Phương pháp nghiên cứu thực vật địa phương (phần 2)

¾ Phiếu mô tả thực vật Khi quan sát các quần lạc thực vật ta cần ghi lại đầy đủ vào phiếu mô tả thực vật theo nội dung sau: -Ngày…Tháng… Năm -Tên quần lạc thực vật chung -Vị trí địa lý k

¾ Ghi chép vào sổ tay thực địa: Trong sổ tay thực địa ta ghi mọi kết quả đã thu thập được trong ngày về các hiện tượng đáng lưu ý đã quan sát

¾ Phiếu mô tả thực vật Khi quan sát các quần lạc thực vật ta cần ghi lại đầy đủ vào phiếu mô tả thực vật theo nội dung sau:

-Ngày…Tháng… Năm -Tên quần lạc thực vật chung -Vị trí địa lý khu vực khảo sat

- Đặc điểm địa hình( thung lũng, thềm sông…)

- Kí hiệu ô tiêu chuẩn

- Tên đất (đặc điểm thổ nhưỡng)

- Diện tích khu vực đặc trưng

- Dạng bên ngoài của lớp phủ thực vật

- Độ che phủ

- Mô tả thực vật theo tầng

- Môi trường tự nhiên bao quanh

- Tên người, nhóm khảo sát

II.5.B Mô tả thực vật theo điểm

Một quần lạc thực vật phải được quan sát , mô tả, xác định tỉ mỉ về các đặc trưng

Khi lựa chọn ô tiêu chuẩn thực vật khảo sát phải lựa chọn vị trí đặt ô tiêu chuẩn điển hình nhất cho một kiểu quần lạc thực vật điển hình nhất ( thực vật đỉnh núi, chân núi hay bãi bồi…) Tùy theo các kiểu thực bì và các tính chất của quần lạc thực vật mà người ta lựa chọn những ô tiêu chuẩn khác nhau.Tuy nhiên ô tiêu chuẩn

Theo Thái Văn Trừng (1962) các diện ô tiêu chuẩn của các thực bì miền Bắc Việt Nam :

• Đối với trảng cỏ ô tiêu chuẩn thường là:10x10m2, 20 x 20m2, 30 x 30m2

• Đối với rừng thưa và rừng đơn giản là:40 x 40m2, 50 x 50m2

• Đối với rừng rậm, phức tạp thì khoảng: ½ ha đến 1,5 ha

• Đ ối với đồng cỏ , bãi bồi, đồng ruộng thường lấy ô tiêu chuẩn là: 1m2, 4m2, 9m2

Khi nghiên cứu mỗi ô tiêu chuẩn học sinh cần ghi chép đầy đủ các kết quả d8ie62u tra nghiên cứu vào bảng tập hợp kết quả điều tra hay phiều mô tả thực vật sau:

(m)

Độ phong phú

Độ che phủ

Sinh khối

Ý nghĩa kinh tế

Ghi chú

Tên Việt

Nam Tên khoa học

1 Cỏ lào Eupatorium

Làm phân xanh

II.5.C Khảo sát một số loại thực vật địa phương

II.5.C.i Thực vật rừng:

Đối với thực vật rừng thường khảo sát theo các lộ trình được vạch sẵn, giáo viên cần hường dẫn, giải thích rõ cho học sinh một số nội dung sau:

- Quan sát, phân tích, ghi chép sự phân tầng của rừng, xác định các loài ưu thế tạo nên quần lạc thực vật rừng

- Cần cho học sinh xác định độ cao, bán kính một số loài cơ bản

- Xác định các loài phụ sinh, kí sinh… nằm ở tầng nào?

