Về sau, đặc biệt là vào thời kỳ phục hưng, nó bị “biến chất” do nhiều người đã dựa vào chủ nghĩa hành vi, chủ nghĩa hiện sinh một cách phiến diện làm cho từ một ý tưởng nhân văn tiến bộ
Trang 1VIỆN KHOA HỌC GIÁO DỤC VIỆT NAM
LỚP CAO HỌC CHUYÊN NGÀNH QUẢN LÝ GIÁO DỤC KHOÁ 2008 – 2011
BÀI KIỂM TRA Môn: Các mô hình dạy học hiện đại
Họ và tên học viên: Hoàng Thu Hồng
Câu hỏi:
Nêu đặc điểm các trào lưu sư phạm đương đại, trào lưu nào là phổ biến, liên
hệ thực tế và đưa ra các giải pháp.
Bài làm:
I) Đặc điểm các trào lưu sư phạm đương đại:
1 Trào lưu sư phạm tự do “lấy người học làm trung tâm”
Trào lưu sư phạm tự do “lấy người học làm trung tâm” đã có mầm mống từ thời cổ đại nhưng mãi cho đến đầu thế kỷ XX mới được phát triển mạnh mẽ Lúc
sơ khai, nó là một khuynh hướng tiến bộ, lành mạnh nhằm giải phóng năng lực sáng tạo của học sinh Về sau, đặc biệt là vào thời kỳ phục hưng, nó bị “biến chất”
do nhiều người đã dựa vào chủ nghĩa hành vi, chủ nghĩa hiện sinh một cách phiến diện làm cho từ một ý tưởng nhân văn tiến bộ đã trở thành một lý thuyết cực đoan, máy móc, làm cho sự học biệt lập với những thành tố khác không kém phần quan trọng của quá trình dạy học
Đặc điểm bản chất của trào lưu sư phạm “lấy người học làm trung tâm” ngày nay được hiểu theo nghĩa “tập trung vào người học”, thể diện trên 2 phương diện sau:
Về phương diện vĩ mô:
- Sản phẩm của nhà trường đào tạo ra phải đáp ứng đầy đủ và kịp thời các yêu cầu của kinh tế - xã hội
- Nhà trường và hệ thống GD&ĐT phải chú ý đầy đủ đến lợi ích của người học, nghĩa là trong quá trình dạy học – giáo dục phải quan tâm đến nhu cầu, đến các đặc điểm tâm, sinh lý, trình độ và các điều kiện kinh tế - xã hội của người học
Về phương diện vi mô:
Trang 2- Việc dạy học phải xuất phát từ người học, từ nhu cầu, đặc điểm và điều kiện của người học, chú ý tới sự khác nhau về độ trưởng thành của người học theo
độ tuổi,…để có những giải pháp tổ chức dạy học phù hợp với đối tượng người học
- Phải chú ý đến cấu trúc tư duy của từng người học, không gò cách suy nghĩ của người học theo cách suy nghĩ đã định hình trước của giáo viên; phải tổ chức quá trình dạy học theo hướng từng bước cá nhân hoá, cá thể hoá việc học tập của người học
- Động viên, khuyến khích và tạo điều kiện để người học thường xuyên tự kiểm tra, đánh giá việc học tập và kết quả học tập của mình nhằm không ngừng cải tiến phương pháp học tập, hình thành thói quen và phương pháp tự học, tự rèn luyện, tự giải quyết các vấn đề trong lý luận và thực tiễn
Người ta có thể thấy trong thuyết Học thông thạo (hay còn được gọi là sư phạm thành công) sự xem xét và chú ý đến người học Thuyết này giải thích sự khác nhau hay sự chênh lệch trong kết quả học tập, sự thành công hay thất bại của người học nói chung không phải là do sự thiếu hay đủ khả năng của người học, mà
là do nhịp độ học cá nhân của người học Thuyết học thông thạo cho rằng, hầu hết (>95%) người học với trí tuệ phát triển bình thường đều có thể “nắm vững” hay thông thạo được các vấn đề học tập với hai điều kiện: (1) Có sự hướng dẫn tốt (phù hợp với nhịp độ học của người học) và (2) Có đủ thời gian Như vậy, rõ ràng là dạy học “tập trung vào người học”, nhằm vào tất cả người học, không có ngoại lệ để giúp cho họ đạt được mục tiêu học tập đã xác định Thuyết này không phủ nhận sự khác nhau cá nhân là khả năng do bẩm sinh hoặc do kinh nghiệm có được ở người học, nhưng xác định rằng sự thông thạo, sự thành công hay thất bại của người học
