Nghệ thuật trong thơ Xuân Diệu

Chất lãng mạn in ñậm trong mỗi vần thơ của Xuân Diệu thời kỳ này, thể hiện qua nhiều yếu tố khác nhau: ñề tài, thể loại, ngôn ngữ… Trong khuôn khổ bài viết hạn hẹp này, em xin ñược trình

Chủ nghĩa lãng mạn bắt ñầu xuất hiện lần ñầu tiên trong văn chương bằng

những tác phẩm văn học Pháp vào thế kỉ thứ XIX Sau ñó, nó ngày càng trở nên

phổ biến trong các tác phẩm văn chương Và theo thời gian, bằng những tác phẩm

suất sắc của mình, chủ nghĩa lãng mạn ngày càng khẳng ñịnh ñược vị trí, những

ñóng góp của mình ñối với nền văn học nói chung

Một trong những ñặc ñiểm nổi bật nhất, mang ñậm dấu ấn riêng của chủ

nghĩa lãng mạn chính là việc ñề cao chủ nghĩa cá nhân, ñề cao cái “tôi” rất riêng

của nhà thơ thay vì cái “ta” chung trong chủ nghĩa cổ ñiển Lần ñầu tiên, những ý

thức cá nhân, những quan ñiểm, khuynh hướng thẩm mỹ, xúc cảm, con mắt cá nhân

ñược ñề cao và ñược coi như là trung tâm của văn chương Nhà nghệ sĩ mạnh dạn

bày tỏ hình ảnh của chính mình, ñưa một cái “Tôi” nhân vật rất ñậm nét vào trong

văn chương

Nhắc ñến chủ nghĩa lãng mạn, có thể kể tên hàng loạt loạt các tác giả, tác

phẩm tiêu biểu như: René của François-René de Chateaubriand; Alphonse de

Lamartine với tập thơ Trầm tư; Alfred de Musset với truyện ngắn Lời bộc bạch của

những ñứa con thời ñại; George Sand với tiểu thuyết Cái ñầm ma; Victor Hugo với

tập thơ Tia sáng và bóng tối, tiểu thuyết Nhà thờ ñức bà Paris, Những người khốn

khổ, kịch Hernani

Với văn học Việt Nam, chủ nghĩa lãng mạn thực sự mang dấu ấn ñậm nét

sau khi sự ra ñời của phong trào Thơ mới 1932 - 1945 Đây là giai ñoạn mà văn

học Việt Nam có sự ñổi mới, cách tân vô cùng kì diệu, có sự chiến ñấu mãnh liệt

giữa yếu tố cũ - yếu tố mới và kết quả là hang loạt những tác giả, tác phẩm nổi

tiếng ñã ra ñời, ñem ñến một hơi thở, một tiếng nói rất riêng, một “luồng gió mới

lạ” cho nền văn học nước nhà

Nhắc ñến chủ nghĩa lãng mạn, ñến Thơ mới, người ta không thể không nghĩ

ñến Xuân Diệu – “nhà thơ mới nhất trong các nhà Thơ mới”, người ñã góp phần

ñưa Thơ mới lên ñến giai ñoạn ñỉnh cao nhất của nó

Trong thơ Xuân Diệu, người ñọc có thể thấy dấu ấn ñậm nét, cảm hứng lãng

mạn im ñậm trong mỗi vần thơ, thấm vào từng câu chữ, tứ thơ, thể hiện qua cả hình

thức và nội dung tác phẩm

Trong bài viết này, do sự hiểu biết còn hạn hẹp và thời lượng không cho

phép, em chỉ xin khai thác một khía cạnh trong thơ Xuân Diệu: Đó là khía cạnh

thời gian nghệ thuật Chắc hẳn, bài viết vẫn còn nhiều thiếu sót, kính mong thày

góp ý cho em ñể bài viết ñược hoàn thiện hơn

Em xin chân thành cảm ơn thày!

hiểu theo nghĩa chiết tự là sóng tràn bờ, chỉ một sự phóng túng, tự do, vượt

lên trên mọi ràng buộc Xung quanh từ lãng mạn có rất nhiều thuật ngữ khác nhau

mà chủ nghĩa lãng mạn chỉ là một trong số ñó như: "phương thức lãng mạn", "hình

thái lãng mạn", "tính chất lãng mạn"

Phương thức lãng mạn là kiểu sáng tác tái tạo, là một trong hai kiểu sáng tác

chính của lịch sử văn học bên cạnh kiểu sáng tác tái hiện theo cách gọi của

Friedrich Engels

Hình thái lãng mạn là khái niện ñặc thù ñược Georg Wilhelm Friedrich

Hegel dùng ñể ñối lập với hình thái tượng trưng trong lịch sử phát triển nghệ thuật