Thực vật trong rừng

Khi chọn khu vực nghiên cứu cần chọn khu rừng cũ (già) hơn khu rừng mới, càng có

ít dấu vết hoạt động của con người càng tốt

Sau khi lựa chọn xong khu vực khảo sát chúng ta bắt đầu mô tả rừng đó Kết quả quan sát ghi lại trong phiếu mô tả thực vật Khu rừng đặc trưng nên có diện tích chừng 200- 500m2 Ở bốn góc của khu vực đóng cọc làm dấu và căng dây nối liền các cọc với nhau để quy định khu vực khảo sát

Cần mô tả trước tiên cấu trúc quần lạc thực vật và phân biệt những tầng cây khác nhau:

o Tầng thứ nhất: gồm một hay vài loại tạo rừng chính

o Tàng thứ hai gồm tầng cây nhỏ hơn

o Tầng cây thứ 3 tạo thành rừng cây bụi

o Tầng cây thứ 4 gồm thực vật thân cỏ

o Tầøng cây thứ 5 là rêu và các loại cây hạ đẳng

Sau khi phân biệt các tầng cây cần đi sâu hơn một bước vào việc nghiên cứu các loài cấu tạo từng tầng, trạng thái vật liệu của chúng Nếu gặp loài không biết tên thì ghi bằng số liệu trong bản tả và lấy mẫu ngay để về nhà nghiên cứu

Tiếp theo sau cần xác định độ rậm của tán cây, xác định tuổi của các cây tạo thành tầng thứ nhất Việc xác định tuổi của cây có thể căn cứ trên các vủng cây hàng năm Cần đo chiều cao của các cây tầng thứ nhất cũng như đường kính của chúng Muốn xác định đường kính có thể dùng một dụng cụ riêng mà các nhà lâm nghiệp thường dùng , trong trường hợp không có dụng cụ đo thì dùng thước dây và sau đó tính chiều dài của đường kính

Sau khi nghiên cứu tầng thứ nhất ta tiếp tục nghiên cứu tầng thứ hai, ba

Đối với tầng cây bụi, cần nói rõ thêm một số điểm Cần nêu cho được thành phần các loài, tuổi, độ rậm , đặc điểm của chúng từng khu vực.Tầng cây bụi cũng như tất cả các cây khác nằm dưới tầng thứ nhất , phụ thuộc vào các điều kiện sinh lý của các loài tạo rừng

Ngoài ra trong rừng cây bụi con có những cây con của tầng hoặc là những loài khác nhưng có khả năng phát triển thành tầng một Cần quan sát sự phát triển của thực vật tái sinh: nếu chúng được phân bố đồng đều khắp toàn bộ khu vực, mọc dày và tươi tốt thì có thể đánh giá tương lai của rừng rất tốt Nếu tái sinh mọc lẻ tẻ,

co tán cụp xuống như đầu ô thì nên lo lắng về tương lai của rừng Trong trường hợp này cần khảo sát kĩ hơn các nguyên nhân làm cho cây tái sinh không mọc được và

co nhữnh biện pháp đề nghị thích hợp

Trong các rừng cây có nhiêu cây rơi lá rụng trên mặt đất tạo nên một thảm thực vật chất hữu cơ mục nát làm ngăn cản sự phát triển của thực vật thân cỏ và rêu Cần đo chiều dày, thành phần và ước tính tốc độ phát triển của lớp thảm mục Lẫn lộn trong thảm mục là các loại nấm Nấm cùng với vi khuẫn trong đất tạo thành sự khoáng hòa đối với vật chất hữu cơ

Cuối cùng cần chú ý đến dây leo vcà cây kí sinh sống không theo một tầng nhất dịnh Nếu dây leo quấn chằng chịtt quanh một thân cây thì co thể kết luận rằng cây ấy bị cản trở trong sự phát triển

Sau khi đã nghiên cứu xong khu vực đặc trưng cần xác dịnh ranh giới giữa các quần lạc thực vật và tim cách cắt nghĩa tại sao lại có sự thay đổi đó Muốn xác định ranh giới cần đi dọc theo khu rừng và quan sát tình hình của các cây tạo rừng Nếu số lượng các cây tạo rừng của một quần lạc này giảm rõ rệt, thay thế vào đó nhữnh cây tạo rừng ngày càng nhiều thì đấy là dấu hiệu của sự biến đổi các quần lạc

Khi đã xác định xong ranh giới thì phải bắt dầu giải quyết tại sao lại có sự thay thế giữa các quần lạc thực vật Như vậy đối với quần lạc nào cũng cần xác định vai trò ý nghĩa kinh tế, môi trường và hướng sử dụng , bảo vệ các loại thực vật dang có mặt tại địa phương Cần nhắc nhở học sinh ghi chép, mô tả, vẽ, lấy tiêu bản một cách đầy đủ

