Đặc điểm của triết học Hy lạp cổ đại

đặt vấn đềTriết học là một hình thái ý thức xã hội, là học thuyết về những nguyên tắc chung nhất của tồn tại và nhận thức, về thái độ của con ngời đối với thế giới, là khoa học về những

đặt vấn đề

Triết học là một hình thái ý thức xã hội, là học thuyết về những nguyên tắc chung nhất của tồn tại và nhận thức, về thái độ của con ngời đối với thế giới, là khoa học về những quy luật chung nhất của tự nhiên, xã hội và

t duy

Lịch sử triết học cho chúng ta khả năng hiểu biết và khái quát sự phát triển lịch sử t tởng triết học của nhân loại, nắm đợc những kinh nghiệm của nhận thức khoa học, sự hình thành và phát triển của những phơng pháp nhận thức khoa học, góp phần xây dựng phơng pháp t duy đúng đắn Nghiên cứu lịch sử triết học giúp con ngời thâu tóm đợc trí tuệ của mỗi thời đại lịch sử đợc kết tinh trong triết học, nhằm làm giàu trí tuệ của mỗi ngời

Mặt khác, trong tiến trình vận động và phát triển của lịch sử văn hóa nhân loại nói chung và t tởng triết học nói riêng, triết học phơng Tây giữ một vị trí đáng kể, bởi vì những nội dung phong phú, đa dạng và những giá nhiều mặt của nó đã để lại những dấu ấn đậm nét và có ảnh hởng lớn

đối với lịch sử loài ngời Và sự kết tập những giá trị của nó đã góp phần không nhỏ đối với sự hình thành nền văn minh nhân loại

Từ sự cần thiết của việc nghiên cứu lịch sử triết học, đồng thời để có thể hiểu rõ hơn t tởng triết học phơng Tây, tôi đã chọn một đại diện tiêu biểu ở phơng Tây, đó là Hy Lạp để nghiên cứu hệ thống t tởng triết học

của họ, đợc thực hiện trong đề tài tiểu luận Đặc điểm của triết học Hy Lạp cổ đại

Đề tài đợc nghiên cứu theo ba phần chính sau:

Phần I : Hoàn cảnh ra đời và phát triển của triết học Hy Lạp cổ đại Phần II : Đặc điểm của triết học Hy Lạp cổ đại

Phần III : Kết luận

Phần I Hoàn cảnh ra đời và phát triển của

triết học hy lạp cổ đại

Để có khái quát đặc điểm của triết học Hy Lạp cổ đại, trớc hết chúng

ta phải hiểu đợc điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội và khoa học - Cơ sở cho sự hình thành và phát triển triết học Hy Lạp cổ đại

Về mặt địa lý, Hy Lạp cổ đại là một vùng đất rộng lớn, bao gồm miền

Nam bán đảo Bancăng, nhiều hòn đảo ở biển Êgiê và cả ven biển của bán

đảo Tiểu Á Điều kiện địa lý thuận lợi: có rất nhiều đờng biển nên Hy Lạp

cổ đại có cơ hội giao lu với các nớc khác , điều này đã kích thích cho kinh

tế, khoa học của Hy Lạp cổ đại phát triển, tạo điều kiện cho thiên văn học

ra đời, góp phần thúc đẩy vấn đề thế giới quan ra đời

Hy Lạp cổ đại là quê hơng của các nhà toán học, văn học, thần thoại, y học Hy Lạp cổ đại đợc coi là một trong cái nôi của khoa học nhân loại

Đây cũng chính là một điều kiện thuận lợi thúc đẩy khoa học trong đó có triết học phát triển

Về mặt kinh tế, nền kinh tế của Hy Lạp thời kỳ này có thể gọi là phát

triển đều về nông nghiệp, thủ công nghiệp, thơng nghiệp Cơ sở của nền kinh tế dựa trên chế độ chiếm hữu nô lệ, đó là quyền sở hữu của chủ nô