là do cách dạy của giáo viên, do mức độ phù hợp với nhịp độ cá nhân của người học trong quá trình học
2 Trào lưu sư phạm “Bách khoa” (hay sư phạm lấy người dạy làm trung tâm)
Phương pháp dạy học truyền thống được hiểu là những cách thức dạy học quen thuộc từ lâu đời đã được bảo tồn và duy trì qua nhiều thế hệ Về cơ bản, phương pháp dạy học này lấy hoạt động của giáo viên làm trung tâm Đây là hệ thống “ban phát” kiến thức, là quá trình chuyển tải thông tin từ đầu thầy sang đầu trò Giáo viên là người thuyết trình, diễn giảng, là “kho tri thức sống”; học sinh là
Trang 3người nghe, nhớ, ghi chép và suy nghĩ theo cách suy nghĩ của giáo viên Với phương pháp dạy học truyền thống, giáo viên là chủ thể, học sinh là khách thể
Giáo án dạy theo phương pháp này được thiết kế theo đường thẳng từ trên xuống Do đặc điểm hàn lâm của kiến thức nên nội dung bài dạy theo phương pháp truyền thống có tính chất hệ thống, tính logic cao Song do quá đề cao giáo viên, nên nhược điểm của phương pháp dạy học truyền thống là học sinh thụ động tiếp thu kiến thức, giờ dạy dễ đơn điệu, buồn tẻ, kiến thức thiên về lý luận, ít chú ý đến
kỹ năng thực hành của học sinh
3 Trào lưu sư phạm đóng (hay sư phạm hình thức)
Quan niệm “Đào tạo theo năng lực thực hiện” đang được sự quan tâm của đông đảo các nhà giáo và các nhà quản lý đào tạo Theo quan niệm này, người ta cũng “tập trung vào người học”, đó chính là việc đặc biệt chú trọng “Năng lực thực hiện” mà người học phải đạt được như là “kết quả” của quá trình dạy học Đào tạo theo năng lực thực hiện bao gồm hai thành phần chủ yếu: (1) Người học học cái gì (các NLTH như là mục tiêu, nội dung dạy học) và (2) Đánh giá, xác nhận các NLTH như là kết quả học tập mà người học đã đạt được
4 Trào lưu sư phạm mở (hay sư phạm không thình thức)
Nhấn mạnh sự tác động qua lại giữa người học, người dạy và môi trường sư phạm, nổi bật là sư phạm tương tác Phương pháp sư phạm tương tác cơ bản cũng dựa trên mối quan hệ tương hỗ giữa 3 tác nhân (Người học – Giáo viên và Môi trường) Ba tác nhân này luôn quan hệ với nhau sao cho mỗi một tác nhân hoạt động và phản ứng dưới ảnh hưởng của hai tác nhân kia Theo bản chất ưu điểm của đào tạo theo học chế tín chỉ và bản chất của phương pháp sư phạm tương tác, người dạy đóng vai trò cố vấn cho quá trình học tập, người tham gia vào quá trình học tập
và nhà nghiên cứu Với tư cách là cố vấn cho quá trình học tập, người dạy giúp cho người học thể hiện rõ hơn những ý định của họ để qua đó có thể phát huy được vai trò chủ động, sáng tạo và nguồn lực của chính họ để học tốt môn học; giúp cho chính người dạy hiểu được những gì người học cẩn trong quá trình học tập và những gì người học có thể tự làm được để có thể chuyển giao những nhiệm vụ này cho họ thông qua hướng dẫn và giám sát Đồng thời người dạy hướng sự tham gia tích cực của người học vào những mục tiêu thực tế nhất của giáo dục hiện đại: học gắn với hành Với tư cách là người tham gia vào quá trình dạy - học, người dạy hoạt động như một thành viên tham gia vào quá trình học tập ở trên lớp với các