II.5.C.ii Nghiên cứu thực vật đồng cỏ

Đồng cỏ tự nhiên là những quần lạc thực vật thân cỏ, chúng được hnìh thành bởi nhiều yếu tố môi trường bao quanh Đó là các yếu tố về khí hậu, địa hình, thủy văn, thổ nhưỡng…

Đồng cỏ

Ta thấy rằng các yếu tố của khí hậu như: nhiệt độ, độ ẩm, lượng mưa thay đổi theo từng khu vực khác nhau Những thay đổi ấy đều ảnh hưởng tới sự phát triển của cây cỏ Các điều kiện khí hậu thuận lợi thì cây cỏ phát triển mạnh mẽ

Về thổ nhưỡng: trên bề mặt trái đất lớp phủ thổ nhưỡng ở mỗi khu vực không giống nhau điều đó cũng ảnh hưởng đến sự phát triển đến đồng cỏ Có khu vực thì cây cỏ phát triển nhưng có những khu vực lại ít phát triển

Về địa hình: đây cũng là một yếu tố quan trọng, đặc biệt là hướng sườn, sự khác nhau về hướng sườn đón gió và sườn khuất gió, độ dốc của địa hình, độ chiia cắt của địa hình… làm cho sự phân hóa các thảm thực vật không đồng nhất

Chính những yếu tố đó quyết định đến thành phần, cấu trúc đồng cỏ Cho nên

ta cần phải nghiên cứu các yếu tố địa hình, khí hậu, thủy văn, thổ, nhưỡng…đặc biệt là tác động của con người

Thông thường người ta phân biệt 2 loại đồng cỏ: đồng cỏ lục địa thường mọc ở miền đồi núi, khu vực chia nước và cỏ bãi bồi

¾ Đồng cỏ lục địa nhận nguồn cung cấp nước chủ yếu là mưa khí quyển hoặc nước ngầm

¾ Đồng cỏ bãi bồi thì phát triển ở các bãi bồi sông, suối… và có thời kì ngập nước bởi lũ Khi nghiên cứu cần quan sát chung tình hình đồng cỏ một lượt từ một độ cao nào đó Từ trên cao ta có thể thấy rằng đồng cỏ phát triển không đồng đều từ những sườn khác nhau do có những trung và vi địa hình khác nhau

Đồng cỏ tự nhiên là các quần thể thực vật hoang dại không do gieo trồng, chúng chiếm số lượng chủ yếu Mặc dù là mọc tự nhiên nhưng sự duy trì của chúng phụ thuộc vào các hoạt động của con người như gieo trồng ít thâm canh Các đồng cỏ nay bao gồm nhiều loại thực vật hoang dại như: cỏ Lác, Cói, Bấc và các loại thân thảo

Khi tiến hành khảo sát ta lựa chọn những vùng đặc trưng nhất, diện tích khỏang 1m2, khoanh vị trí đó lên bản đồ và căn dây vòng quanh ở trên thực địa Công việc đầu tiên là cần quan sát dạng của thảm cỏ và sau đó lập bảng liệt kê các loài Công việc này mất nhiều thời gian vì thảm cỏ nào cũng là một hỗn hợp phức tạp, trong đó có thể có một số loài chiếm ưu thế Bảng liệt kê cũng cần phân tầng, độ che phủ, cần chú ý đến đặc điểm phân bố của các cây thuộc từng loài từ đó cho phép chúng

ta cắt nghĩa đặc điểm sinh lý của chúng Tiếp theo cần ghi chép những gì quan sát

được vào phiếu mô tả thực vật cuối cùng cắt cỏ trong khoảng đặc trưng Lấy kéo cắt cỏ ở độ cao 4-5cm cách mặt đất bó thành bó, ghi chép ngày giờ, địa điểm lấy

…dán lên số cỏ vừa lấy Khi về nhà phân loại

Nghiên cứu thực vật cỏ dại và cây bụi trên thực địa các quần lạc cỏ dại trên đồng ruộng, bãi bồi, cũng như các dạng cây bụi thấp xen lẫn cỏ dại trên đồi, núi thấp, là đối tượng căn bản thường gặp cần quan sát và nghiên cứu kĩ Đối với các quần lạc này có thể tiến hành quan sát, nghiên cứu như đối với thực vật rừng nhưng đặc biệt có thể tiến hành nghiên cứu theo ô tiêu chuẩn

