lịch sử triết học phương tây

TK VI – V TCN Tri thức triết học kinh viện - tôn giáo : giải thích thế giới và con người do đấng Thượng đế tạo ra, “triết học là nô lệ thần học”  thời kỳ Trung cổ với sự phát triển của

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 PGS Nguyễn Đăng Dũng, Lịch sử Triết

1 Những mầm mống của tư duy triết học

xuất hiện trong xã hội loài người

2 Ngữ nguyên của thuật ngữ “triết học”

3 Các yếu tố cấu thành triết học.

4 Tính thời đại của tri thức triết học qua

Tư duy triết học xuất hiện vào khoảng TK thứ

VI - BC ở cả phương Đông lẫn phương Tây.

Giải thích thế giới qua các câu chuyện hay

những trường ca thần thoại chứa đựng tư duy triết học mang tính trừu tượng, những thắc

tưởng tượng của con người

Phương Đông : minh triết  tri hành

hợp nhất Đó là quá trình tu chứng trải nghiệm tự thân và đạt đến sự thông

thái về tri thức cũng như hành động.

Phương Tây:Triết học  tiếng Hy Lạp

“philosophia” (φιλοσοφία), sự hợp nhất của “yêu mến”, “yêu thích”, “khát

vọng” (φιλεω, hoặc φιλία) và “sự thông thái” Tiếng Anh: philosophy, tiếng

Pháp: philosophie.

Nghĩa hẹp : yêu mến sự thông thái, khát khao vươn đến tri thức.

Nghĩa rộng : tri thức phổ quát, tri thức chung nhất về vấn đề tồn tại và tư duy, thời cổ đại, tri thức triết học là tri thức bao trùm, cho nên

nó được xem là “khoa học của các khoa học”.

Nghĩa chung nhất : triết học là khoa học

nghiên cứu về thế giới và con người trên cơ sở thực tại để hướng đến chân lý giải thích khởi nguyên cũng như các mối liên hệ giữa các sự vật hiện tượng và con người trong vũ trụ.

Gồm có 5 yếu tố cơ bản như sau:

Tùy theo từng giai đoạn lịch sử mà tri thức triết học thể hiện tính thời đại riêng biệt.

Tri thức triết học thần thoại : thể hiện tính thời đại nguyên thủy cổ xưa còn thô sơ, ngây thơ, chất phác (TK VI – V TCN)

Tri thức triết học kinh viện - tôn giáo : giải

thích thế giới và con người do đấng Thượng đế tạo ra, “triết học là nô lệ thần học”  thời kỳ Trung cổ với sự phát triển của Cơ Đốc giáo

(sau này Kitô Giáo là một nhánh của nó)(TK VIII – XIV SCN).

Tri thức triết học với thông điệp “lấy con

người làm trung tâm của vũ trụ” khôi phục

các giá trị nhân bản nhân văn  thời đại phục hưng (thế kỷ XV – XVI)

Những tri thức triết học chuyên biệt phản ánh

rõ ràng sâu sắc quan điểm của từng lĩnh vực

khoa học chuyên môn như chính trị, y học, mỹ học, nghệ thuật…đề cao những giá trị khai

mở, sáng tạo , thành quả của cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật tri thức chuyên

ngành thời đại khai sáng thế kỷ XVII –

XVIII

Triết học với những tri thức nghiên cứu

thế giới và con người trên quan điểm muốn phục hưng lại giá trị chuẩn mực làm mô

thức cho sự đánh giá sáng tạo Các nhà

nhân văn phục hưng khi hướng về thế giới

Hy Lạp cổ xưa với những giá trị chuẩn

mực, họ lấy Hy Lạp – La Mã làm hệ quy

chiếu của mình và đã đẩy triết học phương Tây lên đến đỉnh cao, khép lại một chặng đường dài suốt mấy ngàn năm  thời đại

“triết học cổ điển ” (TK XIX).