đối với t liệu sản xuất và ngời nô lệ Nô lệ là những ngời giữ vai trò rất quan trọng trong sản xuất Lực lợng nô lệ chiếm đa số dân c, và tuy họ bị coi là “công cụ biết nói”, “động vật biết nói”, nhng chính lực lợng này đã quyết định sự đi lên mạnh mẽ của nền kinh tế thời kỳ này Nhờ sự phát triển mạnh mẽ của lực lợng sản xuất, trong xã hội đã diễn ra sự phân công lao động: lao động chân tay, lao động trí óc Điều này góp phần vào việc phát sinh các ngành khoa học, trong đó có triết học

Hơn nữa, nếu nh trong xã hội cộng sản nguyên thủy, cuộc sống của mỗi ngời “hòa tan” vào cuộc sống cộng đồng, thì trong thời kỳ này đã xuất hiện chế độ tu hữu về của cải, buộc mỗi ngời cần ý thức về bản thân mình, cần có một quan điểm sống phù hợp với hoàn cảnh mới Nhu cầu

đó đòi hỏi sự ra đời của triết học Xôcrát đã nhận thấy điều đó khi ông coi triết học là sự tự ý thức của con ngời về chính bản thân mình

Về mặt chính trị - xã hội thì xã hội Hy Lạp cổ đại là xã hội chiếm hữu

nô lệ Trong xã hội này có hai gia cấp chủ yếu là giai cấp chủ nô và giai cấp nô lệ Nô lệ không đợc tham gia và không đủ khả năng tham gia các hoạt động xã hội, chính trị và văn hóa Họ không có một chút quyền lợi nào, ngoài sự lao động bị cỡng bức tàn bạo

Chế độ nô lệ là một chế độ xã hội có hình thức áp bức bóc lột tàn bạo nhất, vô nhân đạo nhất trong lịch sử so với tất cả các hình thức áp bức, bóc lột ở các chế độ có giai cấp khác Do vậy, những cuộc nổi dậy tự phát của nô lệ chống lại giai cấp chủ nô luôn luôn diễn ra Song họ lại không

có khả năng xây dựng một thế giới quan phản ánh những quyền lợi của mình, vì bị lao động chân tay nặng nề và không có một ngôn ngữ chung, tiếng nói chung bởi họ xuất thân từ nhiều bộ lạc khác nhau với những ngôn ngữ khác nhau Tuy nhiên, chế độ áp bức, bóc lột nô lệ cũng là cơ sở kinh tế trên con đờng phát triển của Hy Lạp cổ đại Nhờ có chế độ đó, giai cấp chủ nô Hy Lạp mới có thể thoát ly khỏi cuộc đời lao động chân tay vất vả để xây dựng các khoa học, trong đó có triết học, nghệ thuật Trong

tác phẩm Chống Đuyrinh, Ăngghen đã nhận xét rằng, phải có những khả

năng của chế độ nô lệ mới xây dựng đợc một quy mô phân công lao động lớn lao hơn trong nông nghiệp và công nghiệp, mới xây dựng đợc nớc Hy Lạp cổ giàu có Nếu không có chế độ nô lệ thì cũng không có quốc gia

Hy Lạp, không có khoa học và nghệ thuật Hy Lạp

Quá trình lịch sử trên đây đã góp phần tạo nên sự hình thành và phát triển về mọi mặt của đời sống xã hội Hy Lạp cổ đại, trong đó có triết học

Phần II

Đặc điểm của triết học hy lạp cổ đại

Hy lạp cổ đại với điều kiện địa lý, kinh tế, chính trị, xã hội đã hình thành và phát triển hệ thống triết học với những đặc điểm chủ yếu nh sau:

Thứ nhất , triết học Hy Lạp cổ đại ngày từ khi mới ra đời đã là thế giới

quan ý thức hệ của giai cấp chủ nô thống trị trong xã hội Hy Lạp lúc bấy giờ, cho nên triết học Hy Lạp cổ đại mang tính đảng, tính giai cấp sâu sắc