Đối với đồng cỏ trên đồng ruộng hay các bãi bồi, diện ô tiêu chuẩn thường là 1m2, còn đối với thực vật cây bụi xen lẫn cỏ dại thì diện tích ô tiêu chuẩn thường là 15m2 – 25m2

II.5.C.iii Nghiên cứu thực vật đá vôi

Đối với nghiên cứu thực vật đá vôi ta cần lập lộ trình hướng dẫn học sinh quan sát, nghiên cứu các đặc điểm thực vật ở chân, sườn hoặc đỉnh núi đá vôi Tùy theo đặc điểm của từng khu vực có thể cho học sinh quan sát, nghiên cứu thực vật ở hang và thung lũng đá vôi

Tiến hành nghiên cứu:

¾ Nêu các đặc điểm chung của địa hình, thủy văn, địa chất, khí hậu của khu vực định quan sát

¾ Phân tích điều kiện sinh cảnh tại điểm quan sat: địa hình(cao hay thấp), thủy văn (mực nước ngầm), vị trí( hướng mặt trời, hướng gió ), đặc điểm của đất

do đá vôi phong hóa ra

¾ Nghiên cứu hệ thực vật: thành phần loài, họ, các` đặc điểm sinh thái( chịu gió, chịu hạnh như mọng nước, cứng nhưng dai, cây thấp hay cao, có lông, có gai, màu sắc của lá: sẫm, )

¾ Ý nghĩa kinh tế của các loài có ích

¾ Chụp ảnh làm tư liệu

¾ Các kết quả nghiên cứu, quan sát phải được ghi chép đầy đủ vào sổ tay thực địa làm cơ sở để viết báo cáo thu hoạch

II.5.C.iv Nghiên cứu thực vật ở nước

Trái đất bao phủ bởi 73% là nước , trong đó biển và đại dương chiếm 71%, còn lại một phần nhỏ là nước ngọt ở ao, hồ, sông, suối Tuy chiếm một diện tích rất nhỏ

so với các đại dương nhưng thực vật trong môi trường nước ngọt lại vô cùng phong phú và có ý nghĩa quan trọng

thực vật ở nước

Thực vật ở trong hồ: sự sống của thực vật ở nước chịu ảnh hưởng của nhiều nhân tố như: độ sâu, độ trong của nước, tốc độ dòng chảy tất cả các nhân tố đó đều

in dấu vết của mình lên dạng bên ngoài của thực vật ở nước Thực vật thượng đẳng

ở các bồn nước chủ yếu là ẩn loa thực vật, cũng có thể chỉ có dương xỉ và rêu

Sinh vật ở nước ngọt chỉ thích ứng với` nồng độ muối rất thấp, và sự phân bố của chúng thể hiện qua 2 môi trường:

¾ Sinh vật ở môi trường nước đứng yên (ao, đầm, hồ ):

o sinh vật ven hồ(ao, đầm)

o Sinh vật tầng nước trên mặt

o Sinh vật tầng đáy

¾ Sinh vật ở môi trường nước chảy(sông, suối)

o sinh vật ở thượng lưu: nước chảy mạnh, thực vật nghèo nàn

o sinh vật ở trung lưu: nước chảy xiết, thực vật ít phát triển

o sinh vật ở hạ lưu:nước chảy chậm, là nơi chứa nhiều chất hữu cơ do thượng và trung lưu cung cấp nên thực vật ở đây phát triển mạnh hơn

Khi nghiên cứu thực vật ở bồn nước tiến hành theo thứ tự:

¾ Quan sát bồn nước từ một độ cao

¾ Nghiên cứu thực vật nổi: làm bảng liệt kê thành phần, lấy mẫu thực vật dùng sào đo độ sâu ở những bộ phận khác nhau của hồ và đối chiếu thành phần thực vật nổi trôi ở trên , mô tả thực vật và vẽ lớp cắt ngang

¾ Tiếp tục quan sát và cắt nghĩa sự phân bố của thực vật dưới nước mọc từ đáy lên, ảnh hưởng của độ sâu của đáy Tùy theo độ sâu thực vật ừ đáy lên có thể tạo nên nhiều dải( từ bờ cho đến 1m, từ 1- 3m trở lên), nêu đặc tính của từng dải, lập lát cắt ngang

