn d a trên tín

ng ng tơn giáo, th hi n m t cách nhìn v th gi i, th ng đ c coi là t ng cao c a

v n hĩa, bi u hi n m i liên h c b n gi a các giá tr và k thu t

- Khơng gian: Các n n v n hĩa đ c xây d ng và đ nh v trong m t khơng

gian Fernand Braudel (1902-1985), nhà s h c ng i Pháp n i ti ng v i Lý thuy t h

th ng kinh t - xã h i trên ph m vi th gi i, cho r ng v n hĩa cĩ m t ch d a đ a lý Khác v i quy t đ nh lu n đ a lý, nĩ cĩ quan h bi n ch ng gi a mơi tr ng và v n

hĩa (La géographie culturelle, “ a lý h c v n hố”, Paris, 2000, d n theo Tr n Ng c Khánh, “M y c s ti p c n lý thuy t nghiên c u v n hĩa”, www.vanhoahoc.edu.vn,

2011)

Vi t Nam, m t trong nh ng ng i v n d ng s m cách ti p c n h th ng,

ph i h p v i cách ti p c n đ a v n hố đ nghiên c u v n hố Vi t Nam là Tr n Qu c

V ng Trong cơng trình Vi t Nam cái nhìn đ a v n hố (1998), ơng vi t: “M t vùng

v n hố là m t t ng th - h th ng m t khơng gian v n hố (cultural space) v i m t

c u trúc - h th ng (structure - system) bao g m các h d i - hay ti u h (Sub-system) theo l i ti p c n h th ng (system-analysis)”

M t nhà nghiên c u khác là Tr n Ng c Thêm c ng s m v n d ng cách ti p c n

h th ng đ nghiên c u v n hố Vi t Nam, nh ng đi xa h n Tr n Qu c V ng Trong

các cơng trình Tìm v b n s c v n hố Vi t Nam Cái nhìn h th ng - lo i hình (in l n

th 4, 2004), C s v n hố Vi t Nam (tái b n l n th 2, 1999), ơng đ nh ngh a: “V n

hố là m t h th ng h u c các giá tr v t ch t và tinh th n do con ng i sáng t o và tích l y qua quá trình ho t đ ng th c ti n, trong s t ng tác gi a con ng i v i mơi

tr ng t nhiên và xã h i” T cách hi u đĩ, ơng cho r ng v n hố là m t h th ng

đ c quy đ nh b i m t lo i hình v n hố nh t đ nh, và bao g m ba thành t là v n hố

nh n th c, v n hố t ch c, v n hố ng x

- V n hố nh n th c: xét theo đ i t ng thì bao g m nh n th c v v tr

(chuy n đ ng c a v tr , th i ti t…) và nh n th c v con ng i (b n tính, c th con

ng i, phong t c…); cịn xét theo m c đ thì bao g m nh n th c khái quát, nh n th c chuyên sâu và nh n th c c m tính

- V n hố t ch c c ng đ ng: xét theo đ i t ng t ch c thì bao g m v n hố

t ch c đ i s ng t p th (nơng thơn, qu c gia, đơ th ) và v n hố t ch c đ i s ng cá

nhân (tín ng ng, phong t c, giao ti p)

- V n hố ng x : xét theo đ i t ng ng x thì bao g m ng x v i mơi

tr ng t nhiên (t n d ng mơi tr ng, ng phĩ v i mơi tr ng) và ng x v i mơi

tr ng x̃ h i (giao l u và ti p bi n v n hố, ng phĩ v i các dân t c v quân s ,

chính tr , ngo i giao…)

M t đi u b t h p lý là trong h th ng v n hố c a Joël Bonnemaison, khơng gian đ a lý c ng đ c xem là m t y u t c u thành h th ng Trong khi đĩ, ai c ng

bi t r ng khơng gian đ a lý, tuy cĩ th b bi n đ i b i con ng i, nh ng c b n thu c

v gi i t nhiên, là cái n n mà trên đĩ các h th ng v n hố t n t i và v n đ ng M t

khác, trong các y u t c u thành h th ng v n hố c a Joël Bonnemaison, khơng cĩ

ch dành cho ch th v n hố là các c ng đ ng ng i ây là m t thi u sĩt r t s

đ ng, vì khác v i các h th ng c a t nhiên v n t sinh t di t, h th ng v n hố

khơng th hình thành, khơng th v n hành n u khơng cĩ con ng i Con ng i t n

d ng t nhiên đ làm ra v n hố, v n hố l i gĩp ph n cùng v i t nhiên đ làm nên con ng i V y con ng i khơng t n t i bên ngồi v n hố, v n hố c ng khơng t n

t i n i khơng cĩ con ng i

T ng t , trong h th ng v n hố c a Tr n Ng c Thêm, c ng khơng cĩ ch

cho ch th c a v n hố là các c ng đ ng ng i, các t c ng i Thay cho v trí c a con ng i, chi m ch trung tâm h th ng v n hố c a Tr n Ng c Thêm là y u t