Triết học với sự phát triển của các trào

lưu tư tưởng hiện đại, giải thích một cách khách quan, khoa học nội dung và thực chất của chúng góp phần làm sáng tỏ

những đặc điểm của thời đại, dự báo xu hướng vận động của lịch sử sự chuyển mình của triết học đảm bảo phù hợp với một thời kỳ phát triển mới của lịch sử

(triết học phi cổ điển và triết học hiện đại

TK XX).

* Tóm lại, từ nét đặc thù của tri thức

triết học thể hiện qua các giai đoạn lịch

sử khác nhau như vậy, chúng ta có thể

khẳng định rằng: “ triết học chính là tinh hoa của cuộc sống ”, như C.Mác đã phát biểu: “… mọi triết học chân chính đều là tinh hoa về mặt tinh thần của thời đại

mình”

Và, triết học chân chính là thứ triết học

được sinh ra bởi thời đại , được tạo

nguồn năng lượng sống bằng chính thực tiễn phong phú của thời đại, và về phần mình, góp phần vào sự phát triển của

thời đại thông qua thiên chức cao cả của mình.

Quy luật hình thành – tồn tại và phát triển của triết học : triết học là “con đẻ”

hay là sản phẩm của chính xã hội loài người ,

nó được sinh ra, nuôi dưỡng, thẩm định bởi thời đại; không có thứ triết học bất biến,

tuyệt đích cho mọi thời đại mà bản thân

triết học luôn thay đổi để thích ứng với từng giai đoạn lịch sử cụ thể tùy theo tư duy

chung của chính xã hội đó tạo nên.

Quy luật vận động và hỗ tương : Triết

học luôn biến đổi theo từng sát na và tồn tại trong mối quan hệ tương giao lẫn nhau giữa các yếu tố cấu thành triết học, hoặc

giữa triết học và các khoa học chuyên biệt, tùy theo từng quan điểm của mỗi triết gia trong mỗi hoàn cảnh lịch sử - cụ thể của

tiến trình lịch sử xã hội loài người.

Quy luật tất yếu của sự sàng lọc – kế thừa

và phát huy các giá trị tư tưởng triết học :

những tư tưởng triết học được viết lên từ hiện

thực cuộc sống , nó nối liền từ quá khứ đến hiện tại và kéo dài đến tương lai Chính vì thế chắc

chắn sẽ có sự sàng lọc – kế thừa và phát huy

những tinh túy ( di sản ) của chính bản thân mình

để triết học tồn tại sống động mãi với thời gian

và con người.

 Các chủ đề tư tưởng triết học tất yếu sẽ phải

có sự thay đổi.

Đây là một đặc tính quan trọng trong triết học phương Tây Triết học là “linh hồn sống” của

xã hội , phản ánh hiện thực sinh động của xã

hội tùy theo sự vận động của bối cảnh lịch sử -

xã hội

 tất yếu các chủ đề tư tưởng triết học phải

thay đổi để nó kịp thời thích ứng với chính sự thay đổi đó, đồng thời, nó góp phần làm sáng

tỏ những đặc điểm của thời đại, dự báo xu

hướng vận động của tiến trình lịch sử trong

mối liên hệ quá khứ - hiện tại và tương lai

•Ba nguyên tắc khi nghiên cứu triết học :

Nguyên tắc lịch sử - cụ thể :

“ bản chất – linh hồn sống của triết học muốn tồn tại và phát triển phải dựa trên không gian xác định – thời gian cụ thể - sự kiện sống

động”

Nguyên tắc xác định đối tượng nghiên cứu : mỗi bức tranh xã hội có nhiều dòng tư tưởng triết học đan xen, trong đó sẽ có dòng tư tưởng chủ đạo, cốt lõi , mang tính định hướng chung

cho sự phát triển của toàn xã hội.

•Nguyên tắc đảm bảo tính khách quan, tính toàn diện của triết học :

Với tư cách là khoa học lý thuyết thể hiện sự thông thái về tri thức đồng thời là khoa học ứng dụng được rút ra từ những giá trị , kinh nghiệm thực hành của con người trong cuộc sống lao động, trong mỗi lĩnh vực cũng như tổng hợp toàn bộ các lĩnh vực…đòi hỏi tri thức triết học đảm bảo tính khách quan, tính đảng, tính toàn diện về mặt thế giới quan và

phương pháp luận của triết học.