- Sự xếp tầng của lớp phủ thực vật trong môi trường nước:

9 Tầng thực đáy

9 Tầng cỏ thấp

9 Tầng cỏ cao

9 Tầng thực vật nổi

9 Tầng thực vật bên trên mặt nước.(theo A.G.Voronov) Nghiên cứu thực vật dưới nước ở các đồng bằng châu thổ, cần khai thác các dạng địa hình kênh, rạch,

II.5.C.v Nghiên cứu cây trồng ở địa phương

Nghiên cứu thực vật cây trồng là một việc làm hết cần thiết Sự phát triển của thực vật cây trồng cũng như bao loại thực vật khác phụ thuộc vào những yếu tố như: khí hậu, thổ nhưỡng, địa hình, thủy văn

Đất đai là tư liệu sản xuất chủ yếu, là cơ sở để tiến hnàh trồng trọt, không thể sản xuất nông nghiệp nếu không có đất Tùy theo từng loại đất ở mỗi nơi khác nhau mà trồng những loại cây phù hợp, đem lại hiệu quả kinh tế cao hay thấp khác nhau Trong khi đi thực địa, việc ghi chú cây trồng là một việc không thể thiếu được

Khi quan sát cây trồng ở địa phương, cần xác định xem khu vực thực địa khu hệ cây trồng nào Xác định tên loài hoặc họ các loại cây trồng, cây sống ít ngày ,một năm hay lâu năm, chúng có dạng gì, ý nghĩa của chúng trong kinh tế, và tỉ trọng của từng loại về mặt giá trị sử dụng trong kinh tế, năng suất cây trồng Lập bảng khu hệ cây trồng:

STT Tên

loài Dạng sống

Thời gian Sống Sử dụng Bộ phận được sd

Chiếm% diện tích

Tên

kh

Tên

VN

Gỗ Cây Bụi

Cỏ 1 2 Lâu

năm

Thức ăn

Làm Cảnh

Chăn nuôi

Cây

CN

Quả Hạt Hoa lá thân Rễ

Đi đôi với cây trồng thường có cỏ dại Cỏ dại thường gặp ở những ruộng có cây trồng

Khi thu thập các cỏ dại cần chú ý đến chiều sâu của hệ thống rễ của chúng Rễ càng rộng thì cỏ thường sống ngắn ngày, rễ sâu thì sống lâu hơn, cần mô tả hệ thống rễ cỏ dài ngày vì chúng có những dạng rất khác nhau Nhiểu loại bị lan tràn mặt đất và có hàng loạt rễ và mầm phụ, điều đó cắt nghĩa tại sao khi cày, bừa xong, mặc dù đất bị vặt đứt cỏ dại vẫn có thể bám rễ và sinh sản được

Cần lấy mẫu cỏ dại, phác họa dạng của chúng và cần tra khảo tài liệu để biết phương pháp chống cỏ dại tốt nhất

Trên cơ sở các số liệu về cây trồng ở địa phương để tính toán, thống kê, phân tích, so sánh rồi rút ra những nhận xét về những loại cây trồng chính.Nêu vai trò, ý nghĩa, hướng sử dụng, cải tạo bảo vệ các loại cây trồng thích hợp ở địa phương

II.6 Làm việc trong phòng

II.6.A Chỉnh lí số liệu

Sau mỗi ngày thực địa học sinh phải tiến hành chỉnh lí tài liệu: kiểm tra bổ sung các phần còn thiếu trong sổ nhật kí thực địa

- Kiểm tra các mẫu, đối chiếu nội dunh miêu tả với phần nhận xét qua quá trình, đặc điểm của thực vật, kiễm tra phần ghi chép, ki hiệu tên thực vật, ranh giới tronhg từng nhóm, bổ sung những thiếu sót…

- Phơi mẫu vật nơi thoáng gió, sắp xếp mẫu theo thứ tự, chỉnh lí các phiếu ghi mẫu, chọn mẫu và phân tích

Trong quá trình chỉnh lí số liệu cần kết hợp với tài liệu đã tham khảo ở nhà để có những nhận định đúng đắn, khách quan khoa học