Y Học Cổ Truyền Trung Quốc

KHÁI L C Y H C C TRUY N TRUNG QU C

I NH NG KHÁI NI M C B N

Y h c c truy n Trung Qu c là m t h th ng y h c th c s hoàn ch nh bao g m vi c

ch n đoán, đi u tr và ng n ng a b nh t t, ra đ i t h n 3.000 n m tr c

D a vào nguyên lý cân b ng và hòa h p bên trong c th , đ c đúc k t, cô đ ng

m c cao và t p h p thành khoa h c v ho t đ ng ph c h i l i các t ng và h th ng

c a c th , bao g m:

• Tu n hoàn

• N i ti t

• Th n kinh

• Bài ti t

• Hô h p

• Ti t ni u

Y h c c truy n Trung Qu c xem m i ng i nh m t h sinh thái nh có chung

nh ng đ c đi m v i trái đ t mà chúng ta đang s ng Các nguyên lý c b n c a h

th ng y h c hoàn ch nh này là:

• Âm và D ng

• Các ch t s ng

• Ng hành

• T ng ph

• Các nguyên nhân không hòa h p, gây m t cân b ng, sinh b nh t t

Ng i Trung Qu c có m t khái ni m v n ng l ng s ng, g i là khí, là c s c a toàn

b s s ng Trong c th , khí đ c luân chuy n qua 12 đ ng d n chính, g i là kinh

M c dù nh ng đ ng kinh này không th nhìn th y đ c b ng m t th ng nh ng khoa h c hi n đ i đã ch ng minh s t n t i c a chúng b ng thi t b đi n t

M i đ ng kinh n i v i m t trong nh ng t ng chính và khí đ c cho là n ng l ng

c a t ng đó, cho phép t ng ho t đ ng có hi u qu

Ví d , kinh tâm đi t tim t i nách, và men theo m t trong cánh tay xu ng ngón út

i u này gi i thích t i sao m t s ng i m c b nh tim s có c m giác ki n bò ch y

d c cánh tay xu ng t i ngón tay

Khí đ c đi u hòa b i các l c ph thu c l n nhau là Âm và D ng Trong ch Hán,

Âm có ngh a là "n a t i c a ng n núi" và bi u hi n cho nh ng tính ch t sau:

• L nh

• T nh

• T i

• D i

• Y u

• M m

Trong ch Hán, D ng có ngh a là "n a sáng c a ng n núi" và do đó th hi n nh ng tính ch t trái ng c v i Âm:

• Nóng

• ng

• Sáng

• Trên

• M nh

• C ng

Th tr ng c a m t ng i, ho c b n ch t c a b nh đ c quy t đ nh b i các m t Âm

và D ng Hòa h p và cân b ng m i liên k t này mang l i s kh e m nh, ng c l i, quá th a ho c thi u Âm ho c D ng đ u gây b nh

II ÂM VÀ D NG

Trong y h c Trung Hoa, s c kh e đ c th hi n nh tr ng thái cân b ng Âm và

D ng Hai y u t này tiêu bi u cho bi u hi n l ng c c c a t t c m i v t trong thiên nhiên, và vì v y ph i có cái này thì cái kia t n t i

Do đó, có trên thì có d i, có tr c s có sau, có đêm thì có ngày… m c đ c m xúc, con ng i s không bi t vui s ng n u ch a bao gi b đau kh

i u quan tr ng c n l u ý là cân b ng Âm và D ng không ph i luôn luôn đúng (ngay c khi c th kh e m nh) Trong hoàn c nh bình th ng, s cân b ng là tr ng thái thay đ i không ng ng, d a trên c môi tr ng bên trong và bên ngoài Ví d , khi gi n d , tâm tr ng c a con ng i thiên v h a, hay d ng và khi s gi n d

gi m xu ng, tr l i tr ng thái yên t nh thì âm chi m u th

S thay đ i trong cân b ng Âm và D ng là r t t nhiên Khi s cân b ng thay đ i dai d ng, và m t m t (có th là âm ho c d ng) th ng xuyên l n át m t kia thì s c

kh e s b t n h i, k t qu là m đau và b nh t t

Các th y thu c y h c c truy n Trung Qu c xác đ nh chính xác b n ch t c a s m t cân b ng, và sau đó đi u ch nh chúng Khi s cân b ng đ c ph c h i, s c kh e s

n đ nh

III CÁC CH T S NG

Y h c c truy n Trung Qu c coi c th ng i nh m t h sinh thái nh , và do đó có chung các tính ch t c a thiên nhiên Nh trái đ t có ch a không khí, n c và đ t, các ch t c b n c a c th con ng i là Khí, Tân d ch, Huy t và Tinh

Khí là n ng l ng s ng, đem đ n cho con ng i kh n ng di chuy n, suy ngh và

c m nh n Nó b o v c th kh i b nh t t và gi m c th Khí đ c chia thành 2 ngu n chính: không khí chúng ta th (v khí) và th c ph m chúng ta n (dinh khí) Khi ngu n cung c p khí cho c th b c n ki t ho c b t c ngh n, ch c n ng t ng ph

b tác đ ng b t l i b i m t kh n ng bi n đ i và v n chuy n n ng l ng c n thi t

ch ng l i b nh t t

Tân d ch là nh ng ch t l ng ph i h p v i huy t giúp b o v , nuôi d ng và bôi tr n

c th Ch t m nuôi d ng da, các c , kh p, x ng s ng, t y x ng và não M t tân d ch gây ra các b nh nh khô da và táo bón, trong khi th a d ch l i gây ra các tri u ch ng nh ch ng ng l m và nhi u đ m

