Y Học Cổ Truyền Tây Tạng

Nh ng có m t th không c th và không th phân tách, đó chính là "dòng" giao thông.

• Gió, liên quan đ n hô h p và v n đ ng

• M t, liên quan đ n tiêu hóa, n c da và tính khí

• m, liên quan đ n gi c ng , c đ ng kh p và đàn h i da

M t trong các c n nguyên c a b nh đ c cho là s thi u hi u bi t v b n ch t đúng đ n c a

s th c Thi u s th a nh n này d n đ n các c m xúc và ham mu n mâu thu n, t o ra 3

tr ng thái tâm th n khác nhau:

Các nguyên nhân khác gây m t cân b ng bao g m các y u t môi tr ng, nh h ng khí

h u theo mùa, ch đ n, đ c t , ch n th ng và h nh ki m trong cu c s ng Các y u t này tác đ ng lên các th d ch b ng tính ch t t ng t ho c trái ng c c a chúng, gây ra s

d th a ho c thi u h t

M t khác, do ngu n g c c a nó, y h c Tây T ng s d ng nhi u bi n pháp ch n đoán c a y

h c c truy n Trung Qu c Các th y thu c Tây T ng c ng s d ng các ph ng pháp b t

m ch, phân tích n c ti u, ch n đoán l i, và quan sát chung đ xác đ nh tình tr ng c a

I Khái ni m

Y h c Tây T ng là m t ngành khoa h c, ngh thu t và tri t lý mang l i cách ti p c n chính

th lu n v ch m sóc s c kh e Nó là m t khoa h c vì các qui t c c a nó đ c li t kê trong

m t khuôn kh có h th ng và logic d a trên hi u bi t v c th và m i liên quan gi a c

th v i môi tr ng Nó là m t ngh thu t vì nó s d ng nh ng k thu t ch n đoán d a trên

s sáng t o, s th u hi u, s tinh t và tình th ng c a ng i th y thu c Và nó là m t tri t

lý vì nó bao quát nh ng nguyên t c ch y u c a Ph t giáo là lòng v tha, nghi p ch ng và luân h i

Tri t h c Ph t giáo cho r ng v n v t trong v tr luôn tr ng thái luân h i - r ng m i hi n

t ng đ u là nh t th i, và đ c tính duy nh t v nh vi n chính là s nh t th i c Ph t d y

"Cho dù s t n t i có hoàn h o hay không, nó v n là m t t t y u có th c và kh c nghi t c a

s hi n h u, mà t t c m i sáng t o đ u là phù du." Chính s nh t th i này khi n cho t ng

v t và v n v t đ u ph i ch u đau kh vào lúc này hay lúc khác S đau kh không ph i là

ng u nhiên mà b t ngu n t m t nguyên nhân c th , cho dù đó là t ki p này hay ki p

tr c Ch có thông qua h c t p và thành tâm th c hành t - ma m i có th thoát kh i vòng đau kh luân h i

Lý thuy t y h c Tây T ng cho r ng v n v t trong v tr đ c t o thành t 5 y u t nguyên

th y là sa ( t), chu (N c), me (L a), rLung (Gió) và Nam-mkha (Không gian) M c dù c

5 y u t nguyên th y này đ u ch u trách nhi m t o thành m i t bào, nh ng m i y u t l i

có m t nh h ng đ c tr ng: sa có nh h ng l n h n trong vi c t o thành t bào c ,

x ng, m i và kh u giác; chu ch u trách nhi m t o thành máu, các d ch c a c th , l i và

v giác; me chi ph i thân nhi t, n c da, m t và th giác; rLung đ m nhi m vi c th , da và xúc giác; và nam mkha ph trách các khoang c th , tai và thính giác

II L ch s

S hình thành ch y u c a cái mà hi n nay chúng ta g i là Y h c c truy n Tây T ng (YHCTTT) b t ngu n vào kho ng th k th 7 - 8 sau CN Tr c đó, ng i Tây T ng đã có

m t n n y h c dân gian khá khác bi t v i các dân t c khác trên th gi i, d a trên nh ng

hi u bi t theo kinh nghi m v tính ch t đi u tr c a các lo i cây c , mu i, khoáng v t và s n

ph m đ ng v t đ a ph ng

các th y thu c đ c Nhà Vua sùng đ o Ph t Asoka (th k 3 tr.CN) phái đi t n đ truy n bá y h c kh p châu Á Ch c ch n c ng có s giao thi p v i Trung Qu c thông qua

nh ng đoàn lái buôn Nhi u chi u th khác nhau c a các lãnh chúa đ a ph ng có ti u s y

h c đ c đ c p áng chú ý là qu c v ng Lha-mtho-ri, th k th 5, ng i đã phái hai

th y thu c n i ti ng t n t i Tây T ng đ d y các th thu t ch n đoán cho ng i Tây

T ng, và qu c v ng hBron-gnyan, th k th 6, có con trai đ c m đ c thu tinh th thành công b ng ph ng pháp đánh m ng m t v i dao m b ng vàng

qu c Tây T ng Ông mang n n v n minh đ n cho các th n dân c a mình qua vi c sai các

h c gi sáng t o ra b ng ch cái và ng pháp phù h p v i ngôn ng b n đ a và m i các h c

gi đ n t nh ng n n v n minh l n c a châu Á

làm quen v i tinh hoa c a y h c, ông mang v nh ng ki n th c t n , Trung Qu c và

Ba T i u này di n ra thu n l i nh hai chính phi c a ông là k t qu c a cu c hôn nhân

v i hoàng t c Trung Qu c và Nepal áng chú ý là:

- d ch và gi i thi u "Great Medical Treatise" ( i lu n thuy t y h c), do Ha-shang Mahadeva

và Dharmakosha d ch t ti ng Trung Qu c

- s truy n bá ki n th c c a danh y Trung Qu c Han-wang-Hang

- s truy n bá ki n th c c a danh y n Bharadaja

- s truy n bá ki n th c c a danh y Ba T Galenos (khó mà bi t đ c đây là tên c a ông hay là tên ông đ c đ t cho do th ng xuyên tham kh o Galen)

Ba th y thu c n i ti ng này đã ghi chép l i nh ng đi m c t y u c a thu t ch a b nh c a mình d ng v n b n theo ngôn ng m i Thú v h n, h đã vi t m t lu n v n g m 7

ch ng ("The Weapon of the Fearless" - V khí c a lòng can đ m) d a trên nh ng bàn lu n

và trao đ i gi a h Hai v danh y đ u cu i cùng đã quay v quê h ng nh ng Galenos v n làm m t ng y, c i v và sinh ba ng i con trai đ c ông d y ngh thu c và sau đó truy n

bá y h c mi n b c, trung và nam Tây T ng C ng có m t ch ng trình c a hoàng t c đào

t o nh ng bé trai sáng d tr thành th y thu c

trong n a đ u th k 8 và b y đ c đ u tiên đã đ c l p ra cho các ng y và các th y thu c

khác Tuy nhiên, s ki n tr ng đ i trong l ch s Tây T ng là s tr vì c a Qu c v ng strong-lde-btsan trong n a sau c a th k này Ông là ng i đ t n n móng v ng ch c cho

Khri-Ph t giáo Tây T ng và d i s b o tr c a ông hàng tr m tr em thông minh sáng d

đ c đào t o thành nh ng d ch gi đ mang nh ng tinh hoa c a n n v n minh châu Á v cho đ t n c c bi t đáng chú ý là Vairocana, ng i n m v ng và d ch "Fourfold Medical

Treatise" (rgyud bzhi), trình bày bao quát h th ng y h c ph t giáo n mà sau đó tr thành hòn đá t ng c a h th ng y h c Tây T ng Tuy nhiên, lãnh t tinh th n chính Tây

T ng vào th i gian này - Padmasambhava - đánh giá là còn quá s m đ gi i thi u m t h

th ng quá hoàn ch nh và thâm thúy nh v y [có s c ng th ng đáng k v tôn giáo vào th i

đi m này vì nh ng ng i theo bái v t giáo và các th y lang đang ch ng đ i m nh, trong s này có c nh ng quan l i nhi u th l c] Ng i ta quy t đ nh gi u các b n d ch và các ch

d n trong m t b o tháp hình đài hoa trên nóc ngôi chùa Samye, mà ch nh ng nhà s có quy n m i đ c m ra và truy n bá h th ng ki n th c y h c hoàn ch nh này vào th i đi m thích h p

Tuy nhiên, Qu c v ng Khri-srong đã quy t đ nh xây d ng m t h th ng y h c xu t s c

Bi t r ng h th ng đ y đ - d a trên Fourfold Treatise - s đ n sau, ông đã v i nhi u danh

y t các n c láng gi ng và sai h d ch t các ngu n tài li u y h c c a các n c l n châu

Á Trong giai đo n này s th nh v ng c a n n y h c châu Á đã tràn vào Tây T ng Sau này,

v i s công khai Fourfold Treatise , t t c nh ng trí tu này đ c đúc k t d i m t ánh sáng

th ng nh t, đ c h ng tính logic nghiêm ng t c a đ o Ph t và nh ng ki n th c v tâm lý

và tâm th n đã có t 1300 n m tr c hình thành qua s phân tích t m c a Ph t giáo v tinh th n, c th và m i liên quan gi a chúng, ch a nói đ n vi c nghiên c u chúng tr c ti p thông qua thi n đ nh Qu c v ng đã cho m t s nam thanh thi u niên sáng d h c các k thu t có trong nh ng b n d ch này Chín ng ì trong s h đã h c đ c nhi u nh t và đ c

c làm Ng y c bi t đáng chú ý là ng i đ u tiên, Yutok Yeunten Gonpo, có l v danh y Tây T ng n i ti ng nh t Nhi u câu chuy n k l v ông đã bi n ông tr thành g n nh là

hi n thân c a chính thu t ch a b nh và ch a đ ng t t c s k di u và bao la c a vi c khám phá ra ngh thu t này c a loài ng i Ông đ c ng i Tây T ng cho là đã tái sinh (hay đ u thai) nhi u th k sau đó đ tr thành ng i canh gác và di n gi i cu n Fourfold Medical Treatise đ c gi ng d y bí m t Samye

v n hóa n c ngoài do qu c v ng Khri-Srong đ a vào, d i s tr vì c a ng i k v ông là

qu c v ng Langdarma, các th y tu bái v t giáo và các c n th n c a ông này H u h t các

di tích c a đ o Ph t đ u b phá h y Trong và sau tri u đ i c a ông, v ng qu c b s p đ , tình tr ng h n lo n x y ra và đây là th i k suy vi trong l ch s Tây T ng M t s s gia cho

r ng m c dù ph t giáo b t n th t n ng n , song y h c truy n th ng v n ti p t c mà không

b nh h ng i u này r t đáng ng Có l nó v n ti p t c nh ng m t hình th c khác, vì nhi u v danh y n i ti ng nh t hành ngh trong các đ n chùa đã b phá h y và toàn b

nh ng đ c tr ng c a m t n n ki n th c Tây T ng đang đ c hi n đ i hóa đã b th t truy n khi nh ng k ph n đ ng c khôi ph c tr t t c M c dù nhi u ki n th c đã đ c d ch ra,