“lo i hình v n hố”, bao g m hai lo i hình c b n là du m c - nơng nghi p, và hai lo i

hình trung gian Theo đĩ, lo i hình v n hố quy t đ nh n i dung và tính ch t c a h

th ng v n hố Hai h th ng v n hố thu c v hai lo i hình đ i l p v i nhau thì b n

thân chúng và các y u t c a chúng luơn luơn đ i l p v i nhau Khơng khĩ đ nh n ra

tính ch t quy t đ nh lu n, tiên nghi m và áp đ t c a h th ng này

Tr c tình hình đó, trong quá trình gi ng d y, biên so n giáo trình, h ng d n

lu n v n lu n án, chúng tôi đã th nghi m m t cách ti p c n h th ng khác, ph i h p

v i cách ti p c n đ a v n hoá đ xem xét các h th ng v n hoá

Theo cách ti p c n c a chúng tôi, h th ng v n hoá đ c xem là m t h th ng

có ba y u t : ch th v n hoá, ho t đ ng v n hoá, đ c tr ng v n hoá N m v trí

trung tâm c a h th ng là ch th ho c các ch th v n hoá, vì đó chính là y u t quan

tr ng nh t quy t đ nh n i dung c a các ho t đ ng v n hoá và các đ c tr ng c a toàn

h th ng Phân b xung quanh là các ho t đ ng v n hoá và đ c tr ng v n hoá Ho t

đ ng v n hoá bao g m hai lo i: v n hoá phi v t th là lo i ho t đ ng g n ch t v i ch

th v n hoá và t ng đ i khó bi n đ i d i tác đ ng c a môi tr ng v n hoá; v n hoá

v t th là lo i ho t đ ng d bi n đ i h n d i tác đ ng c a môi tr ng v n hoá

Gi a ba y u t này có m i quan h t ng tác hai chi u, t ng y u t v a tác

đ ng v a ch u tác đ ng c a hai y u t kia Quan h t ng tác gi a các y u t c ng bao g m hai lo i: gi i h n l n nhau, và b sung, ph i h p v i nhau S b sung, ph i

h p v i nhau gi a các y u t t o ra n ng l c t thân ti n hoá c a t ng y u t và toàn

h th ng N u nh đã ph i h p v i nhau r i mà các y u t v n không th a mãn đ c nhu c u, thì ch th v n hoá s vay m n, sao ph ng t môi tr ng v n hoá và n n

v n hoá khác, đào th i d n nh ng y u t ít hi u n ng Nói cách khác, ch th v n hoá

là y u t quy t đ nh kh n ng v n đ ng và bi n đ i c a toàn h th ng Ch th v n hoá m nh thì l c h ng tâm và tính c đ nh c a h th ng t ng lên Ch th v n hoá

y u thì l c ly tâm và tính kh bi n c a h th ng t ng lên

H th ng v n hoá y t n t i trong m t môi tr ng v n hoá, đ c c u thành t hai nhân t : không gian v n hoá, giao l u ti p bi n v n hoá Vì v y, n i dung và xu

h ng bi n đ i c a h th ng v n hoá không ch ph thu c vào các y u t bên trong h

th ng, mà còn ph thu c vào n i dung và s bi n đ i c a các nhân t bên ngoài, thu c

v môi tr ng v n hoá V m t này, cách ti p c n thiên v đ ng đ i (synchronic) theo quan đi m h th ng đ c b sung m t cách hi u qu b i cách ti p c n thiên v l ch

đ i (diachronic) theo quan đi m đ a v n hoá Theo đó, s hình thành và bi n đ i c a các h th ng v n hoá t c ng i, v n hoá vùng… tr c h t b t ngu n t hai nhân t là