1 Khái quát bối cảnh văn hóa chính

trị xã hội Hy Lạp – La Mã cổ đại

2 Sự phân kỳ triết học Hy Lạp

Hy Lạp cổ đại – là quốc gia chiếm hữu nô lệ

rộng lớn ( miền Nam bán đảo Balcan, ven

biển Tiểu Á và các đảo ở biển Egieé) có điều kiện tự nhiên thuận lợi nên sớm xây dựng một nền kinh tế công & thương nghiệp phát triển, một nền văn hóa tinh thần phong phú – cơ sở nền văn minh phương Tây hiện đại.

Sự đề cao lao động trí óc đã thúc đẩy sự hình thành tầng lớp tri thức, họ đã sử dụng tư duy

lý luận để nghiên cứu thế giới và xây dựng

nên một triết học và khoa học đồ sộ, sâu sắc.

Sự sự tích lũy tư hữu, phát triển quan hệ hàng hóa, sự phân hóa giàu nghèo, sự đối kháng giữa các lực lượng xã hội thiết chế

xã hội mới ra đời.

Sự chuyển tiếp từ xã hội công xã nguyên thủy sang chế độ chiếm hữu nô lệ diễn ra cùng với những biến đổi căn bản trong ý

thức, trước hết là nhu cầu lý giải nghiêm

túc những vấn đề tự nhiên, xã hội và con

người.

Sự tiến bộ từ tư duy thần thoại đến triết

học, là con đường từ hình thức diễn đạt

thông qua biểu tượng đến hình thức diễn

đạt bằng khái niệm Triết học ra đời không

có nghĩa thần thoại mất đi, mà tiếp tục tồn tại trong tôn giáo, nghệ thuật, văn chương, nhưng được xem xét ở bình diện khác -

bình diện giá trị Đằng sau những câu

chuyện thần thoại là cả một triết lý sống,

thể hiện những chuẩn mực, những giá trị, những bài học đạo đức, nhân văn

Ảnh hưởng của văn hoá phương Đông đến

sự hình thành tư duy triết học và khoa học

Hy Lạp : tiếp thu chữ viết tượng hình của

văn minh Lưỡng Hà, các thành quả khoa

học và phép tính lịch của người Babilon, yếu

tố huyền học (occultism) ở các nền văn minh phương Đông, nhất là vùng Trung Cận Đông

và Bắc Phi Tri thức ở phương Đông như

toán học, thiên văn học, địa lý, hệ thống đo

lường, các mầm mống của y học, các khoa

học về sự sống đáp ứng phần nào khát vọng khám phá của người Hy Lạp.

Triết học thời sơ khai, còn gọi là thời kỳ Tiền Socrates, gắn với sự hình thành các trường phái triết học đầu tiên tại Hy Lạp (thế kỷ VI - V TCN).

Triết học thời cực thịnh (thế kỷ V - thế

kỷ IV TCN).

Triết học thời kỳ Hy Lạp hóa, khủng

hoảng và suy tàn, hay thời Hy Lạp – La

Mã bắt đầu từ thế kỷ III TCN đến thế kỷ

V SCN.

a Triết học tự nhiên của trường

phái Milet

b Trường phái Pythagore

c Cuộc tranh luận giữa triết học

Heraclite và trường phái Eleé.

• Thales ( 624 – 547 TCN)

Ông được mệnh danh ‘ cha đẻ của triết học ’, đồng thời là nhà toán học và vật lý học.

Ông cho rằng bản nguyên thế giới là Nước Nước tồn tại dưới nhiều trạng thái khác nhau

và nó cần thiết để duy trì sự tồn tại và phát

triển của các vật thể Mọi vật đều do nước sinh

ra và trở lại thành nước.

Với quan điểm này, Thales đã tạo một bước ngoặt tiến bộ khi giải thích bản nguyên thế giới thoát ra khỏi những tư tưởng thần thoại huyền bí.