Điều này đợc thể hiện ở cuộc đấu tranh giữa chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm, giữa phơng pháp biện chứng và phơng pháp siêu hình, giữa có thể biết và không thể biết, giữa nhất nguyên và đa nguyên, và xét cho đến cùng là phản ánh cuộc đấu tranh giữa phái chủ nô dân chủ tiến bộ xét trong điều kiện lịch sử thời kỳ đó với phái chủ nô quý tộc

Những nhà triết học đại biểu cho chủ nghĩa duy vật thời cổ Hy Lạp là: Anaxago, Ampêđocơlơ, Đêmôcrit, Êpiquya,… Những quan điểm triết học Những quan điểm triết học gắn liền với t tởng chính trị của họ là cơ sở lý luận cho sự hoạt động tiến

bộ của tầng lớp tiên tiến trong giai cấp chủ nô

Những nhà triết học duy tâm là những nhà t tởng của phái chủ nô quý tộc, đại biểu là: Xôcrát, Platôn… Những quan điểm triết học Quan điểm triết học thù địch với tiến bộ xã hội, khoa học và gắn liền với những quan điểm chính trị của họ làm cơ

sở lý luận cho hoạt động chính trị của trờng phái này

Đối với vấn đề về chính trị - xã hội, Đêmôcrit bảo vệ chế độ chiếm hữu nô lệ nhng đứng trên lập trờng của phái chủ nô tiến bộ, đấu tranh chống lại bọn chủ nô quý tộc để bảo vệ chế độ dân chủ chủ nô mà quyền lợi gắn liền với sự phát triển của thơng mại và công nghiệp, ca ngợi tình thân ái, tính ôn hòa, ca ngợi quyền lợi chung của công dân tự do, ông kêu gọi chủ nô đối xử với nô lệ nh những bộ phận trên cơ thể, ông kêu gọi đối xử với nô lệ nhân đạo hơn Ông cho rằng nền tảng của chế độ dân chủ chủ nô là hình thức dân chủ của nhà nớc chủ nô, đó là nhà nớc công hòa dân cử Nhà nớc đóng vai trò duy trì trật tự và điều hành hoạt động xã hội, trừng phạt nghiêm khắc những kẻ vi phạm pháp luật hay các chuẩn mực đạo

đức Theo ông, thà sống nghèo còn hơn giàu có mà mất dân chủ và tự do Hạnh phúc là sự thanh thản tâm hồn, đợc tự do Ông cho rằng, hoạt động chính trị, quản lý nhà nớc là nghệ thuật cao nhất đem lại vinh dự và vinh quang cho con ngời, làm cho con ngời sống hạnh phúc, đợc tự do Tuy nhiên, tự do mà Đêmôcrit đề cập là của chủ nô chứ không phải là của nô lệ

Đêmôcrit cũng có những cống hiến có ý nghĩa tích cực về đạo đức học Theo ông, đối tợng nghiên cứu của đạo đức học là cuộc sống, hành vi, số

phận của mỗi con ngời riêng biệt, nó phải giải quyết vấn đề về hành vi con ngời và thái độ của con ngời đối với bản thân Hạt nhân trung tâm trong đạo đức của ông là lơng tâm, là sự lành mạnh về tinh thần của từng cá nhân Mỗi ngời phải sống đúng mực, ôn hòa, không gây hại cho ngời

khác, ông cho rằng “con ngời tốt là con ngời không những không làm mà

còn không muốn làm điều phi nghĩa” hay “để nhận ra ngời trung thực và không trung thực, phải căn cứ không chỉ vào việc làm của họ mà còn vào

ý muốn của họ” Ông nêu cao vai trò của trí tuệ trong đời sống hạnh phúc

của con ngời, ông nói: “ngời hạnh phúc là ngời có trí tuệ và khả năng tinh

thần” hay “sống thiếu trí tuệ, không điều độ và không có lỗi lầm, có nghĩa

là sống không xấu nhng đó là chết dần”.