Tính chất lãng mạn là một thuộc tính thẩm mỹ biểu hiện chủ yếu ở chỗ vươn

lên trên thực tại và ñã hình thành trong lịch sử sáng tác văn học Lãng mạn cùng

với trữ tình là hai phạm trù nghệ thuật nằm trên những bình diện khác nhau: ñối lâp

với lãng mạn là hiện thực, ñối lập với trữ tình là tự sự Trữ tình là kết quả của việc

biểu hiện cảm xúc, tâm trạng chủ quan của con nguời, do phản ánh ước mơ và khát

vọng của con người nên thường vươn lên trên thực tại Vì vậy, trữ tình và lãng mạn

dù khác nhau nhưng thường ñi ñôi với nhau

2 Chủ nghĩa lãng mạn

Chủ nghĩa lãng mạn vừa có nghĩa là trào lưu văn học, vừa là phương pháp

sáng tác, mang một nội dung lịch sử xã hội-cụ thể, ñược hình thành ở Tây Âu sau

Cách mạng tư sản Pháp năm 1789

3 Các nguyên lý cơ bản

a Đề cao mộng tưởng

Chủ nghĩa lãng mạn là sự phản ứng chống lại xã hội ñương thời, con người

muốn thoát li thực tế tìm ñến một thế giới khác giúp con người quên ñi cuộc sống

mà họ cảm thấy chán ghét, vẽ ra một cuộc sống làm thỏa mãn "cái tôi" bị tổn

thương cái tôi của con người, nên thế giới trong chủ nghĩa lãng mạn là thế giới

mộng tưởng Tùy vào sự phản ứng khác nhau của hai khuynh hướng tiêu cực và

tích cực

Đối với những người lãng mạn tiêu cực thì họ có thái ñộ bi quan trốn chạy

cuộc ñời, họ thường tìm về quá khứ vào mộng ảo hay thu mình vào "cái tôi" bí ẩn,

thiên ñịnh về cuộc ñời, về ái tình, về cái chết (Nỗi lòng chàng Werther của Johann

Wolfgang von Goethe)