nh ng r t ít th t ch c a th i k đ u này còn sót l i

Vào n a sau th k 10 y h c Tây T ng đã có m t b c ti n đáng k M t làn sóng nh ng con ng i c n cù và qu c m c a hai vùng đ t n m k p gi a n và Tây T ng đã ra s c làm vi c đ ph c h i n n v n hóa Tây T ng và đ a nó tr thành tinh hoa mà n ph i

c n đ n H đ c g i là lotsawa, có ngh a là nh ng d ch gi H không đ n thu n là nh ng

nhà ngôn ng h c mà còn là nh ng h c gi v đ i soi sáng cho nhân lo i v cái thi n c a

chính mình, "d ch" hi u theo ngh a r ng nh t là đ a nh ng tinh túy c a m t n n v n hóa

này vào m t n n v n hóa khác T th k 10 đ n th k 12, h không ch đ n thu n ph c

h ng Ph t giáo và y h c Tây T ng mà còn b i đ p thêm cho chúng, m r ng n n t ng c a chúng và thi t l p v ng ch c m t n n v n hóa mà s kéo dài t i t n cu i th k 20 Cùng

v i nhi u đi u khác, h đã d ch m t trong nh ng th t ch y h c c quan tr ng nh t - cu n yan-lag brgyad-pa'i snying-po bsdus-pa ("Bát chi y h c tinh hoa"), g m 120 ch ng và

ph n chú d n c a nó - bZl.ba'i 'od.Zer ("Ánh tr ng")

t p d i s dìu d t c a 75 h c gi n i ti ng c a n và dành nhi u th i gian nghiên c u các bài gi ng Janadarna nh t là cu n "Bát chi y h c tinh hoa" và ph n chú d n c a nó Ông

đã gi ng d y, c ng c và truy n bá nh ng bài gi ng y khoa này Tây T ng H u du c a

các h c trò ông là nh ng ng i đóng vai trò l n trong vi c thúc đ y vi c th c hành y h c Tây T ng D i s h ng d n c a ông t ng s đã có 158 tài li u đ c d ch và biên so n Trong th k này, nh ng khái ni m thâm thuý v b n ch t tâm th c a con ng i và s ph thu c gi a con ng i v i môi tr ng xung quanh và xa h n là v i v tr mà trong đó con

ng i đang s ng đã đ c ch p nh n, thông qua các bài gi ng Kalachakra tantra Nh ng bài

gi ng này nghiên c u nh h ng c a th i gian trong ngày, mùa trong n m v.v đ n sinh

h c và khí ch t c a con ng i, và nhi u đi u khác n a, nh giáo s Meyer nh n xét, nó

th a h ng quan ni m c a ng i n v c u trúc c th , nh n th c, sinh lý b nh và tr

li u

L ch s đ c bi t nói đ n chín v danh y h u du c a Rin.chen.bZang.po cu i th k 11 Hai

ng i trong s h đã mang l i nh ng b c phát tri n m i Shang-ston gZi Brjid-'bar đã t i

n đ và h c v Bát chi Tinh hoa khái quát trong Nalanda d i s dìu d t c a đ i danh y Chadravi Ông tr v Tây T ng v i r t nhi u bài gi ng mà ông đã d ch ra sTod-ston dKonchog Skyabs c ng t i n và nghiên c u nh ng công trình này d i s h ng d n

c a b c th y Shintipa sTod ston n i ti ng do vi c gi ng d y H u Yuthog trong ph n chú

d n Ánh tr ng trong Bát chi Tinh hoa Trong n a cu i th k này, gTer-ston Grapa shes (1012-1090) đ c cho là đã phát hi n ra Fourfold Treatise mà ba th k tr c đ c Vairocana gi u trong chi c c t chùa Samye M t s ng i Tây T ng xem ông là s đ u thai c a Vairocana chính vì lý do này

Yuthog II (1112-1203) - và công trình y h c n i ti ng nh t - Fourfold Treatise Công trình này đã t p h p m t cách xu t s c t t c nh ng y u t đã hòa nh p vào n n y h c Tây T ng cho t i th i gian này V ngu n g c c a nó, Giáo s Meyer đã nói trong cu n "Y h c ph ng ông":

“Ngu n g c và l ch s c a Four Tantras v n còn bí n và là đ i t ng tranh cãi gay g t gi a các h c gi Tây T ng M t s cho r ng nó là nh ng bài gi ng đích th c c a c Ph t " ng

c u kh c u n n" (Bhaisajyaguru), đ c d ch t ti ng Ph n, trong khi m t s khác coi nó là

m t tài li u không rõ tác gi M t s th m chí còn đi xa h n khi ph nh n ngu n g c ti ng

Ph n và tin r ng nó là công trình c a m t tác gi Tây T ng - Yuthog này ho c Yuthog kia -

d a trên nh n xét khá đúng r ng nó ch a nh ng ý ni m xa l v i n , nh t là nh ng ý

ni m có v t Trung Qu c Tuy nhiên, ý ki n cho r ng Four Tantras là l i c a Ph t đã th ng

th d i quy n l c chính tr c a Dalai Lama V và ng i nhi p chính c a ông là Sangye Gyamtso, ng i kiên quy t ng h quan đi m này H tin r ng Four Tantras đ c truy n

d y đ u tiên n b i chính c Ph t khi ngài hi n thân l n đ u tiên nh m t " ng c u

kh c u n n" Sau đó, vào th k th 8, Vairocana đ c cho là đã d ch và đ a tài li u này cho th y c a ông là Padmasambhava, ng i sau đó đã gi u nó trong chùa Samye Vào n a sau th 7 ng i ta cho r ng nó đ c phát hi n l i b i Drapa Ngonshe (1012-90) và trong

th k ti p theo nó đ n tay Yuthog Tr , ng i đã hoàn thi n lu n thuy t b ng cách s a đ i

nó cho phù h p v i đi u ki n đ a ph ng c a Tây T ng i u này s gi i thích t i sao nó có

ch a nh ng y u t phi n

ây là m t cách gi i thích công khai h p lý Quan đi m c a m t trong s nh ng (n u không nói chính là) th y thu c Tây T ng n i ti ng nh t đ ng th i, Giáo s Khenpo, Troru Tsenam,