Đối lập với t tởng về chính trị - xã hội của Đêmôcrit là nhà triết học Platôn - đại biểu của trờng phái triết học duy tâm Platôn là ngời bảo vệ chế độ chiếm hữu nô lệ nhng đứng trên lập trờng của phải chủ nô quý tộc bảo thủ Ông đã đề xuất nhiều ý tởng nhằm củng cố chế độ chiếm hữu nô

lệ bằng mọi giá Ông chống lại nền dân chủ Aten khi ấy Ông đề ra một nhà nớc “không tởng” mà ở đó có những ý tởng quân phiệt, chẳng hạn, phải xóa bỏ gia đình và sở hữu, trẻ em sinh ra đa vào các trờng công để từ

đó chọn ra các nhà triết học, thông thái và vệ binh Platôn chủ trơng cần duy trì các hạng ngời trong xã hội, cũng có nghĩa là duy trì sự bất bình

đẳng giữa mọi ngời Nhà nớc ra đời cũng để đáp ứng những nhu cầu đó Công lý là sự thực hiện hoàn toàn nghĩa vụ và trách nhiệm của mỗi hạng ngời, là biết sống đúng với vị trí xã hội Ông chia xã hội thành ba đẳng cấp dựa theo đặc trng đạo đức của từng đẳng cấp: đẳng cấp thứ nhất là các nhà triết học, các nhà thông thái đảm nhận vị trí lãnh đạo nhà nớc; đẳng cấp thứ hai là các vệ quân, làm nhiệm vụ bảo vệ nhà nớc; đẳng cấp thứ ba

là nông dân và thợ thủ công, có nhiệm vụ chủ yếu là làm ra của cải vật chất, đảm bảo cuộc sống cho nhà nớc Nô lệ không phải là ngời nên không thuộc tầng lớp nào Platôn đã sùng bái nhà nớc tới mức biến con ngời thành nô lệ của nhà nớc Theo ông, con ngời phải sống vì nhà nớc, chứ không phải nhà nớc vì con ngời

Đêmôcrit và Platôn tuy sống gần nh cùng thời, nhng do đứng trên quan

điểm lập trờng khác nhau nên có những t tởng khác nhau về vấn đề chính trị - xã hội khác nhau Đêmôcrit có t tởng nhân đạo so với thời đại, còn Platôn lại có t tởng bảo thủ duy tâm về chính trị - xã hội- đó là t tởng phản tiến bộ

Thứ hai , triết học Hy Lạp cổ đại đề cập tới nhiều vấn đề khác nhau

thuộc về thế giới quan của ngời Hy Lạp cổ đại Trớc hết là những vấn đề

nh tồn tại là gì, nguồn gốc của thế giới là gì, bản thể luận, nhận thức

luận… Những quan điểm triết họcvà những vấn đề này luôn đợc giải quyết theo hai quan điểm đối lập nhau, hoặc là duy vật, hoặc là duy tâm

Về vấn đề bản thể luận, trớc hết chúng ta đi nghiên cứu quan điểm của trờng phái duy vật Với nền kinh tế phát triển, triết học tự nhiên của ngời

Hy Lạp Cổ đã phát triển rực rỡ Đó là kết quả của quá trình quan sát tự nhiên một cách nhạy bén, suy xét sâu sắc các hiện tợng và lòng mong muốn có một cách giải thích tổng quát về giới tự nhiên muôn hình muôn

vẻ trong điều kiện ít bị các thành kiến tôn giáo và uy quyền chuyên chế,

gò ép Chính vì vậy mà quan điểm duy vật về Vũ trụ, về các chất và những nguyên tố tạo thành các chất vốn phổ biến trong các dân tộc thời Thợng