• Anaximandre ( 610 – 547 TCN)

Ông là triết gia - học trò của Thales

• Quan điểm triết học của Anaximène

Ông giải thích mọi vật trong vũ trụ bắt nguồn từ

không khí

Ông đẩy tư duy nhân loại lên một trình độ trừu tượng hóa cao hơn, ông cho rằng nguồn gốc của vũ trụ là ‘apeiron’(a –pây – rôn)

Từ apeiron nảy sinh ra những mặt đối lập ở ngay trong lòng nó là nóng và lạnh, khô và ướt, cứng và mềm…rồi hình thành mọi vật

Quan điểm này của ông đã tạo nên nét đặc biệt trong triết học của mình là đưa ra tư tưởng biện

chứng, nhìn thấy ở mọi vật có chứa đựng trong

lòng nó các mặt đối lập nhau.

 Điểm chung của ba nhà triết học này là

trường phái triết học đầu tiên của phương

Tây vượt qua những tư tưởng thần thoại để

có cách giải thích mới về vũ trụ bắt nguồn từ giới tự nhiên , là những chất sơ bản mà con

người có thể sờ nắm được, nhìn thấy được…) Đây cũng là bước ngoặt lớn tạo nên điểm đặc biệt trong ý thức của các nhà triết học thời

bấy giờ trên cơ sở tác động của điều kiện xã hội ở một nấc thang phát triển nhất định.

• Pythagore ( 580 – 500 TCN)

Ông sống ở đảo Samos, lúc đứng tuổi vì

chống đối nhà cầm quyền nên ông chuyển đến Crotone trên bán đảo Ý.

Ông xuất thân là nhà toán học nên cho rằng

cơ sở của các hiện tượng tự nhiên là những con số.

Những con số này thiết lập nên trật tự xã hội con người→ con người muốn nhận thức về vũ trụ thì phải nhận thức những con số đã và

đang điều khiển vũ trụ

Về mặt triết học thì chưa phải là tư tưởng

nổi bật vì ông đại biểu cho lợi ích quan điểm

của bọn chủ nô phản động chống lại những tư tưởng tiến bộ, dân chủ Tuy nhiên, về toán học thì ông có nhiều cống hiến vĩ đại.

• Heraclite ( 544 – 483 TCN)

Ông sinh tại Éphèse.

Tác phẩm của ông: “Bàn về tự nhiên”

nhưng nhiều phần bị thất lạc, hiện nay chỉ còn lại một số.

Ông cho rằng bản nguyên tạo ra vạn vật

chính là Lửa “Thế giới, một chỉnh thể gồm

mọi vật, không phải là do bất cứ một thần

thánh hoặc là một người nào tạo ra, mà đã,

đang và sẽ là một ngọn lửa vĩnh viễn sống,

bùng cháy và tắt đi theo quy luật”.

• Heraclite ( 544 – 483 TCN)

Ông đồng thời là một nhà biện chứng – nhìn

thấy sự biến đổi không ngừng của vạn vật trong

vũ trụ “Người ta không bao giờ tắm hai lần trong một dòng sông” là câu nói bất hủ minh chứng

luận điểm này.

Ông còn đưa ra khái niệm Logos Logos: cái lý phổ biến →mọi sự vật tồn tại trong sự vận động không ngừng và theo quy luật chia rẽ, đấu tranh

và thống nhất giữa các mặt đối lập trong cùng

một thể thống nhất với nhau Ví dụ: sự sống và

cái chết, lên và xuống…tất cả đều là một.

• Trường phái Élee :gồm có Xenophane

và Parmedine.

Xenophane (570-478 TCN):

• Quan điểm Triết học Xenophane (570-478

TCN):

•Là người phác thảo những đường nét ban sơ

của nguyên lý vạn vật đồng nhất thể

Xênôphan còn là người đầu tiên nêu ra vấn

đề khả năng và giới hạn của nhận thức

Ông vạch ra cơ sở tâm lý của tôn giáo, nhấn mạnh rằng con người khả tử tưởng tượng ra các vị thần giống như họ , có giọng nói, hình

thức như và xem các vị thần như biểu hiện của cái Tuyệt đối, mục đích cao cả của cuộc sống.