Đối với những người lãng mạn tích cực thì họ không hòa hoãn thỏa hiệp với

thực tại mà họ mong muốn thiết lập nên một xã hội mới ñảm bảo hạnh phúc cho

con người, họ thường vẽ nên một xã hội lý tưởng (Nhà thờ ñức bà Paris, Những

người khốn khổ của Victor Hugo

b Đề cao tình cảm

Chủ nghĩa lãng mạn còn ñược gọi là chủ nghĩa tình cảm, vì ở ñây tình cảm

của con người ñược biểu hiện rõ rệt nhất Vì vậy, chủ nghĩa lãng mạn chính là sự

phản ứng chống lại chủ nghĩa cổ ñiển ñề cao và tôn sùng lý trí với những quy tắc

tam duy nghiêm ngặt (không ñề cập ñến tình cảm của của con người, không ñưa

thiên nhiên vào tác phẩm ) ñã siết chặt tính sáng tạo và tình cảm của con người

Nên trong chủ nghĩa lãng mạn tình yêu của con người ñược khai thác ở mọi

phương diện, thiên nhiên ñược phản ánh một cách sinh ñộng nhất, trở thành nơi

phản ánh nội tâm và nuôi dưỡng tình cảm của con người

c Đề cao sự tự do

Vì ñề cao mộng tưởng và tình cảm nên con người muốn hướng ñến một cuộc

lại tất cả mọi quyền tự do ñể họ thỏa sức sáng tạo và tưởng tượng Nên ña số các

tác phẩm của họ hướng ñến cái khoáng ñạt phi thường, vì chủ nghĩa lãng mạn

không chấp nhận những quy ñịnh nghiêm ngặt (ñôi khi vô lý), nên nó ñã tự cho

phép mình ñạt ñến sự tự do tuyệt ñối

4 Chủ nghĩa lãng mạn trong văn chương ñược thể hiện qua một số ñặc ñiểm

a Đề tài

Không phân biệt ñề tài cao cả hay thấp hèn Nếu trong chủ nghĩa cổ ñiển ñề

tài là cảnh sống giàu có, hành ñộng ñấu tranh cho lý tưởng cao cả của những ông

hoàng bà chúa hoàn toàn không ñề cập ñế những khía cạnh ñời sống của những

tầng lớp dưới( những người bình dân) Thì ở chủ nghĩa lãng mạn mọi vấn ñề của

cuộc sống, mọi tầng lớp trong xã hội ñều ngang nhau trở thành ñề tài cho văn học

nghệ thuật

b Nhân vật

Mọi người dù ở bất kỳ tầng lớp xã hội nào cũng ñều ñược phản ánh qua các

tác phẩm của chủ nghĩa lãng mạn, không phân biệt giai cấp, mọi người ñều có

quyền bước chân vào văn học Văn học lãng mạn ñã thành công khi thể hiện hình

ảnh "ñám ñông" quần chúng với những kiếp người ñau khổ Vd: Hình ảnh ñám

ñông trong Nhà thờ ñức bà Paris của Victor Hugo

c Thể loại

Chủ nghĩa lãng mạn trong văn học không có sự phân biệt thiếu dân chủ (như

trong chủ nghĩa cổ ñiển) không phân chia thể loại cao cả và thấp hèn, nhưng thể

loại thích hợp và ñược sử dụng nhiều hơn cả là thơ trữ tình và tiểu thuyết

d Ngôn ngữ

Câu văn trở nên linh hoạt, thủ pháp nghệ thuật ñược sử dụng nhiều hơn

Cái tôi cá nhân với những lý tưởng thẩm mỹ rất riêng chính là một trong

những ñặc ñiểm nổi bật nhất, góp phần phân biệt rạch ròi giữa chủ nghĩa lãng mạn

với các khuynh hướng văn học khác, mà tiêu biểu là chủ nghĩa cổ ñiển

Trong Văn học Việt Nam, chủ nghĩa lãng mạn ñược thể hiện rõ nét nhất qua

phong trào Thơ mới 1932 – 1945

II Phong trào Thơ mới và tác gia Xuân Diệu

Ngày 10 tháng 3 năm 1932, bài thơ “Tình già” của Phan Khôi ra mắt bạn ñọc

trên báo “Phụ nữ tân văn” số 122 cùng với bài giới thiệu mang tên “Một lối thơ

mới trình chánh giữa làng thơ” ñã có tiếng vang mạnh mẽ, ñược xem là bài thơ mở

ñầu cho phong trào Thơ mới Ngay sau ñó, cuộc tranh luận giữa lối thơ mới và thơ

cũ diễn ra vô cùng gay gắt Mãi ñến năm 1941, cuộc tranh chấp mới chấm dứt do

sự thắng thế của lối thơ mới, khép lại mấy trăm năm thống lĩnh của thơ Đường

Một thời kỳ vàng son mới của văn học Việt Nam ñã diễn ra với tên gọi quen thuộc

là phong trào Thơ mới

Khuynh hướng chung của thời kỳ Thơ mới những năm 1932-1945 là khuynh

hướng lãng mạn Từ khuynh hướng này ñã nở rộ ra một loạt tên tuổi, một loạt các

gương mặt nhà thơ lãng mạn Chưa bao giờ người ta thấy xuất hiện cùng một lần

một hồn thơ rộng mở như Thế Lữ, mơ màng như Lưu Trọng Lư, hùng tráng như

Huy Thông, trong sáng như Nguyễn Nhược Pháp, ảo não như Huy Cận, quê mùa

như Nguyễn Bính, kỳ dị như Chế Lan Viên và thiết tha, rạo rực, băn khoăn như

Xuân Diệu

Xuân Diệu là nhà thơ ñược xếp là tiêu biểu nhất cho phong trào Thơ mới,

cho chủ nghĩa lãng mạn tồn tại trong văn học Việt Nam thời kỳ bấy giờ Điều này

Trước Cách mạng Tháng Tám, sự nghiệp sáng tác của Xuân Diệu ñược ñánh

dấu bởi các tập thơ: “Thơ Thơ“ (1938), “Gửi Hương Cho Gió” (1945), “Trường

Ca” (1945)… Trong ñó, “Thơ Thơ” và “Gửi Hương Cho Gió” là tác phẩm khiến

Xuân Diệu góp phần ñưa Thơ mới ñến ñỉnh cao huy hoàng và rực rỡ nhất

Chất lãng mạn in ñậm trong mỗi vần thơ của Xuân Diệu thời kỳ này, thể hiện

qua nhiều yếu tố khác nhau: ñề tài, thể loại, ngôn ngữ… Trong khuôn khổ bài viết

hạn hẹp này, em xin ñược trình bày về một khía cạnh giàu tính chất lãng mạn trong

thơ Xuân Diệu: ñó là quan ñiểm, cái nhìn của Xuân Diệu về thời gian và yếu tố thời

gian hiện lên trong thơ Xuân Diệu

III Lý thuyết chung về thời gian

1 Từ trước ñến nay, thời gian luôn ñược xem là một vấn ñề khó có thể ñịnh nghĩa

rạch ròi, chính xác

Một số từ ñiển có ñịnh nghĩa về thời gian như sau: “thời gian" - hình thức tồn

tại cơ bản của vật chất diễn biến một chiều theo ba trạng thái là hiện tại, quá khứ và

tương lai”

Theo giáo sư Trịnh Xuân Thuận – cho rằng thời gian là một khái niệm không

phải ñể ta nắm bắt và thời gian thường có 2 loại là thời gian tâm lý và vật lý Thời

gian tâm lý là thời gian chủ quan và thời gian vật lý là thời gian khách quan, không

phụ thuộc vào ý thức con người, nó là “thời gian ñồng hồ”

Trong bài viết của Minh Chi ñã nói ñến một ý nghĩa khác: “thời gian chỉ là

một ñiều kiện chủ quan của nhận thức trực cảm của chúng ta, nó không tồn tại ở

ngoài chủ thể”

Như vậy thời gian là một khái niệm khó ñịnh nghĩa, khó hiểu và việc cảm

thức nó lại càng khó hơn Trong triết lý nhà phật thì cho rằng thời gian không phải

là một thực tại cứu kính, nó không tồn tại tách biệt hiện tượng và người quan sát,

họ cũng thừa nhận tính ảo ảnh của thời gian Thời gian qua ñi rất mau, nó còn

nhanh hơn mũi tên bị bắn khỏi cung

Có thể nói thời gian là vấn ñề luôn luôn ñược tìm hiểu trong mọi thời kỳ, từ

quá khứ ñến hiện tại và còn ñến tương lai Nó là vấn ñề làm cho nhiều lĩnh vực

khác phải quan tâm và trong số ñó có cả lĩnh vực văn học nghệ thuật

Trong văn chương nghệ thuật, viết về thời gian cũng vận ñộng trên cả ba

chiều: quá khứ, hiện tại, tương lai Tuy nhiên văn chương không gò bó cách thức

thể hiện quan ñiểm về thời gian mà nó có thể ñược ñảo lộn trình tự hoặc cũng có

thể bỏ qua một hoặc hai trong ba chiều vận ñộng vốn có của nó Có nhiều cách thức

thể hiện thời gian khác nhau, tác phẩm nghệ thuật xuất phát từ một mốc thời gian

nhất ñịnh trong thời gian Từ ñó có thể làm ngưng lại một khoảnh khắc của dòng

ñời dài ñằng ñẵng mà cũng có thể dồn nén một quãng thời gian hàng chục năm,

Với bàn tay của người nghệ sĩ, thời gian không còn theo chiều vận ñộng vốn dĩ của