cổ đã đợc thể hiện đầy đủ nhất trong các học thuyết của các nhà triết học

Cổ Hy Lạp

Theo Talet (sống vào khoảng năm 640 - 550 Tr.CN) cho rằng chất đầu của mọi vật là nớc và toàn bộ Vũ trụ phát sinh từ nớc Khi ta đun nóng,

n-ớc (biển) bay hơi còn lại đất (muối)… Những quan điểm triết học Nh vậy các vật đều có thể xuất hiện

từ nớc và biến trở lại thành nớc Quan điểm về nguồn gốc duy nhất của mọi vật thể lúc đó đợc mọi ngời thừa nhận một cách tự nhiên, không cần tranh cãi và với các nhà triết học chỉ còn vấn đề: phải chăng nớc hay một chất khác là nguồn gốc của mọi vật

Còn theo Hêraclit (540 - 525 Tr.CN) ở Ephê cho rằng chất đầu của mọi vật là lửa, mọi vật trên thế giới này đều biến đổi và linh động nh lửa Ông

nói: “không thể hai lần cùng tắm trên một dòng sông”, toàn bộ Vũ trụ là

một dòng các hiện tợng thờng xuyên thay đổi, sự thống nhất của thế giới nằm trong sự muôn màu muôn vẻ của nó

Gần nh đồng thời với học thuyết về chất đầu, một học thuyết về cấu tạo gián đoạn của vật chất cũng xuất hiện ở Hy Lạp Cổ Ngời sáng lập ra thuyết này là nhà triết học Lơkip (500 - 440 Tr.CN) ở Milet và học trò của

ông là Đêmôcit (470 - 360 Tr.CN) ở Apđen Theo học thuyết này, mọi sự vật, hiện tợng đều cấu tạo từ nguyên tử (tồn tại) và khoảng không trống rỗng (không tồn tại) Nhờ có khoảng không trống rỗng mà các nguyên tử mới vận động đợc Nguyên tử là những hạt vật chất nhỏ nhất, không thể phân chia đợc nữa và luôn vận động Nguyên tử không màu sắc, không mùi vị, không âm thanh, không nóng lên, không lạnh đi,… Những quan điểm triết học Các nguyên tử khác nhau về hình thức, về trật tự sắp xếp, về t thế,… Những quan điểm triết học Các nguyên tử liên kết với nhau tạo nên sự vật, tách rời khỏi nhau thì sự vật mất đi Đêmôcrit với quan điểm nh trên đã đợc coi là nhà triết học duy vật về vấn đề bản thể luận, tuy nhiên những quan điểm nguyên tử của ông chỉ là những phỏng đoán, cha đợc chứng minh

Những quan điểm trên là cơ sở cho chủ nghĩa duy vật trong khoa học

tự nhiên, hoàn toàn đối lập với các học thuyết duy tâm và tôn giáo về nguồn gốc tinh thần của thế giới và tính bất biến của Vũ trụ do Thợng đế sáng tạo ra Chính vì vậy sau khi xuất hiện thuyết nguyên tử thô sơ đã bị các thế lực duy tâm và tôn giáo công kích từ mọi phía Vào thời kỳ Trung

cổ và cho đến thời cận đại nó bị nhà thờ Thiên chúa giáo bài bác và đàn

áp Đại biểu của phái duy tâm là Xôcrát và Platôn

Xôcrát (469 - 399 Tr.CN) theo học thuyết duy tâm chủ quan cực đoan, lấy cái tôi làm đối tợng của triết học, thừa nhận Thần là đấng tối cao tạo

ra thế giới theo một mục đích nhất định

Platôn (427 - 347 Tr.CN) sáng lập ra phái duy tâm khách quan Ông là ngời chống khoa học tự nhiên, nhất là thuyết nguyên tử Theo ông, vũ trụ

đợc hình thành từ hai thế giới Một là thế giới ý niệm Hai là thế giới của các sự vật cảm tính Thế giới ý niệm là thế giới tinh thần, nó hoàn hảo,