đã gi i quy t m i tranh cãi b ng cách ch ra con đ ng c Ph t v ch ra trong Ph t giáo

ph ng Nam, ngh a là, không ch nh m t nhân v t l ch s c a n mà còn nh m t hi n

thân gây c m h ng (sambhogakaya) cho th gi i này trong n m thiên niên k sau s khai

sáng c a ngài và, khái quát h n, nh m t hi n thân d n đ ng c a s tuy t đ i, b t k đâu

và b t k ai N u cái "tinh th n thu n túy" này x y ra v i Yuthog và d n ông t i công trình

xu t chúng Four Tantras, thì tài li u này là gi ng h t gi a bài gi ng c a c Ph t và b n

hi n nay i u này không lo i tr kh n ng nó c ng là b n s a đ i và c p nh t c a m t tài

li u c - đích th c c a c Ph t - đ c chính c Ph t làm cho phù h p v i th i đ i c a mình và sau này nh h ng đ n Yuthog

B t k ngu n g c c a Fourfold Treatise, ch c ch n nó là m t tài li u v y h c c truy n Tây

T ng và là m t tài li u xu t chúng R t nhi u tài li u y h c c truy n Tây T ng đ c so n

th o đ d n gi i cho Fourfold Treatise và, gi ng nh nhi u công trình v đ i khác, nó luôn có

v đ ng trên và v t xa nh ng chú d n c a nó trong m t v th tinh khôi và oai nghi

B n thân Yuthog c ng đ c bao quanh b i nh ng truy n thuy t và ch c ch n là m t nhân

v t k l , ông đã đ n n nhi u l n và có m t trí óc minh m n và thông tu có th làm

ch và trình bày quan đi m v t t c nh ng b ph n khác nhau có m t trong n n y h c Tây

T ng lúc đó Công trình c a ông không ch là k t qu c a m t trí tu m n ti p mà còn c a kinh nghi m ngh y d y d n và nh ng chuy n vi n du

Trung Tây T ng Nh ng truy n th ng khác h ng th nh Tây Tây T ng và vùng Sakya và trên h t y h c Tây T ng ti p t c trên con đ ng đ n gi n và gia đình theo cách cha truy n con n i

Th k 15 - 17: Hai truy n th ng n i ti ng BYANG và ZUR Trong th i gian t đ u t i gi a

th k 15, hai h th ng quan tr ng này đã phát tri n, t ng ng mi n B c và mi n Nam Tây T ng, đ u d a trên Fourfold Treatise nh ng v i quan đi m khác nhau v b n ch t c a

nó, v i m t s khác bi t nh trong cách di n gi i và trong nh n bi t cây thu c i u sau cùng này là không có gì đáng ng c nhiên và làm n y sinh m t v n đ th ng g p ph i trong quá trình xây d ng c s d li u D c li u Y h c C truy n Tây T ng Trong khi vi c nh n

d ng th c v t h c ph ng Tây ch y u d a trên hình d ng và màu s c c a cây, xác đ nh loài và phân loài, thì trong y h c c truy n Tây T ng đi u quan tr ng hàng đ u n m các

đ c tính y h c Trong y h c c truy n Tây T ng thì nhi u cây khá khác nhau l i mang cùng

m t tên

Không ph i n c nào c ng có t t c nh ng lo i cây này Ngay c khi c ng nh ng loài đó

đ c tìm th y nh ng đ a đi m khác nhau, thì đ c tính y h c c a nó v n có th r t khác nhau tu theo đ cao, khí h u và đi u ki n đ a lý c a n i đó Vì y h c đ c truy n bá t các

n c khác t i Tây T ng và t vùng này c a Tây T ng đ n vùng khác, nên nhi u lo i thu c thay th c a đ a ph ng đôi khi th y trong ph n D c li u đ c kê trong Fourfold Treatise

và tài li u c a m t s tác gi khác nh ng không tìm th y đ a ph ng Nh ng lo i thu c thay th này th ng mang tên c a lo i thu c ban đ u ôi khi thu c thay th l i t ra có

nh ng đ c tính v t tr i so v i lo i thu c ban đ u

Các h th ng Byang và Zur phát tri n đ c l p trong th k 15, b sung cho nhau vào th k

16 và th t s hòa làm m t vào cu i th k 17, d i nh h ng m nh m c a quan Nhi p chính Desi Sangye

H th ng BYANG kh i đ u v i Jangdagpa (byang.bdagrnam.rgyal grags.bzang)

(1395-1475) Ông và nh ng ng i k t c đã biên so n nhi u lu n thuy t y h c, nh t là nh ng chú

d n cho Four Tantra H th ng c a h đ c nuôi d ng b c Tây T ng H tin r ng Fourfold Treatise là bài gi ng c a chính c Ph t

H th ng ZUR b t đ u sau đó ch ng 50 n m, Nam Tây t ng, thông qua Zurkhapa

(zur.mkar mnyam.nyid rdo.rje) (1439-1475) Là m t th n đ ng, ông ch u nh h ng m nh

m c a truy n th ng y h c bí truy n Yuthog Nyintik b t ngu n t Yuthog II Trong m t gi c

m , ông đã nh n đ c l i truy n d y r ng nh ng b n Fourfold Treatise và các tài li u liên quan khác hi n có đã b sai l c qua nhi u th k , và r ng ông ph i s a ch a l i chúng Ông