nó mà ñã ñược ñưa vào cái nhìn, suy nghĩ chủ quan của người nghệ sĩ, và trong thơ

ca, quan ñiểm về thời gian của người nghệ sĩ gắn liền với nguồn cảm hứng sáng tạo

của thi nhân bởi hình tượng thơ và hình tượng cảm xúc Sự cảm thụ thời gian trong

thơ chính là mối rung ñộng của nhà thơ trước cuộc ñời và ý nghĩa chung của ñời

sống nhân sinh Nhà thơ càng nặng cõi ñời thì sự quan tâm trước mọi thời khắc

càng trở nên mãnh liệt

2 Thời gian trong chủ nghĩa lãng mạn

Trong chủ nghĩa lãng mạn, vấn ñề thời gian ñược thể hiện qua rất nhiều khía

cạnh khác nhau Đó có thể là sự ñề cao, lý tưởng hóa quá khứ Theo ñó, thời gian ñi

từ quá khứ ñến hiện tại, tương lai theo ñồ thị ñi xuống Không chỉ có vậy, thời gian

trong chủ nghĩa lãng mạn còn ñược thể hiện ở mối quan hệ giữa chủ thể thẩm mỹ

với thời gian, hay nói một cách khác là nó ñặc trưng cho cách hiểu thời gian từ góc

ñộ cá nhân…

Xuân Diệu là nhà thơ lãng mạn tiêu biểu, thể hiện một cách rất riêng, rất xuất

sắc ñặc trưng cho cách hiểu thời gian từ góc ñộ cá nhân ấy Với nhà thơ, thời gian

ñược nhìn như một ñối tượng “thù ñịch” với sinh mạng cá nhân Với ông, bi kịch

lớn nhất của con người lãng mạn chính là thời gian

IV Một vài quan niệm về thời gian trước Xuân Diệu

Mãn Giác Thiền sư trong “Cáo tật thị chúng” ñã viết:

“Xuân qua trăm hoa rụng

Xuân tới trăm hoa cười

Trước mặt việc ñi mãi

Trên ñầu già ñến rồi

Chớ bảo xuân tàn hoa rụng hết

Đêm qua sân trước một nhành mai”

Với bài kệ nổi tiếng này Mãn Giác Thiền sư ñã ñưa ra một quan niệm về

thời gian: thời gian tuần hoàn, bất biến, xuân qua rồi xuân lại tới, thời gian trôi ñi

rồi thời gian lại trở về, cứ theo một vòng tuần hoàn: xuân - hạ - thu ñông như thế

“Thác là thể phách, còn là tinh anh”, ñạo Phật cho rằng con người khi chết ñi chỉ là

chết về mặt thể xác, cái còn là linh hồn sẽ trường tồn vĩnh cửu Hơn nữa: “Đời là bể

khổ, tình là dây oan”, nên con người chỉ luôn hướng về cõi cực lạc, mong muốn

thoát khỏi trần ai ñể mà về với một thế giới khác Con người cứ lặng lẽ treo theo

dòng chảy vốn có ấy của thời gian một cách lặng lẽ, trung thành

Nói về thời gian tuần hoàn, Nguyễn Du cũng viết trong “Truyện Kiều”

“Sen tàn cúc lại nở hoa

Sầu dài, ngày ngắn, ñông ñà sang xuân”

Trong văn học thời kỳ trước, thời gian dường như ñều ñược nhìn trên một

tầm vĩ mô, ñược ño bằng những khái niệm rất lớn: Nghìn năm, vạn năm:

“Nhân sinh ba vạn sáu nghìn thôi

Vạn sáu chơi nhăng ñã hết rồi”

(Nguyễn Công Trứ)

Còn Tản Đà thì :

“Đời người thử ngẫm mà hay

Trăm năm là ngắn, một ngày dài hơn”

Các nhà thơ trước cũng ñã có những lúc ý thức, thở than về cái hữu hạn của

ñời người Song, ý thức một cách sâu sắc, cuồng nhiệt thì chỉ ñến thơ Xuân Diệu

mới có ñược

V Quan niệm của Xuân Diệu về thời gian

1 Thời gian tuyến tính, thời gian “thù ñịch” với sinh mạng cá nhân

thời gian không còn tính theo chiều vĩ mô: một ñời, nghìn năm, vạn năm, thiên

thu… như trong thơ cổ mà với sự thức tỉnh ý thức cá nhân sâu sắc, nhà thơ cảm

nhận rõ hơn ai hết sự thật ñáng buồn “tuổi trẻ chẳng hai lần thắm lại”, cho dù mùa

xuân của ñất trời vẫn cứ tuần hoàn, vũ trụ có thể vĩnh hằng Thời gian như một

dòng chảy vô thủy, vô chung mà mỗi khoảnh khắc qua ñi là mất ñi vĩnh viễn

Những bài thơ viết về thời gian của Xuân Diệu có thể kể ñến rất nhiều như:

Đi thuyền, Thời gian, Giờ tàn, Chiếc lá, Vì sao, Giã từ thân thể, Vội vàng, Giục giã,

Hết ngày hết tháng… ñều thể hiện những quan ñiểm cá nhân của nhà thơ về thời

gian, dòng thời gian hay cũng là dòng ñời luôn luôn chuyển ñộng, thay ñổi không

ngừng Bài “Thời gian” có thể coi là sự phát ngôn ñầy ñủ cho sự cảm nhận về thời

“Dưới thuyền nước trôi

Trên nước thuyên chuồi

Và nước, và thuyền

Xuôi dòng ñi xuôi”