đúng đắn, chân thực, vĩnh viễn không đổi Nó là cơ sở để “sinh” ra thế giới các sự vật cảm tính, nó có trớc thế giới các sự vật cảm tính và quyết

định chúng Thế giới các sự vật cảm tính là thế giới vật thể tĩnh (sông, núi, cây,… Những quan điểm triết học), nó có sau thế giới ý niệm, không chân thật, không hoàn hảo, không đúng đắn vì mọi cái trong nó luôn biến đổi, có sinh ra và mất đi Thế giới các sự vật cảm tính chỉ là cái bóng của thế giới ý niệm, do thế giới ý niệm quyết định

Nh vậy, quá trình hình thành và phát triển của triết học Hy Lạp cổ đại cũng phản ánh cuộc đấu tranh giữa tri thức khoa học và mê tín Những nhà triết học duy vật cũng chính là những ngời vô thần bảo vệ những quan

điểm khoa học tự nhiên tiến tiến, đề ra hàng loạt ý niệm khoa học, trong

đó có học thuyết về cấu tạo nguyên tử của vật chất, phê phán mê tín và những t tởng thần học Còn những nhà triết học duy tâm, bằng cách này hay cách khác, chống những quan điểm khoa học tự nhiên tiên tiến, căm thù chủ nghĩa vô thần, bảo vệ mê tín

Về vấn đề nhận thức luận, theo Đêmôcrit của trờng phái duy vật cho rằng thế giới quan là đối tợng của nhận thức Ông công nhận khả năng nhận thức thế giới của con ngời Ông chia nhận thức làm 2 dạng: một là nhận thức mờ tối - nhận thức thông qua cảm giác - đem lại cho ta hiểu biết về vẻ ngoài của sự vật Hai là nhận thức chân lý - nhận thức thông qua các phán đoán logic - giúp chúng ta nhận thức đợc nguyên tử và khoảng không trống rỗng Với Đêmôcrit, nhận thức chân lý đáng tin cậy hơn nhận thức mờ tối Quan niệm về nhận thức của Đêmôcrit là duy vật nhng còn giản đơn

Bên cạnh đó, theo Platôn, một đại diện của trờng phái duy tâm, thì quan niệm về nhận thức luận của ông cũng đối lập với quan niệm về nhận thức luận của Đêmôcrit Theo ông, tri thức có trớc sự vật, nhận thức lý tính có trớc nhận thức cảm tính Nhận thức về thực chất chỉ là quá trình hồi tởng lại, nhớ lại những cái mà linh hồn trớc khi nhập vào thể xác con ngời đã có sẵn, đã trải qua Tri thức của các ý niệm, của linh hồn trớc khi nhập vào thể xác con ngời mới là chân thực, đúng đắn, còn tri thức về các

sự vật cảm tính là tri thức lẫn lộn giữa đúng và sai Platôn là một nhà triết học có quan niệm duy tâm thần bí về nhận thức

Thứ ba , triết học Hy Lạp cổ đại đề cập nhiều tới vấn đề con ngời và số

phận con ngời Giữa các nhà triết học còn những quan niệm khác nhau về bản chất con ngời, nhng nhìn chung họ đều coi con ngời là tinh hoa cao quý của tạo hóa, con ngời cần phải chinh phục thiên nhiên, phục vụ cho mình

Theo Đêmôcrit, con ngời có thể xác và linh hồn Cả thể xác và linh hồn của con ngời đều không là bất tử Theo ông, linh hồn đợc cấu tạo từ nguyên tử hình cầu, giống nh nguyên tử của lửa, và vận động với tốc độ lớn Nguyên tử linh hồn sinh ra nhiệt, nhiệt làm cho toàn bộ cơ thể hng phấn và vận động Ông coi linh hồn không phải là hiện tợng tinh thần, ý thức mà là một hiện tợng vật chất Ông bác bỏ quan niệm tôn giáo về linh hồn bất tử và cho rằng linh hồn chết cùng với cái chết của cơ thể Ông có quan điểm duy vật về con ngời tuy nhiên còn có quan điểm siêu hình do