đã làm đi u này m t cách r t t m , l n ng c l i nh ng tài li u n g c và tri u t p h i ngh các th y thu c t t t c m i vùng c a n Cu c s ng ng n ng i nh ng quan tr ng

c a ông đã mang l i s đ i m i to l n cho n n y h c c truy n n và khai sáng m t trong nh ng truy n th ng n i ti ng nh t c a nó

Th k 17: nh h ng c a Dalai Lama V và quan nhi p chính Desi Sangye Gyamtso Dalai Lama V (1617-1682) n m quy n l c nhi u vùng đ t Tây T ng và tr thành m t qu c

v ng hùng m nh Ông l p ra nhi u tr ng y, cách xa th đô m i Lhasa Môn đ chính c a ông và là quan nhi p chính t ng lai, Desi Sangye (sde.srid sangs.rgyas rgya.mtsho)

(1563-1705) là m t h c gi l i l c D i s ch đ o c a ông, m t nhóm các th y thu c và

h c gi đã kh o c u nh ng chú gi i khác nhau c a các truy n th ng Byang và Zur trong

Fourfold Treatise và báo cáo l i cho ông nh ng khác bi t, nh ng mâu thu n và nh ng đi m

c n bàn T t t c nh ng nghiên c u này, cu n chú gi i chính "Blue Vaidurya Treatise" đ c

so n th o ây là cu n sách r t có giá tr và đ c đánh giá r t cao cho mãi t i nay H n ch

c a công trình này là ch Desi Sangye không ph i là m t th y thu c th c hành mà ch là

m t nhà lý lu n y h c Ông có cu c s ng chính tr , h c thu t và tôn giáo r t b n r n Blue Vaiduya nh n đ c nhi u s chú ý ph ng Tây trong nh ng n m g n đây và đ c nhi u

ng i xem là chú gi i c a chính Fourfold Treatise i u này không hoàn toàn đúng

Dalai Lama V không hoàn toàn hài lòng v i các tr ng d y y h c c a mình và đã yêu c u Desi Sangye tìm m t đ a đi m thích h p g n Lhasa đ đ t m t tr ng ó là lý do (m t s

n m sau, sau khi Dalai Lama qua đ i và d i th i nhi p chính c a Desi Sangye) tr ng Iron Hill (lcags.po.ri) Medical College đ c thành l p Có qui đ nh r ng m i chùa, ngh a là m i huy n, s đ c nh n m t th y thu c đ c đào t o t tr ng này và do đó đây bi u hi n cho

s b t đ u c a h th ng y t công c ng Tây T ng Quy n l c chính tr c a truy n th ng Desi Sangyr - tr ng phái Gelupa - lúc này đ ng ngh a v i vi c xu h ng y h c này s nhanh chóng chi m u th trên ph n l n cao nguyên Tây T ng Nó hòa nh p m t cách hi u

qu Byang và Zur l i thành m t (m c dù đây không đ n thu n là Byang b đ ng hóa vào Zur) và t o ra m t trào l u m i c a YHCT Tây T ng

Kumbum n m 1757, Labrang n m 1784 B c Kinh t i Yonghegong kho ng n m 1750 và còn Mông C và vùng Ban-c ng

Có s đua n c a YHCT Tây T ng ông Tây T ng trong th k này, d i nh h ng c a Dilmar Geshe, ng i có th m c d c li u đã tr thành tài li u tham kh o đ c ch p nh n

r ng rãi ông Tây T ng có đ t đai màu m h n Trung Tây T ng và là m t trong nh ng ngu n chính cung c p nhi u lo i th o d c dùng trong YHCT Tây T ng Môn đ n i ti ng c a

Dilmar Geshe là Situpa 8, Choji Jungnay (chos.kyi byung.gnas) (1700-1774), m t nhân v t

tôn giáo, m t nhà ng pháp, nhà th , nhà khoa h c và là m t th y thu c v i nh ng k n ng

có m t không hai Ông đã sáng l p ra m t tr ng y Palpung, trong v ng qu c De-Ge c a Tây t ng vùng vi n đông Tây T ng, c ng là n i bi u hi n t duy r t c i m đ i v i nh ng giá tr c a các ki n th c c đi n Trung Hoa v ngh thu t, y h c và khoa h c

Các nguyên t c c b n

M c dù không đ c trang b nh ng ph ng pháp hi n đ i đ kh ng đ nh nh ng lý thuy t

c a mình, song các nhà hi n tri t n c đ i tin r ng v tr - m c phân t - là m t b mênh mông c a v t ch t, n ng l ng, chuy n đ ng và ràng bu c, trái ng c v i t m phông

vô tính c a không gian H g i 5 thành t có m t kh p n i c a s t n t i là 5 y u t B

hi n t ng bi n đ i không ng ng này bi u hi n - m c đ thô thi n - thành m i hi n t ng

đ ng v t, rau c và khoáng ch t mà chúng ta coi là s s ng C th ng i là m t th gi i vi

mô r t ph c t p hàm ch a c n m y u t , nh m t v tr trong đó chuy n đ ng c th là

m t th gi i v mô c c k ph c t p bao g m 5 y u t Ta có th so sánh nh n th c v N m

Y u t này v i m t máy in ch s d ng 3 màu và màu đen đ in ra m i b n sao tác ph m

c a mình K t qu cu i cùng - ví d m t b n sao b c ho Gauguin - ch a hàng tri u màu và

r t ph c t p song t ng đi m màu v n ch là m t s n ph m đ n gi n c a b n th m c này Khi s m t cân b ng c a 5 y u t trong c th ng i (toàn b ho c trong m t hay nhi u c quan và h th ng) gây ra b nh, s cân b ng đ c ph c h i b ng cách thu hút các ngu n

y u t t th gi i xung quanh i u này có th đ c th c hi n thông qua thay đ i hành vi, thay đ i b a n, dùng thu c ho c áp d ng nh ng bi n pháp đi u t đ c hi u Y h c Tây T ng

s d ng cây c , khoáng ch t và v.v, ch t l ng các y u t c a chúng đ c bi t là làm t ng

ho c gi m m t hay nhi u y u t trong c th H n n a, hàng th k kinh nghi m th c t đã cho th y tác d ng tr c m t và lâu dài c a các d c li u káhc nhau trên nh ng mô và c quan khác nhau c a c th và trên nh ng b nh t t c th