Thông qua hình tượng “nước” và “thuyền” nhà thơ nói lên sự nhận thức rõ

ràng nhịp ñiệu trôi chảy của thời gian Thời gian trong thế giới vũ trụ thì vĩnh cửu,

còn thời gian ñời người là hữu hạn Con người bất lực hoàn toàn trước sức mạnh

của thời gian vũ trụ và luôn có nguy cơ bị cuốn trôi hoặc bị nhấn chìm:

“Nước cũng mất luôn

Nhưng nước còn nguồn

Đêm ngày nước tuôn”

Bài “Đi thyền” nhà thơ cũng vẫn mượn hai hình ảnh ấy:

“Thuyền qua mà nước cũng trôi

Lại thêm mây bạc trên trời cũng bay

Tôi ñi trên chiếc thuyền này

Dòng mơ tô tưởng cũng thay khác rồi”

Với cách mượn dòng chảy của nước ñể nói ñến dòng chảy của thời gian là

quá quen thuộc, thơ ca từ xưa ñến nay nói ñến ñiều ñó không ít Xuân

Diệu với cách nghĩ, cách nhìn của một nhà Thơ mới, thì thời gian còn gấp

rút hơn rất nhiều:

“Cái bay không ñợi cái trôi

Từ tôi phút trước sang tôi phút này”

Nói lên sự nhạy cảm vô cùng trước sự thay ñổi của thời gian, sự thay ñổi

không còn là năm là tháng là ngày nữa mà sự thay ñổi diễn ra trong từng phút một,

cái “tôi” của phút trước ñã khác với cái “tôi” của phút này

Với “vội vàng” càng làm ta thấm thía về dòng chảy thời gian không bao giờ

biết ngừng nghỉ

“ Xuân ñương tới nghĩa là xuân ñương qua

Xuân còn non nghĩa là xuân sẽ già”

Có lẽ, trước ñó, chẳng có bất kì ai lại “sợ” thời gian hơn là Xuân Diệu

Thông thường, người ta nắm trong tay cái gì rồi mới sợ mất, còn Xuân Diệu, dù

“xuân” mới chỉ ñương tới, ñương ñến, nhà thơ ñã nghĩ ngay ñến khoảnh khắc phai

tàn, khoảnh khắc biến mất Cặp từ ñối lập: “tới – qua”, “non – già” càng nhận mạnh

sự chảy trôi nhanh chóng, ñáng sợ của của thời gian qua mắt nhìn Xuân Diệu

Trong tâm tưởng của Xuân Diệu, ngày hôm nay qua ñi rồi tháng, rồi năm, rồi

ñời người sẽ hết, tuổi già, cái chết là nỗi ám ảnh lớn trong lòng nhà thơ:

“Nhưng mà tôi sẽ chết than ôi Tóc ngời mai mốt không ñen nữa Tuổi trẻ khô ñi mặt xấu rồi”

Và với những vần thơ trong bài “Thanh niên” ta mới thấy hết ñược sự nuối

tiếc thời gian của nhà thơ:

“Ôi thanh niên! Người mang hết xuân thì Hình ngực nở nụ cười tươi màu tóc láng Già sẽ ñến giơ tay xua ánh sáng

Đuổi bướm ñi làm sợ cả hương hoa”

Nhà thơ dường như chú ý ñến từng bước ñi của thời gian từng chút một, như

chính “mùa thu tới”:

“Hơn một loài hoa ñã rụng cành Trong vườn sắc ñỏ rủa màu xanh”

Thời gian chuyển ñộng qua từng sắc lá trong vườn, và trong “Đây mùa thu

tới” tác giả Đỗ Lai Thuý ñã có nhận ñịnh rằng: “Đó là tiếng gọi của thời gian, hối

hả và thôi thúc bằng một ñiệp khúc “Đây mùa thu tới – mùa thu tới” Thời gian là

dấu hiệu của tàn phai và rơi rụng Thời gian là sự tuôn chảy “một ñi không trở lại”

Chính ý thức về thời gian một chiều chứ không phải tuần hoàn, thời gian ñịnh

hướng chứ không phải ñịnh tính, ñã tạo nên cái nhìn nghệ thuật trong toàn bộ sáng

tác của anh”

Thời gian với những bước chuyển ñộng tàn nhẫn, sự ñối lập giữa thời gian

vũ trụ với thời gian của một kiếp người:

“Ngọn gió thời gian không ngớt thổi

Giờ tàn như những cánh hoa rơi”

Hay:

“Những ngày cứ thắt ñi từng phút

Rồi mặt trời cao Nắng cháy tràn

Trưa ñến thôi rồi! Bình ñã vỡ

Nửa ngày xinh ñẹp ñã tiêu tan”

Bước ñi của thời gian cũng khiến cho sự vật, cho không gian dường như run

rẩy, run lên vì sợ hãi:

Những luồng run rẩy rung rinh lá

Đôi nhánh khô gầy xương mỏng manh

Như thế, thời gian trong thơ Xuân Diệu là thứ thời gian tuyến tính, thời gian

“một ñi không trở lại” Thứ thời gian ấy có thể làm cho người ta hoảng hốt, run sợ

bởi cuộc ñời sao mà quá ngắn ngủi, một kiếp người sao mà trôi ñi quá nhanh Thời

gian dường như là một kẻ “thù ñịch” với những số phận cá nhân, mà Xuân Diệu là

một ñiển hình tiêu biểu

2 Xuân Diệu và bản lĩnh “chiếm lĩnh thời gian”

Có lẽ, ñiều ñáng quý nhất ở thơ Xuân Diệu, ở con người Xuân Diệu chính là

lối sông “chiếm lĩnh thời gian” mà bản thân ông luôn tâm niệm, và gửi gắm tất cả

vào trong thơ ca của mình

Đồng nghĩa với việc nhận thức về dòng chảy thời gian “vô thủy, vô chung”,

một ñi không trở lại, Xuân Diệu ñã ñem ñến những vần thơ sôi nổi, gấp gáp về một

quan ñiểm sống hết mình trong từng hơi thở

Chính vì ý thức rõ rệt ñược từng sự biến chuyển của thời gian nên Xuân Diệu

ñã sống vội vàng, sống cuống quýt ñể tận hưởng cuộc sống, trong “vội vàng”:

“Tôi sung sướng nhưng vội vàng một nửa

Tôi không chờ nắng hạ mới hoài xuân”

Rồi ñến bài “Giục giã” thì:

“Mau với chứ, vội vàng lên với chứ

Em, em ơi, tình non ñã già rồi,

Con chim hồng, trái tim nhỏ của tôi,

Mau với chứ! Thời gian không ñứng ñợi”

Thái ñộ sống nôn nao, mọi sự ñợi chờ thi sĩ ñều sợ bỏ phí mất từng khắc của

tuổi thanh xuân,trong bài thơ “Thanh niên” Xuân Diệu viết:

“Ngươi ñang ở! Ta vội vàng dữ quá!

Sống toàn tâm, toàn trí, sống toàn hồn!

Sống toàn tâm và thức cả giác quan

Và thức cả trong giấc nồng phải ngủ;

Xuân diệu phát hiện ra ở thiên nhiên, ở con người gần gũi quanh ta biết bao

ñiều mới lạ thật ñáng yêu, cuộc ñời trần thế ñẹp và hấp dẫn biết bao càng thấy ñẹp

ta càng muốn tận hưởng, càng muốn tận hưởng thì lại thấy cuộc ñời càng ñáng sống

biết bao

Do ñó người thi sĩ này không chờ ñợi nắng mới hoài xuân, và cũng chính

ước mơ ấy mà nhà thơ có một suy nghĩ thật táo tợn và ngược ñời, ñược thể hiện

trong “vội vàng”:

“ Tôi muốn tắt nắng ñi

Cho màu ñừng nhạt mất

Tôi muốn buộc gió lại

Cho hương ñừng bay ñi”

Thi sĩ muốn ñoạt quyền tạo hoá, muốn ñi ngược lại sự vận ñộng của thiên

nhiên, muôn tự mình nắm giữ ñiều chỉnh thời gian, bởi một người như Xuân Diệu

sống ñể yêu và yêu ñể sống thì thời gian mà tự nhiên ñịnh sẵn từ ngàn xưa ñến nay

không thể nào ñủ, Xuân Diệu muốn lưu giữ lại cái khoảnh khắc của tuổi xuân,

muốn thời gian ngưng ñọng lại, muốn và muốn như vậy mới có ñủ thời gian ñể

thỏa mãn lòng khao khát trong tâm hồn nhà thơ Thiên nhiên ñẹp quá, nó ñược nhà

thơ hình dung thật gần gũi, mà cũng thật táo bạo và mới mẻ :

“Và ñây ánh sáng chớp hàng mi Mỗi sáng sớm thần vui hằng gõ cửa Tháng giêng ngon như một cặp môi gần”

Mỗi buổi sáng thức dậy mở mắt là thi sĩ ñược chứng kiến một cảnh tượng

mới mẻ, diễm lệ Ánh bình minh rực rỡ chiếu sáng thế giới vạn vật Nguồn ánh

sáng ấy như ñược toát ra từ vẻ ñẹp của người thiếu nữ, và ở ñây khác với thơ xưa,

luôn lấy thiên nhiên làm chuẩn mực cho cái ñẹp thì ở ñây con người lại làm chuẩn

cho cái ñẹp của thiên nhiên, cái ñẹp trở nên mới mẻ hơn và cũng trần thế, gần gũi

hơn rất nhiều Cái ñẹp của thiên nhiên dường như chẳng ñợi thời gian, chỉ cần trong

lòng thi sĩ thấy cảnh ñẹp thi ñược rồi và “xuân không mùa” cũng nói:

“Xuân ñã sẵn trong lòng tôi lai láng

Xuân không chỉ ở mùa xuân ba tháng”

“Kể chi mùa, thời tiết, với niên hoa

Tình không tuổi, và xuân không ngày tháng

Thơ Xuân Diệu, không phải lúc nào cũng chỉ có cái vui, cái rạo rực mà

những khoảnh khắc u buồn, nuối tiếc cũng không hề hiếm:

“Cơn gió xinh thì thào trong gió biếc

Phải chăng hờn vì nỗi phải bay ñi?

Chim rộn ràng bỗng dứt tiếng reo thi

Phải chăng sợ ñộ tàn phai sắp sửa?”