đồng nhất nguyên tử (vật chất) với linh hồn (ý thức)

Theo Platôn, con ngời gồm cả thể xác và linh hồn Thể xác có thể mất

đi vì nó đợc cấu tạo từ đất, nớc, lửa và không khí Linh hồn thì bất diệt, bởi vì linh hồn là sản phẩm của linh hồn vũ trụ đợc tạo ra từ lâu bởi Thợng

đế Mỗi linh hồn trú ngụ ở một vì sao trên trời, rồi sau đó bay xuống trần gian và nhập vào thể xác tạo ra con ngời Khi nhập vào thể xác con ngời thì nó quên hết mọi quá khứ Vì thế nhận thức con ngời là sự hồi tởng những gì mà linh hồn đã lãng quên

Thứ t , triết học Hy Lạp cổ đại gắn bó với khoa học tự nhiên đơng thời.

Đó là kết quả của khoa học tự nhiên còn ở thời kỳ nguyên thủy, mới phát sinh và bắt đầu phát triển Khoa học tự nhiên vẫn còn lẫn lộn với triết học, cha thoát khỏi phạm vi của triết học Các nhà triết học dờng nh đều là các nhà khoa học nghiên cứu các lĩnh vực khác nhau nh toán học, thiên văn học, vật lý học… Những quan điểm triết học Các tri thức khoa học do các nhà triết học duy vật nêu ra chỉ là sự phỏng đoán về thế giới xung quanh, chứ cha có cơ sở vững chắc, song đó là những phỏng đoán thiên tài

Thứ năm , triết học Hy Lạp cổ đại có tính biện chứng sơ khai tự phát

mà đỉnh cao là biện chứng duy vật của Hêraclit Phép biện chứng của Hêraclit cha đợc trình bày dới dạng một hệ thống các luận điểm khoa học

nh sau này, nhng hầu nh các luận điểm cốt lõi của phép biện chứng đợc

ông đề cập dới dạng các câu danh ngôn mang tính thi ca và triết lý Đó là những t tởng:

Một là, quan niệm về vận động vĩnh viễn của vật chất Theo ông,

không có sự vật, hiện tợng nào của thế giới đứng im tuyệt đối, mà trái lại, tất cả đều trong trạng thái biến đổi và chuyển hóa thành cái khác, và ngợc lại

Hêraclit nói: “Nớc sinh ra từ cái chết của đất; không khí sinh ra từ cái chết của nớc; lửa sinh ra từ cái chết của không khí” và ngợc lại: “chúng ta không thể tắm hai lần trên cùng một dòng sông vì nớc mới không ngừng chảy trên sông” “Ngay cả mặt trời cũng mỗi ngày một mới” Hêgghen đã nhận xét “ khi nói rằng mọi cái đang trôi đi, Hêraclit coi sinh thành là phạm trù cơ bản của mọi tồn tại”

Theo quan điểm về vận động của Hêraclit, lửa chính là gốc của mọi sự thay đổi Tất cả các dạng khác nhau của vật chất chỉ là trạng thái chuyển hóa của lửa mà thôi Nh vậy, Hêraclit đã nêu khá rõ nét về tính thống nhất của vũ trụ: Vũ trụ là một ngọn lửa duy nhất

Hai là, Hêraclit đã nêu lên t tởng về sự tồn tại phổ biến của các mâu

thuẫn trong mọi sự vật, hiện tợng Điều đó thể hiện trong những phỏng

đoán của ông về vai trò của những mặt đối lập trong sự biến đổi phổ biến của tự nhiên, về “sự trao đổi của những mặt đối lập”, về sự tồn tại và thống nhất của các mặt đối lập