đi u ki n đ a lý t nhiên và đi u ki n giao l u v n hoá Tính ch t t nh t i hay n ng

đ ng, bi n đ i ch m ch p hay nhanh chóng, m c đ bi n đ i ít hay nhi u c a h

th ng v n hoá, đ u ph thu c vào s bi n đ ng c a hai nhân t y

Môăhìnhăh ăth ngăv năhoá

Nh v y, các y u t sau đây đ u thu c v h th ng v n hoá:

(1) Ch th v n hoá: bao g m các t c ng i, các c ng đ ng ng i c trú trong

m t không gian v n hoá và có các ho t đ ng v n hoá, truy n th ng v n hoá góp ph n làm nên các đ c tr ng v n hoá c a không gian y Vì là y u t chi ph i các ho t đ ng

v n hoá và đ c tr ng v n hoá nên trong h th ng v n hoá, ch th v n hoá là y u t

trung tâm Và vì v y, h th ng v n hoá luôn luôn là m t h th ng có trung tâm, khác

v i m t s h th ng không có trung tâm c a gi i t nhiên Các thu c tính c a ch th

v n hoá g m có: thành ph n t c ng i, giai c p, t ng l p xã h i, h c v n, ngh nghi p, th gi i quan, nhân sinh quan, tâm lý, tính cách, l i s ng, đ o đ c, v.v

(2) Ho t đ ng v n hoá: bao g m các l nh v c ho t đ ng th c ti n khác nhau

c a ch th v n hoá, giúp cho ch th v n hoá sinh t n và phát tri n, nh v n hoá m u

sinh, v n hoá m th c, v n hoá trang ph c, v n hoá c trú, v n hoá giao thông, v n

hoá ki n trúc, v n hoá t ch c c ng đ ng, v n hoá tín ng ng, v n hoá phong t c, v n

hoá l h i, v n hoá ngh thu t, v n hoá giao ti p, v n hoá chính tr , v n hoá quân s ,

v n hoá ngo i giao, v.v Tuy đa d ng nh ng các ho t đ ng v n hoá này đ u có th quy

thu c vào hai nhóm: v n hoá v t th (tangible) và v n hoá phi v t th (intangible),

nh cách phân lo i c a t ch c UNESCO ph bi n hi n nay Ho t đ ng v n hoá c a các ch th v n hoá là y u t tr c ti p t o ra các đ c tr ng v n hoá cho toàn h th ng

(3) c tr ng v n hoá: bao g m nh ng bi u hi n v n hoá có tính đ c tr ng

c a h th ng v n hoá, là k t qu tr c ti p c a các ho t đ ng v n hoá D i s tác đ ng

c a các nhân t không gian v n hoá, giao l u ti p bi n v n hoá và đ c bi t là truy n

th ng v n hoá c a các ch th v n hoá, m t s thành ph n ho c n i dung nào đó c a

ho t đ ng v n hoá s tr nên n i tr i, khi n cho toàn h th ng v n hoá có m t b n s c riêng, đ c tr ng riêng, phân bi t đ c v i nh ng h th ng v n hoá khác

Các y u t sau đây đ u thu c v môi tr ng v n hoá:

(1) Không gian v n hoá: bao g m ph m vi không gian và đi u ki n đ a lý t

nhiên c a không gian n i ch th v n hoá ti n hành các ho t đ ng v n hoá đ sinh t n

và phát tri n Không gian v n hoá là nhân t góp ph n làm hình thành đ c tr ng v n

hoá c a h th ng S bi n đ i c a không gian v n hoá s kéo theo s bi n đ i t ng

ng c a ch th v n hoá, ho t đ ng v n hoá và đ c tr ng v n hoá c a toàn h th ng

Các y u t h p thành không gian v n hoá g m có ph m vi lãnh th , các đi u ki n đ a

hình, th nh ng, khí h u, thu v n, sinh thái, nh ng bi n đ i môi tr ng, v.v., có liên quan đ n ho t đ ng v n hoá c a con ng i