Thế nhưng, nỗi buồn ở ñây chẳng qua cũng chỉ là một biểu hiện của lòng

ham sống Cảnh xuân càng ñẹp càng lộng lẫy bao nhiêu thì sự nuối tiếc của thi sĩ

càng lớn bấy nhiêu Người ta chỉ ham sống khi họ thấy cuộc sống của họ có ý

nghĩa, Xuân Diệu cũng vậy càng yêu, càng ñắm càng say cảnh ñời lại càng phát

hiện ra biết bao cái tươi ñẹp ñang chờ ñón, ñể rồi lại cay ñắng nhận ra rằng thời

gian trôi ñi càng lúc càng vội vã, “chưa có một nhà thơ nào luyến tiếc thời gian ñến

xót xa như Xuân Diệu Vì vậy trong niềm say sưa bồng bột trước cuộc ñời, tình

yêu, sự hiện hữu của thời gian khiến ông chưa bao giờ bình thản”, “Đọc Thơ thơ và

Gửi hương cho gió ta dễ dàng nhận ra một Xuân Diệu ñang cô ñơn chống trả lại sự

tàn phá của thời gian” Trong “Núi xa” ông viết:

“Lẫn với ñời quay, tôi cứ ñi

Người ngoài không thấu giữa lòng si”

Và cô ñộc trong “Hư Vô” với:

“Đêm lùa ta thức, một mình ñau

Nghe tiếng giờ ñi, não dạ sầu”

Với Xuân Diệu, tình yêu là thứ ñẹp ñẽ nhất trong cuộc ñời mỗi con người

Bởi vậy, nhà thơ lúc nào cũng say ñắm, cũng hết mình, cũng cuống quýt, vội vàng

yêu và tha thiết, khao khát ñược yêu thương:

“Tôi ñã yêu từ khi chưa có tuổi

Lúc chưa sinh, vơ vẩn giữa dòng ñời”

Và “Tôi ñã yêu khi ñã hết tuổi rồi

Không xương vóc, chỉ huyền hồ bóng dáng”

Rồi “Kẻ ña tình không cần ñủ thịt da

Khi chết rồi, thì tôi yêu ma”

Chết ñi rồi vẫn cứ yêu, có lẽ chẳng mấy người nồng nàn, tha thiết ñược như

Xuân Diệu!

Nhà thơ muốn dành từng phút, từng giây ñể mà yêu gấp gáp:

“Gấp ñi em anh rất sợ ngày mai

Đời trôi chảy lòng ta không vĩnh viễn”

Và khi ñọc “Mời yêu” chúng ta mới cảm nhận hết ñược sự sục sôi, tha thiết

trong tâm hồn thi sĩ:

“Mở miệng vàng và hãy nói yêu tôi

Dẫu chỉ là trong một phút mà thôi”

Với lối sống, cách sống như Xuân Diệu, thì một phút, một giây thôi cũng

thực sự ñáng quý, ñáng trân trọng Thời gian có thể “nuốt” con người, nhưng trong

những giây phút ñược sống, con người hoàn toàn có thể làm chủ ñược thời gian,

hoàn toàn có thể tận hưởng một cách tối ña cuộc sống này Sống gấp gáp lên, sống

hết mình ñi, bởi con người chỉ có một lần ñể sống là quan niệm nhân sinh vô cùng

tích cực mà Xuân Diệu ñã gửi gắm vào trong những tác phẩm của mình

3 So sánh thời gian trong thơ Xuân Diệu và một số nhà Thơ mới khác

Đối lập với khát vọng sống hết mình với thực tại, níu kéo từng phút, từng

giây ñể sống, ñể yêu của Xuân Diệu, nhiều nhà Thơ mới khác lại lý tưởng hóa quá

khứ, tìm về với quá khứ, chán ghét thực tại và họ chỉ có thể tìm thấy những gì ñẹp

ñẽ nhất ở trong quá khứ mà thôi

Đó là Thế Lữ, hóa thân vào một “chúa sơn lâm” trong cũi sắt ñể mà tưởng

nhớ ñến chốn rừng xanh thiêng liêng, hùng vĩ:

“Ta sống mãi trong tình thương, nỗi nhớ

Thuở tung hoành, hống hách những ngày xưa

Nhớ cảnh sơn lâm, bóng cả, cây già

Với tiếng gió gào ngàn, với giọng nguồn thét núi”

Chịu ngang bầy cùng bọn gấu dở hơi

Với cặp báo chuồng bên vô tư lự”

Chú hổ ấy ñã phải thốt lên tiếng than ñầy tuyệt vọng: “Than ôi, thời oanh liệt

nay còn ñâu?” Cuộc sống của chú là chuỗi ngày chán ghét thực tại, mất hi vọng

vào tương lai và chìm ñắm trong quá khứ oai hùng nơi rừng thiêng

Đó cũng là Lưu Trọng Lư hoài niệm về kí ức, “Lòng rượi buồn theo thời dĩ

vãng Chập chờn sống lại những ngày không” Là “Chế Lan Viên” “ở lì” trong quá

khứ, thù ghét mùa xuân mới:

Tôi có chờ ñâu, có ñợi ñâu

Đem chi xuân lại gợi thêm sầu?