Trang 4nhóm người học Với tư cách vừa là cố vấn, vừa là người tham gia vào quá trình học tập, người dạy còn có thêm vai trò bổ sung là nguồn tham khảo có giá trị cho người học, giúp người học tháo gỡ những khó khăn trong quá trình học tập và nghiên cứu Với tư cách là người học và người nghiên cứu, người dạy là một thành viên tham gia học tập ở trên lớp và ở một chừng mực nào đấy họ có điều kiện trở lại vị trí của người học, hiểu và chia sẻ những khó khăn, trách nhiệm học tập với
họ Có thực hiện được vai trò của người học thì người dạy mới có thể phát huy được vai trò tích cực của người học, lựa chọn được những phương pháp và kỹ năng giảng dạy thích hợp Mặt khác với tu cách là nhà nghiên cứu, người dạy có khả năng đóng góp khả năng và kiến thức của mình vào việc tìm hiểu bản chất của quá trình dạy học, những yếu tố tâm lý xã hội ảnh hưởng đến quá trình dạy học, hiểu được đây là nhiệm vụ liên nhân: người dạy và người học đều có trách nhiệm tham gia trong đó người học có vai trò trung tâm, người dạy có vai trò hỗ trợ Tương tác với người dạy trong quá trình dạy - học, trong phương thức đào tạo theo học chế tín chỉ, người học phải cố gắng và phải được tạo điều kiện để thực sự trở thành người đàm phán tích cực và có hiệu quả với chính mình trong quá trình học tập, với mục tiêu học tập, với thành viên trong lớp học và với chính người dạy Vì dạy học theo trường lớp là một quá trình cộng sinh nên ngoài những vai trò kể trên, người học trong phương thức đào tạo theo tín chỉ còn phải đảm nhiệm thêm một vai trò quan trọng nữa là: người tham gia vào môi trường cộng tác dạy học Họ đóng vai trò vừa
là thành phần hợp pháp của quá trình dạy học vừa là cộng sự với người dạy trong việc lựa chọn nội dung, phương pháp vừa là người cung cấp thông tin phản hồi cho người dạy Người học và người dạy không thể tách rời môi trường bao quanh Đó
là môi trường tự nhiên sainh vật, đặc biệt là sự ảnh hưởng, tác động của môi trường văn hoá, xã hội, chính trị, kinh tế Tất cả các yếu tố này, bên trong cũng như bên ngoài tạo thành môi trường bao quanh người dạy và người học Tác nhân này đóng một vai trò có ý nghĩa cao vì nó ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp tới quá trình dạy
- học
II) Một vài lời bình về phương pháp dạy học hiện nay:
Thực tế tại Trường Đại học Điện lực nói riêng và các trường đại học ở Việt Nam nói chung hiện nay vẫn áp dụng phương pháp dạy học truyền thống là phổ biến nhưng có kết hợp phương pháp dạy học tích cực theo Quy chế đào tạo tín chỉ của Bộ Giáo dục và Đào tạo bắt buộc áp dụng vào năm 2010
Trang 5Ở bậc đại học, cao đẳng tỷ lệ sinh viên trên giáo viên cao không những giáo viên phải dạy nhiều mà khó có thể áp dụng những phương pháp dạy học linh hoạt (chia nhóm, thảo luận, khuyến khích sinh viên tự tìm hiểu, bày tỏ ý kiến…) Điều kiện dạy học nói chung còn yếu Phòng thí nghiệm, sách tài liệu tham khảo, phòng học đa chức năng…thiếu Tình trạng một lớp học có hàng trăm sinh viên còn phổ biến Với điều kiện trên, cùng với sự thiếu hứng thú của giáo viên, và quan điểm đổi mới không mạnh mẽ của lãnh đạo trường, việc đổi mới phương pháp khó có thể