YHCT Tây T ng ch ra 3 sinh đ ng l c h c đ c g i theo ti ng Tây T ng là nyes pa gsum: ba tác nhân gây b nh (ti m tàng) H chia t t c nh ng h th ng c th khác nhau thành 3 nhóm (liên quan v i các y u t ) đ m b o cho ho t đ ng t t c a ph c h p tâm-th là con

ng i Vì th chúng ta h u nh có th g i đó là "Ba tác nhân s c kh e" Tuy nhiên, khi ch c

n ng bình th ng c a chúng b phá v , chúng tr thành tác nhân gây b nh và cu i cùng

b nh t t s x y ra Ba sinh đ ng l c h c này r t gi ng v i tridosha c a n n y h c ayurveda

n

Gi ng nh vi c s a ch a m t đ ng c ô tô, th y thu c YHCT Tây T ng c phát hi n nh ng

y u kém trong h th ng tr c khi h ng hóc c th x y ra Do đó YHCT Tây T ng ph n nào

là m t n n y h c d phòng x trí nh ng khuynh h ng b t bình th ng tr c khi chúng khi n b nh nhân bi u hi n các v n đ lâm sàng nghiêm tr ng Tuy nhiên, do nhi u ng i

ch đi khám khi b nh đã n ng, nên ph n chính c a n n y h c này - trên th c t - có liên quan v i đi u tr t c thì m t b nh c th mà b nh nhân m c trong khi đ ng th i x lý s

m t cân b ng ti m n bên d i

Nhi u khái ni m v sinh lý, b nh lý và tr li u trong YHCT Tây T ng b t ngu n t y h c Ph t giáo và Siddha n o Ph t đã t xóa s n t th k 12 s.CN N n y h c c a nó

h i nh p v i y h c ayurveda c a đ o Hindu, chi m u th mi n b c ti u l c đ a này Song

hình th c thu nh h n c a y h c Siddha v n t n t i mi n nam

YHCT Tây T ng mô t gi i ph u thông qua phép n d v m t ngôi nhà, trong đó có nh ng kênh l n c a ho t đ ng duy trì s s ng, có m t s huy t r t quan tr ng đ b o v và m t

s đ ng chuy n hóa đ nuôi d ng Trong c th , có m t s c ch r t nh y c m là m c tiêu t n công c a b nh t t Cu c s ng đ c duy trì ch y u b ng nhi t l ng c a s tiêu hóa và chu i chuy n hóa b y n c sau đó, tái t o các mô c th và sinh ra ch t bài ti t Quá trình chuy n hóa là r t quan tr ng trong y h c Tây T ng, n u ng và tiêu hóa t t là chìa khóa chính đ có s c kh e t t Ba l nh v c l n c a b nh h c đ ng vai trò quan tr ng trong tiêu hóa và chu i chuy n hóa b y n c này Chúng là nh ng y u t trung gian c a m t s c

kh e t t - khi cân b ng và không b r i lo n, và c a b nh t t - khi b r i lo n Trong tr ng

h p sau chúng đ c g i là ngu n t n công gây b nh

C s c a ch n đoán b nh - nh trong m i h th ng y h c khác - ph thu c vào s sáng

su t c a th y thu c Logic và suy lu n đóng vai trò chính trong vi c đánh giá tình hình c a

ng i th y thu c Và còn h n th n a, vì đây không có xét nghi m máu, X quang ho c phòng thí nghi m S d ng các b ng ch ng thu th p đ c qua khám th c th , h i b nh,

b t m ch và xem n c ti u, th y thu c s đ ngh m t ch ng trình đi u tr đ đ a ng i

b nh tr l i tr ng thái s c kh e cân b ng i u này có th bao g m m t ho c nhi u ho c c

Th y thu c ph i tuân th nh ng qui t c nghiêm ng t v luân lý và đ o đ c i u này đóng

m t vai trò quan tr ng trong thu t ch a b nh Quan đi m chung là đ gi m tính ch quan,

b i nói chung và nh t là trong khi khám b nh và b t m ch, ng i th y thu c không ch đ n

gi n là m t ng i làm tình hình thêm ph c t p b i s hi n di n và nh ng ki n gi i ch quan

c a mình, mà ph i là ng i mang đ n s an bình, m t t m g ng s ph n ánh chính xác tình hình c a ng i b nh B t m ch có l là ví d sáng rõ nh t c a đi u này M ch đ c cho

là ng i truy n thông đi p gi a b nh nhân và th y thu c M t s th y thu c Tây T ng mô

t vi c b t m ch là "l ng nghe c th b nh nhân" đ t t i tr ng thái t nh l ng sâu s c

c n thi t đ "l ng nghe" m t cách hi u qu , các th y thu c th ng d y thi n và c u nguy n Tr c đây, h u h t các th y thu c Tây T ng là nh ng Ph t t và vi c hành ngh là con đ ng tu tâm c a h và là cách đ h ph c v c ng đ ng Không nên đánh giá quá th p

c ng nh quá cao khía c nh tâm linh này c a YHCT Tây T ng K t qu t các c s khám

ch a b nh b ng YHCT Tây T ng v i các th y thu c đ c đào t o d i ch đ C ng s n (ngh a là không có khía c nh Ph t giáo trong vi c đào t o) đã cho th y YHCT Tây T ng hoàn toàn đ ng v ng đ c trên đôi chân c a mình nh m t h th ng y h c không có tính ch t