Hêraclit nói: “Cùng một cái ở trong chúng ta - sống và chết, thức và ngủ, trẻ và già Vì rằng cái này mà biến đổi cái kia; và ngợc lại, cái kia

mà biến đổi là cái này ”; “cái lạnh nóng lên, cái nóng lạnh đi, cái ớt khô

đi, cái khô ớt lại”, “cái thù địch thống nhất lại từ những điểm phân cách xuất hiện cái điều hòa đẹp đẽ nhất, và mọi vật sinh ra qua đấu tranh”,

“bệnh tật làm cho sức khỏe quý hơn, cái ác làm cho cái thiện cao cả hơn, cái đói làm cho cái no dễ chịu hơn, mệt mỏi làm cho nghỉ ngơi dễ chịu hơn”

Hêraclit đã phỏng đoán về sự phân đôi của một thể thống nhất thành những mặt đối lập, bài trừ nhau, nhng gắn liền với nhau, về sự đấu tranh

và thống nhất của những mặt đối lập ấy Ông viết: “nớc biển vừa sạch vừa không sạch”, “tất cả là thống nhất, cái phân chia đợc và cái không phân chia đợc, cái đợc sinh ra và cái không đợc sinh ra, cái chết và cái không

chết, cái toàn bộ và cái không toàn bộ, cái quy tụ và cái phân tán, cái

động và cái bất động” Lênin đã đánh giá các luận điểm trên của Hêraclit rằng: phân đôi cái thống nhất và nhận thức các bộ phận đối lập của nó là thực chất của phép biện chứng

Ba là, theo Hêraclit, sự vận động, phát triển không ngừng của thế giới

do quy luật khách quan (ông gọi là logos ) quy định Logos khách quan là trật tự khách quan của mọi cái diễn ra trong vũ trụ Logos chủ quan là từ ngữ, học thuyết, lời nói, suy nghĩ của con ngời Logos chủ quan phải phù hợp với logos khách quan, nhng nó biểu hiện ở từng ngời có khác nhau Ngời nào càng tiếp cận đợc logos khách quan bao nhiêu thì càng thông thái bấy nhiêu

Lý luận nhận thức của Hêraclit mang tính chất duy vật và biện chứng sơ khai Trong lý luận nhận thức, vấn đề quan trọng trớc tiên là quan niệm

nh thế nào (duy vật hay duy tâm) về cảm giác Bởi vì, cảm giác là “cửa ngõ” của nhận thức

Hêraclit cho rằng, nhận thức bắt đầu từ cảm giác, không có cảm giác thì không có bất cứ nhận thức nào Ông nói: “mắt, tai là ngời thầy tốt nhất, nhng mắt là nhân chứng chính xác hơn tai” Coi trọng nhận thức cảm tính, nhng ông không tuyệt đối hóa giai đoạn này Ông viết: “thị giác thờng bị lừa bởi vì “tự nhiên thích giấu mình”” nên khó nhận thức Nhiệm

vụ của nhận thức là phải đạt tới sự nhận thức “logos” của sự vật, nghĩa là phải chỉ ra đợc cái bản chất, quy luật của sự vật

Hêraclit còn nêu lên tính chất tơng đối của nhận thức Tùy theo hoàn cảnh và điều kiện mà thiện - ác, xấu - tốt, lợi - hại chuyển hóa cho nhau Hêraclit đã đa triết học duy vật cổ đại tiến lên một bớc mới với những quan điểm duy vật và những yếu tố biện chứng Học thuyết của ông sau này đợc nhiều nhà triết học cận đại và hiện đại kế thừa Ăngghen đã viết:

“Quan niệm về thế giới một cách nguyên thủy, ngây thơ, nhng căn bản ấy

là đúng, là quan niệm của các nhà triết học Hy Lạp thời cổ, và ngời đầu tiên diễn đạt đợc rõ ràng quan niệm ấy là Hêraclit: mọi vật đều tồn tại

nh-ng đồnh-ng thời lại khônh-ng tồn tại, vì mọi vật đều trôi đi, mọi vật đều khônh-ng ngừng thay đổi, mọi vật đều luôn luôn ở trong quá trình xuất hiện và biến

đi ”