đi từ “phong trào” đến thực tế, chưa có cơ chế rõ ràng về trách nhiệm của giáo viên nên giáo viên làm cũng được, không làm cũng không sao Tình trạng chung của nhiều trường đại học hiện nay là việc giáo viên lao vào việc đi dạy như “ong thợ”, dạy chính quy, dạy tại chức, dạy từ xa, dạy luyện thi đại học…giáo viên không có thời gian nghiên cứu khoa học cũng như nghiên cứu phương pháp dạy học hiệu quả Trong quá trình tiến lên “tự chủ”, các trường không có được cơ chế rõ ràng, gắn quyền lợi với trách nhiệm, trong đó có trách nhiệm đổi mới phương pháp giảng dạy, để hướng đến mục đích dạy cho sinh viên chuyên môn và nghiệp vụ vững vàng thì vấn đề “đổi mới” có chăng chỉ là yếu tố để “báo cáo thành tích”
Phương pháp dạy học là một trong sáu thành tố cơ bản của quá trình dạy học (mục tiêu, nội dung, phương pháp, tổ chức, đánh giá) Các thành tố này tương tác với nhau, tạo thành một chỉnh thể nhằm đảm bảo chất lượng của quá trình giáo dục đào tạo Trong đó, mối quan hệ giữa mục tiêu, nội dung và phương pháp là cơ bản nhất, tạo nên cái thường gọi là “Tam giác sư phạm” Phương pháp dạy học một mặt phải phù hợp với mục tiêu, nội dung dạy học Mặt khác, phương pháp dạy học lại
có ảnh hưởng tích cực đến việc thực hiện nội dung và mục tiêu dạy học Để nâng cao chất lượng giáo dục đại học cần thiết phải đổi mới cả 6 thành tố nói trên Trong
đó, đổi mới phương pháp dạy học giữ vị trí quan trọng và tác động trực tiếp tới việc nâng cao chất lượng giáo dục đại học
Thế nào là đổi mới phương pháp dạy học?
Nói đến đổi mới phương pháp dạy học, người ta đã quen với nhiều cụm từ, như “Phát huy tính chủ động của người học”, “lấy người học làm trung tâm” Điều này đúng nhưng làm thế nào để đạt được mục tiêu “người học làm trung tâm” thì giáo viên lại lúng túng, mơ hồ và ngần ngại đi tìm con đường để “biến quá trình đào tạo thành quá trình tự đào tạo” Chính vì thế những điều đúng lại trở thành sáo rỗng, thậm chí nhàm chán
Trang 6Khi đi sâu phân tích cái gọi là “đổi mới phương pháp”, nhiều nhà khoa học lại đặt vấn đề: Để đánh giá được hoạt động đổi mới phương pháp dạy học trước hết phải xây dựng được tiêu chí để trả lời câu hỏi “Thế nào là đổi mới phương pháp dạy học?”,”Một bài dạy như thế nào thì được gọi là đổi mới phương pháp giảng dạy?”
Đã từng có quan niệm “cứ áp dụng công nghệ thông tin vào dạy học là “đổi mới” Thực tế đã có một số cơ sở giáo dục đầu tư phòng học trang bị máy chiếu, máy tính, ti vi, trang âm…và tự hào gọi đó là “đổi mới phương pháp” Nhưng việc
sử dụng thiết bị hiện đại như thế nào vào bài dạy, hiệu quả ra sao thì không tính đến
Một quan niệm khác đánh giá giờ dạy ở bậc ĐH căn cứ vào số sinh viên tham gia phát biểu xây dựng bài, tiêu chí này đối với giờ dạy ở phổ thông là đúng, nhưng với giờ dạy ở ĐH không hẳn như thế Có quan điểm lại cho rằng thuyết giảng (lối dạy truyền thống) là lạc hậu, và “đổi mới” thì phải bỏ thuyết giảng với hình thức “thảo luận nhóm” Điều này không thật đúng Vì “thảo luận nhóm” là hình thức học tập khá hiệu quả, nhưng không phải thích hợp với tất cả các môn, các bài học, các đối tượng học
Một số nhà sư phạm cũng khẳng định: Nói đổi mới là bỏ thuyết giảng, là xa dời thực tế Có nhiều môn học, chuyên ngành không thể bỏ thuyết giảng, chỉ nên kết hợp giữa thuyết giảng và thảo luận, thực hành với một thời lượng hợp lý
Như vậy, với mỗi ngành học, bài học cần có sự linh hoạt áp dụng cách dạy học khác nhau hoặc phối hợp các cách dạy học khác nhau để mang lại hiệu quả Tuy nhiên, rõ rang “đổi mới phương pháp dạy học” đang cần những tiêu chí chung
để tránh nhầm lẫn, cực đoan và sa vào bệnh hình thức, phong trào