• Trường phái Élee :gồm có Xenophane và Parmedine.

Parmenides (540 - 470 TCN)

Quan điểm triết học Parmenides:

Thế giới như một quả cầu vật chất đóng chặt, nén đầy, không còn chỗ trống; không thể có vận động (chuyển dịch), bởi lẽ tất cả đã được lấp

đầy, không có cái gọi là không gian rỗng, phi vật thể

Tồn tại và tư duy đồng nhất với nhau vừa như quá trình, vừa như kết quả

Ông bác bỏ sự chuyển hóa, sinh thành, diệt

vong, bởi lẽ chúng giả định khả năng của cái

không-tồn-tại.

Quan điểm triết học Parmedine(540-470

TCN)

Tóm lại, ba đặc tính của tồn tại là toàn vẹn thống nhất, không sinh không diệt, bất biến

bất phân Nhận thức được ba luận điểm ấy,

chúng ta bước đi trên con đường chân lý (nếu dựa vào lý trí) , con đường thường kiến (xuất phát từ cảm giác) để nắm bắt thế giới luôn biến đổi, nhất thời, hư ảo Và như thế, theo

Pácmênhít, có hai thứ triết học - một thứ

hướng đến chân lý, một thứ hướng đến thường kiến

• Zenon (496 – 429 TCN)

• Zenon (496 – 429 TCN)

Ông nổi tiếng với các nghịch lý

(Paradoxes) mà người đời thường cho là ngụy biện vì nó trái với nhận thức thường nghiệm của con người.

Ông cho rằng: Nhận thức là một quá trình phức tạp, quanh co, nan giải, đầy chông gai,

“nghịch lý”, đầy mâu thuẫn, vì thế không thể chấp nhận lối giải thích đơn giản, một chiều

về các sự vật, hiện tượng mà con người nắm bắt chỉ nhờ vào các cảm giác rời rạc.

• Zenon (496 – 429 TCN)

Lý luận của ông nổi tiếng với các câu

chuyện là mũi tên bắn ra không chuyển động, nên nó sẽ không bao giờ đến đích, Achille và con rùa…

Tư tưởng của ông đã góp phần kích thích

tư duy, khuyến khích tinh thần hoài nghi,

tranh luận, đi tới chân lý, “đem đến một lực đẩy mạnh mẽ cho sự phát triển toán học,

lôgíc học cổ đại ”(Tóm lược lịch sử triết học

Moskva, 1981, tr 61 (tiếng Nga).

a Nền dân chủ chủ nô và sự tác

động của nó đến sinh hoạt tinh

thần của xã hội.

b Các triết gia đặt nền tảng giải

thích mới về bản nguyên thế giới: Anaxagoras, Empedocles.

c Phái nguyên tử luận: Democritos,

Epicuros, Leucippos.

• Nhận định về tư tưởng triết học Hy Lạp

cổ đại.

d Phái biện thuyết: Protagoras, Gorgias

e Trường phái Socrates: từ triết học tự

nhiên sang triết học đạo đức.

f Triết học Platon

g Aristotes: Bộ bách khoa toàn thư Hy

Lạp cổ đại.

•Nền dân chủ chủ nô

của Hy Lạp chính thức được khẳng định và

phát triển rực rỡ vào nửa sau thế kỷ V TCN, nhưng những cải cách dân chủ đã được bắt

đầu ngay từ đầu thế kỷ

VI TCN, gắn liền với tên tuổi của Solon.

• Solon (638 – 588TCN)

Solon là một nhà thơ được quần chúng tín

nhiệm đứng ra làm một cuộc cải cách có quy

mô rộng lớn trên nhiều phương diện.

Ông tiến hành cải cách vào năm 594 TCN

bao gồm các lĩnh vực: xóa hết khoảng nợ đã

vay cho người nghèo; giải phóng nô lệ, cải cách tiền tệ, phát hành tiền mới thay thế cho loại

tiền cũ lưu hành trước đây, nhà nước thừa

nhận quyền của người dân được làm di chúc

về tài sản và quyền thừa kế theo di chúc…