Ph t giáo Tuy nhiên, nh ng th y thu c YHCT Tây T ng có kinh nghi m d y d n v YHCT Tây T ng kèm và không kèm theo khía c nh tâm linh và đ o đ c đ u nh t trí r ng s hi u

qu h n n u có khía c nh này, nh t là trong m i quan h th y thu c-b nh nhân

5 y u t chung c a s s ng

Trong y h c Tây T ng, ng i ta th y c hai h th ng "n m y u t " n i ti ng c a châu Á là:

- H th ng n , trong đó chúng bi u hi n ch y u thành 5 y u t c b n c a t t c các

hi n t ng liên quan, m t m c đ nào đó, t ng ng v i cái mà hi n nay chúng ta g i là

v t ch t, s ràng bu c, nhi t đ ng h c, s v n đ ng và không gian

- H th ng Trung Qu c, trong đó chúng bi u hi n d ng đ ng h n, t ng ng v i 4 giai

đo n chung c a m i chu k s ng và m t tr ng thái n n t ng, ngh a là sinh, tr ng, tàng và hóa, di n ra m i c p đ và m i quá trình, t phân t cho t i đ i ng i

Hai h th ng này không mâu thu n mà b sung cho nhau C hai đ u đ c s d ng r ng rãi trong y h c Tây T ng Ví d , vi c b t m ch có liên quan r t nhi u t i vi c làm cho hòa h p

đ n gi n c a chúng Y u t "l a" (xem d i đây) th c ra là n ng l ng có trong m t th c

th (n ng l ng ti m n ho c đang trong quá trình gi i phóng ra) Do đó y u t "l a" có trong b ng, trong đá l nh và v.v Rõ ràng nó không ph i là l a v t lý mà là m t n d c a cái hi n nay đ c chúng ta g i là "n ng l ng" T t nhiên, l a th c s là ví d sáng t nh t

c a n ng l ng đang đ c gi i phóng T ng t , "đ t", "n c" và "gió", nh chúng ta th y

h ng ngày, là phép n d v bi u hi n c a nh ng y u t này m c đ tinh vi h n

* Y u t T-V T CH T ây là ch t li u c b n c a m t tr ng thái Nó là tr ng thái

n n móng, c b n Tính ch t c a nó là n đ nh, b n v ng, ch ng ch u, n ng n và ch m

ch p m c đ ít khái quát h n, c th là trong c th , y u t đ t bi u hi n ch y u là th t

và x ng c a c th và các c quan, t o nên c s cho s s ng

* Y u t N C-G N K T/LIÊN H /DI CHUY N V t ch t s v v n n u các thành ph n

c a nó không đ c g n bó v i nhau b i m i lo i l c Y u t n c liên k t m i th v i nhau

và, do b n ch t c a s liên h , t o đi u ki n cho s l u thông và thay đ i và tính "uy n chuy n" c a vi c ti n g n và lùi xa Trong c th , y u t n c bi u hi n rõ nh t thành các

d ch c th đ m b o duy trì và th c hi n đúng ch c n ng

* Y u t L A-N NG L NG, ti m n ho c bi u hi n M i tr ng thái đ u nó nh ng ti m

l c c a nó C ng có nh ng khi ti m l c c a nó đ c gi i phóng: th i đi m c a s thay đ i khi tr ng thái c m t đi và tr ng thái m i đ c t o ra Trong c th ng i, y u t l a bi u

hi n nh t trong quá trình dinh d ng, trong s th c n đ u ng đ c chuy n thành n ng

l ng c n thi t cho c th và n ng l ng này l i đ c dùng đ giúp cho c th và trí não

ho t đ ng t t

* Y u t GIÓ-CHUY N NG T t c m i v t ch t đ u chuy n đ ng Cu c s ng là m t dòng ch y liên t c và m i tr ng thái l i có nh ng chuy n đ ng và nh ng l c riêng Trong c

th ng i, y u t gió bi u hi n rõ nh t là h hô h p và nh ng chuy n đ ng có ý th c và không có ý th c c a c th

* Y u t KHÔNG GIAN Không nh các y u t khác luôn trong m i t ng tác h ng

đ nh, t ng và gi m, không gian ch đ n thu n là b c phông kích th c h ng đ nh t o đi u

ki n cho các y u t khác t n t i và ho t đ ng Trong c th ng i, nó đ c bi t liên quan t i các khoang bên trong và các l trên c th

M c dù không đ c trang b nh ng ph ng pháp hi n đ i đ kh ng đ nh nh ng lý thuy t

c a mình, song các nhà hi n tri t n c đ i tin r ng v tr - m c phân t - là m t b mênh mông c a v t ch t, n ng l ng, chuy n đ ng và ràng bu c B hi n t ng bi n đ i không ng ng này bi u hi n - m c đ thô thi n - thành m i th cây c i đ t đá, đ i d ng

và s s ng mà chúng ta nh n th c đ c C th ng i bi u hi n r t ph c t p c a n m y u

t , nh m t v tr trong đó chuy n đ ng c th là bi u hi n c c k ph c t p c a 5 y u t Khi s m t cân b ng c a các y u t trong c th ng i gây ra b nh, s cân b ng đ c ph c

h i b ng cách thu hút các ngu n y u t t môi tr ng xung quanh, b ng cách s d ng các

lo i cây c , khoáng ch t và v.v , đã đ c bi t là làm t ng ho c gi m m t hay nhi u y u t