Với tôi tất cả như vô nghĩa

Tất cả không ngoài nỗi khổ ñau

Là Nguyễn Nhược Pháp với những vần thơ thấm ñượm không khí xưa,

những câu chuyện xưa như “Chùa Hương” thật là ñôn hậu, là Hàn Mặc Tử mộng

mơ về ñất Huế khi tất cả chỉ còn là ảo ảnh, tất cả ñã lùi ñi rất xa…

Có nhiều ý kiến cho rằng, việc chán ghét thực tại, tìm về với quá khứ, sống

với nỗi buồn chán, cô ñơn là khía cạnh tiêu cực trong chủ nghĩa lãng mạn Tuy

nhiên, nếu ñặt vào hoàn cảnh nước ta lúc bấy giờ, sống dưới chế ñộ thực dân nửa

phong kiến, rối ren, khổ cực, ñất nước bị xâm chiếm, “sống trên quê hương mình

Xuân Diệu ñã không chìm ñắm trong quá khứ mà có cách nhìn thời gian

hoàn toàn khác, ñó là sống hết mình với thực tại, sống mau, sống gấp, bởi thời gian

không ngừng chảy trôi, một ñi không bao giờ trở lại Đó là quan niệm giàu tính

nhân sinh Chính ñiều này ñã làm nên những nét rất riêng trong hồn thơ Xuân Diệu,

khiến người ta không thể lẫn Xuânn Diệu với bất cứ ai khác

VI Kết luận

Như vậy, qua các tác phẩm của Xuân Diệu, người ñọc thấy thời gian trong

thơ ông mang ñậm dấu ấn của chủ nghĩa lãng mạn, thể hiện qua mối quan hệ giữa

chủ thể thẩm mỹ - nhà thơ và thời gian, nó ñặc trưng cho cách hiểu thời gian từ cá

nhân nhà thơ: Thời gian trở thành thù ñịch, trở thành bi kịch của con người lãng

mạn

Có cách nhìn ấy có lẽ một phần là bởi Xuân Diệu sớm tiếp cận với nền văn

hóa phương Tây, và chịu ảnh hưởng ít nhiều bởi từ nền văn học ấy vào trong sáng

tác của mình Mặt khác, bản thân nhà thơ là một con người luôn khát thèm ñược

sống, ñược yêu, yêu bao nhiêu dường như vẫn chưa ñủ, sống mà vẫn cứ lo sợ rồi

cái chết sẽ ñến, cướp mất cuộc sống tươi ñẹp này

Qua cách nhìn về thời gian, và cách thể hiện thời gian vào trong thơ của

mình, Xuân Diệu ñã khiến người ñọc ñược cảm nhận ñầy ñủ về một Xuân Diệu yêu

ñời, yêu cuộc sống ñến thiết tha, mãnh liệt, ñem tất cả ra ñể mà sống cùng với ñời,

hòa nhập vào cuộc ñời Đó là một cách sống mang tinh thần nhân bản vô cùng sâu

sắc

Cả cuộc ñời Xuân Diệu cũng ñã sống ñúng như thế, ñã cống hiến sức lực cho

ñời và ñể lại một sự nghiệp sáng tác vô cùng phong phú, giá trị Điều ñó lại càng

khiến hình ảnh của ông ñược ñộc giả mãi mãi yêu mến, kính trọng

Với những ñóng góp ấy, Xuân Diệu xứng ñáng ñược coi là: “Nhà thơ mới

nhất trong các nhà Thơ mới”, là gương mặt tiêu biểu cho nền thi ca Việt Nam

Tài liệu tham khảo

1 Lý luận văn học, Hà Minh Đức

2 Ba ñỉnh cao Thơ mới, Chu Văn Sơn, NXB Giáo dục

3 Tinh hoa Thơ mới, thẩm bình và suy ngẫm, Lê Bá Hán (chủ biên)

4 Thi nhân Việt Nam, Hoài Thanh, Hoài Chân

5 2.Dẫn giải ý tưởng văn chương Nguyễn Thế Công (dịch) NXB Giáo Dục

Chủ nghĩa lãng mạn bắt ñầu xuất hiện lần ñầu tiên trong văn chương bằng

những tác phẩm văn học Pháp vào thế kỉ thứ XIX Sau ñó, nó ngày càng trở nên

phổ biến trong các tác phẩm văn chương Và theo thời gian, bằng những tác phẩm

suất sắc của mình, chủ nghĩa lãng mạn ngày càng khẳng ñịnh ñược vị trí, những

ñóng góp của mình ñối với nền văn học nói chung

Một trong những ñặc ñiểm nổi bật nhất, mang ñậm dấu ấn riêng của chủ

nghĩa lãng mạn chính là việc ñề cao chủ nghĩa cá nhân, ñề cao cái “tôi” rất riêng

của nhà thơ thay vì cái “ta” chung trong chủ nghĩa cổ ñiển Lần ñầu tiên, những ý

thức cá nhân, những quan ñiểm, khuynh hướng thẩm mỹ, xúc cảm, con mắt cá nhân

ñược ñề cao và ñược coi như là trung tâm của văn chương Nhà nghệ sĩ mạnh dạn

bày tỏ hình ảnh của chính mình, ñưa một cái “Tôi” nhân vật rất ñậm nét vào trong

văn chương

Nhắc ñến chủ nghĩa lãng mạn, có thể kể tên hàng loạt loạt các tác giả, tác

phẩm tiêu biểu như: René của François-René de Chateaubriand; Alphonse de

Lamartine với tập thơ Trầm tư; Alfred de Musset với truyện ngắn Lời bộc bạch của

những ñứa con thời ñại; George Sand với tiểu thuyết Cái ñầm ma; Victor Hugo với

tập thơ Tia sáng và bóng tối, tiểu thuyết Nhà thờ ñức bà Paris, Những người khốn

khổ, kịch Hernani

Với văn học Việt Nam, chủ nghĩa lãng mạn thực sự mang dấu ấn ñậm nét

sau khi sự ra ñời của phong trào Thơ mới 1932 - 1945 Đây là giai ñoạn mà văn