(2) Giao l u ti p bi n v n hoá: bao g m các quan h giao l u và ti p bi n v n

hoá gi a các ch th v n hoá v i nhau và v i bên ngoài, d n đ n k t qu là s ti p thu

nh ng y u t v n hoá ngo i sinh và bi n đ i nh ng y u t v n hoá n i sinh Quan h giao l u ti p bi n v n hoá giúp gi i thích s bi n đ i c a ch th v n hoá, ho t đ ng

v n hoá và đ c tr ng v n hoá c a h th ng

Nói tóm l i, theo chúng tôi, m t trong nh ng cách ti p c n phù h p nh t đ i

v i h th ng v n hoá là cách ti p c n ph i h p gi a quan đi m h th ng v i quan

đi m đ a v n hoá Theo đó, n i dung và s bi n đ i c a h th ng v n hoá không ch

ph thu c vào n i dung và s bi n đ i c a các y u t bên trong h th ng mà c các nhân t bên ngoài thu c v môi tr ng v n hoá Do đó, đ có th nh n th c h th ng

v n hoá m t cách th u đáo, c n ph i xem xét t t c các y u t h p thành, m i quan h

gi a các y u t h p thành h th ng, và m i quan h gi a h th ng v i môi tr ng v n

hoá

TP H Chí Minh, 9/11/2012

TÀIăLI UăTHAMăKH O

1 Bonnemaison, Joël (2009), “S h i sinh c a m t cách ti p c n v n hĩa”, Nguy n Thanh Tùng d ch, Nguy n V n Hi u hi u đính, www.vanhoahoc.edu.vn,

23/05/2009

2 H Chí Minh (2000), H Chí Minh tồn t p, t p 3, 1930-1945, xu t b n l n th

hai Hà N i: NXB Chính tr Qu c gia

3 Lévi-Strauss, Claude (1996), Ch ng t c và L ch s , UNESCO xu t b n n m 1952,

NXB Denoel tái b n n m 1987, b n d ch c a Huy n Giang Hà N i: H i Khoa h c

L ch s Vi t Nam

4 Lý Tùng Hi u & Nguy n V n Hu (2008b), “Các khuynh h ng nghiên c u v n

hố qua ngơn ng ”, www.vanhoahoc.edu.vn

5 Morin, Edgar (1996), “M t ph ng th c t duy m i”, T p chí Ng i đ a tin

UNESCO, s 2/1996

6 Morin, Edgar (2009), Nh p mơn t duy ph c h p, nguyên b n ti ng Pháp

Introduction à la pensée complexe, Éditions du Seuil, 2005, b n d ch Chu Ti n Ánh & Chu Trung Can, NXB Tri th c

7 Ph m c D ng (2011), “V n hố, đ i t ng v n hố và ph ng pháp nghiên

c u liên ngành”, báo cáo chuyên đ t i Khoa V n hố h c, Tr ng i h c V n

hố TP H Chí Minh, www.vanhoahoc.edu.vn, 9/9/2011

8 Sapir, Edward (2000), Ngơn ng : D n lu n vào vi c nghiên c u ti ng nĩi; nguyên

tác ti ng Anh Language: An introduction to the study of speech, New York: Harcourt Brace, 1921; b n d ch c a V ng H u L TP H Chí Minh: Tr ng i

h c Khoa h c Xã h i và Nhân v n, i h c Qu c gia TP H Chí Minh

9 Saussure, Ferdinand de (1973), Giáo trình ngơn ng h c đ i c ng; nguyên tác

ti ng Pháp Cours de linguistique générale, Charles Bally và Albert Sechehayye

so n, xu t b n l n đ u n m 1916, Paris: NXB Payot, in l n th 5, 1955; b n d ch

c a T Ngơn ng h c Khoa Ng v n i h c T ng h p Hà N i Hà N i: NXB Khoa h c Xã h i

10 Tr n Ng c Khánh (2011), “M y c s ti p c n lý thuy t nghiên c u v n hĩa”,

www.vanhoahoc.edu.vn, 04/09/2011

11 Tr n Ng c Thêm (1999), C s v n hố Vi t Nam, tái b n l n th 2, NXB Giáo

d c

12 Tr n Ng c Thêm (2004), Tìm v b n s c v n hố Vi t Nam Cái nhìn h th ng -

lo i hình, in l n th 4 TP HCM: NXB Thành ph H Chí Minh

13 Tr n Qu c V ng (1998), Vi t Nam cái nhìn đ a v n hố, Hà N i: NXB V n hố

Dân t c & T p chí V n hố Ngh thu t

14 Tr n Qu c V ng ch biên (1998), C s v n hố Vi t Nam, NXB Giáo d c

15 Tr n Qu c V ng (2003), V n hố Vi t Nam tìm tịi và suy ng m, NXB V n h c