H n n a, kinh nghi m th c t đã cho th y tác d ng tr c m t và lâu dài c a các thu c khác nhau trên nh ng mô và c quan khác nhau c a c th và trên nh ng b nh t t c th

c a h th ng i u này đ c bi t liên h v i ho t đ ng c a can và đ m Nh ng thay đ i chính - nh s th thai, d y thì, kinh nguy t v.v đ c báo tr c b i nh ng thay đ i trong

y u t này

* Y u t L A (H A) - TR NG i u này r t gi ng v i y u t l a đã đ c gi i thích trên Vì h th ng y h c Trung Qu c nói nhi u h n đ n khía c nh đ ng c a y u t này, nên đây nó có liên quan nhi u h n t i s gi i phóng ti m l c và đ t đ n tr ng thái sung mãn

T ng ng v i mùa hè và v thu ho ch, cây tr ng đ t t i đ chín và vì l y chúng t o ra

h t gi ng c a nh ng sinh th t ng lai Trong c th ng i y u t l a liên quan ch t ch v i quá trình chuy n hóa, v i tâm và ti u tràng

* Y u t KIM LO I (KIM) - TÀNG ây là giai đo n suy tàn (c ng có th xem là giai

đo n tái sinh) c a chu k Sau khi đ t t i s sung mãn, th c tr ng th ng tàn l i đi, các

y u t ki n t o nên nó d n d n tan ra và đi theo nh ng h ng khác, t o thành nh ng th c

th khác T t nhiên, s tàn l i này đi n hình b i mùa thu Trong c th , nó đ c liên h v i

ph và đ i tràng

* Y u t N C (TH Y) - HÓA i n hình b i mùa đông, đây là tr ng thái ti m tàng c a chu k , trong đó th c th b phân h y và n m ng d i d ng nh ng y u t c u thành c a cái s b c l vào mùa xuân Trong c th , y u t này đ c liên h v i th n và bàng quang

Gi i thi u

Hi u đ c ba sinh đ ng h c này là n m đ c chìa khóa đi vào n n YHCT Tây T ng nh ng

hi u đ c chúng không ph i d vì b n thân chúng không ph i là nh ng th c th v t lý mà là

nh ng h th ng c a các quá trình t ng t nhau

Hãy l y m t ví d : đó là dòng ng i xe đông đúc đi qua m t cây c u c a thành ph vào gi tan t m Nó đ c t o nên b i nh ng con ng i c th , nh ng chi c xe c th mà t ng chi c

xe, t ng con ng i đ u đang trong hành trình riêng c a mình Nh ng có m t th không c

th và không th phân tách, đó chính là "dòng" giao thông Không có gì l y đ c đ đ a vào

ng nghi m phân tích Không có gì là v t ch t Tuy nhiên, b ng cách chi u nhanh cu n phim v dòng giao thông này ho c b ng cách thu th p s li u th ng kê, ng i ta có th xác

đ nh rõ nh ng lu ng ch y khác nhau, nh ng kho nh kh c đông đúc, nh ng đi m đen v.v

H n n a, v i nh ng hi u bi t đó ng i ta có th phân lu ng giao thông, thay đ i th t đèn tín hi u ho c làm m t s vi c khác đ c i thi n tình hình

T ng t nh v y, ba sinh đ ng l c này (s tr thành ba y u t gây b nh n u có đi u gì đó

di n ra b t bình th ng) không tách r i kh i các h th ng c a c th mà chúng h p thành

T ng sinh đ ng l c trong ba sinh đ ng l c là m t nhóm nh ng h th ng sinh lý có th c

gi ng nhau v b n ch t và có chung nh ng tính ch t y u t chính V m i liên quan c a chúng v i tâm th n, hãy xem ph n b nh sinh

Gi ng nh ng i k s giao thông đ t l i pha cho đèn tín hi u, ng i th y thu c Tây T ng

nh n th c rõ v ho t đ ng chung c a toàn c th Nhi m v c a h là hi u rõ cách th c thay đ i nh ng quá trình và nh ng thông s v t lý c th đ đ a nó tr l i tr i thái kh e

m nh và đ m b o là nó ch y t t Nói m t cách lý t ng, đây là m t n n y h c d phòng phát hi n và ch a tr tình tr ng thi u, th a ho c mâu thu n c b n tr c khi chúng d n đ n

b nh t t trên lâm sàng Trên th c t , vì h u h t ng i dân ch đi khám bác s khi tình tr ng

b nh đã bi u hi n trên lâm sàng - nên đây là m t n n y h c chính th lu n đi u tr m t

ch ng b nh c th đ ng th i đ nh ra cách th c đ đ a ng i b nh tr l i tr ng thái s c kh e cân b ng càng nhi u càng t t

Có m t s ít d ch gi s d ng thu t ng th d ch cho nh ng sinh đ ng h c này Thu t ng

này là không phù h p vì nó đ t nh ng quan ni m c a ng i Tây T ng ngang b ng v i n n y

h c trung c Châu Âu i u này hoàn toàn không đúng Khi nhi u n m trôi qua, sinh đ ng

h c có th không ch ng t là thu t ng đúng nh t, nh ng lúc này nó đ đ giúp chúng ta

hi u H n n a, r t khó tìm đ c t t ng ng v i tên g i c a nh ng sinh đ ng h c này Do chúng đ n Tây T ng xu t phát t n n y h c n , nên đây chúng tôi s s d ng thu t

ng theo ti ng Ph n, vì chúng d hi u h n ti ng Tây T ng Ba sinh đ ng h c này là:

* VATA - (Tây T ng: rlung) - l c đ ng h c liên quan t i y u t gió

* PITA - (Tây T ng: mkhris.pa) - nhi t đ ng h c liên quan t i y u t l a

* KAPHA - (Tây T ng: bad.kan) - k t-thu đ ng h c liên quan t i y u t n c và đ t

V i nh ng ng i quan tâm, nh ng t Tây T ng này đ c đ c là loong, treepa và payken

BA SINH NG H C LÀ NH NG TÁC NHÂN GÂY B NH