Huy t là n n t ng v t ch t nuôi d ng x ng, th n kinh, da, c và t ng ph Nó

c ng ch a y u t th n giúp cân b ng tâm lý

Tinh là ch t sinh s n và tái t o c a c th Tinh đi u hòa s t ng tr ng, phát tri n, sinh s n, thúc đ y khí và cùng v i khí giúp b o v c th kh i các y u t bên ngoài Các ch t s ng tu n hoàn trong kinh l c, liên k t t t c các b ph n c th Khi di chuy n m t cách trôi ch y, chúng góp ph n duy trì s c kh e, nh ng n u các ch t này b tr ho c c n ki t có th xu t hi n các tri u ch ng đa d ng nh đau, nh c,

c ng c , s ng, hen, khó tiêu và m t m i

IV NG HÀNH

5 y u t còn g i là "Ng hành" tiêu bi u cho nh ng quá trình là c s c a các chu trình c a t o hoá, và do v y t ng ng v i c th ng i

Trong ti ng Hán "hành" ngh a là quá trình m t s v t tác đ ng lên m t s v t khác Liên h v i 5 y u t , chu k c a các quá trình có th đ c th hi n nh sau:

• G cháy thành l a

• L a t o ra tro b i hình thành nên đ t

• Trong lòng đ t, kim lo i đ c đ t nóng s ch y và t o ra h i n c

• N c đ c t o ra sau đó s nuôi d ng cây c i hay g

5 y u t , các đ c đi m c a chúng và m i quan h gi a chúng v i c th có th đ c

đ nh ngh a nh sau:

H a

Nóng, b c lên, ánh sáng và n ng l ng đ c th hi n trong y h c c truy n Trung

Qu c là các ch c n ng tâm (âm) và ti u tràng (d ng) Ho c ng tác đ ng đ n các quá trình c a tâm bào (âm) và tam tiêu đ i di n cho các ph n d i, trên và gi a c

th c ng nh tu n hoàn tân d ch nh ng vùng này (d ng) Vui s ng (đam mê) là

c m xúc gây m t cân b ng trong y u t này

Th

Sinh sôi, sinh s n, t ng tr ng Th liên quan đ n v (d ng) và t (âm) V b t đ u quá trình tiêu hoá trong khi t chuy n hoá và v n chuy n n ng l ng t th c n và

đ u ng đi kh p c th u t là c m xúc t o nên s m t cân b ng c a y u t này

Kim

Là ch t d n, y u t này bao g m ph (âm), đ a n ng l ng s ng đi kh p c th và

đ i tràng (d ng) đóng vai trò nh n và bài ti t nh ng ch t c n bã Bu n r u ho c đau kh là c m xúc t o nên s m t cân b ng trong y u t này

Thu

t, đi xu ng, ch y Thu t ng tr ng cho bàng quang (d ng) và th n (âm) Bàng quang nh n, l u gi và bài ti t n c ti u S chuy n hoá n c s tiêu hao tân d ch trong kh p c th , gi m cho c th và sau đó tích lu t i th n Th n c ng tàng tinh

và là g c c a âm và d ng c a toàn c th S hãi và kinh hoàng là c m xúc gây ra

s m t cân b ng trong y u t này

M c

V ng ch c và bén r sâu M c t ng tr ng cho can (âm), và đ m (d ng) Can ch a máu và đi u hoà dòng ch y c a khí Ð m có ch c n ng l u gi và bài ti t m t Cáu

gi n là c m xúc gây m t cân b ng can, trong khi s l ng l (thi u quy t đoán) liên quan đ n đ m

T ng ph

T ng ph là thu t ng mô t các ph t ng âm và d ng trong c th T ng âm đ c

g i là T ng trong khi t ng d ng đ c g i là Ph

M i hai t ng ph trong y h c Trung Qu c (t ng ng v i m i hai đ ng kinh trong

c th ) đ c phân lo i theo ch c n ng chuy n d ng (t ng âm) hay v n chuy n (ph

d ng)

T ng g m 6 c quan đ c (âm):

• Tâm

• Tâm bào

• Ph

• T

• Can

• Th n

Ph g m 6 c quan r ng (d ng)

• Ti u tràng

• Tam tiêu

• V

• Ð i tràng

• Ð m

• Bàng quang

Nguyên nhân c a s thi u hoà h p:

Y h c c truy n Trung Qu c xem xét nguyên nhân c a b nh theo 3 vùng chính: nguyên nhân bên ngoài (ngo i nhân), nguyên nhân bên trong (n i nhân) và nhóm các nguyên nhân khác ch y u liên quan đ n l i s ng Các nguyên nhân này bao

g m:

V 6 NGUYÊN NHÂN BÊN NGOÀI

Sáu nguyên nhân bên ngoài gây ra b nh (còn g i là l c dâm) là nguyên nhân c a s thi u hoà h p liên quan đ n các đi u ki n khí h u S quá m c (th nh) c a gió (phong), l nh (hàn), nóng (nhi t), m t (th p), khô ráo (táo) và nóng mùa hè (th ) có th có tác đ ng phá hu th gi i mà chúng ta đang s ng, chúng có th làm thay đ i nghiêm tr ng s cân b ng trong c th b ng cách làm gi m hay làm b t c dòng ch y c a khí các t ng ph

Phong là hay g p nh t trong 6 y u t bên ngoài và m ch kh n ng b nh lan

ra kh p c th Tri u ch ng ph bi n liên quan đ n phong bao g m: run, s t, c m

gió, cúm, đau đ u, d ng, các b nh th p kh p c ng nh hoa m t và chóng m t

Hàn liên quan đ n s m t cân b ng bi u hi n thành các b nh làm suy gi m

h mi n d ch c a c th nh : c m l nh, ho, d ng đ ng hô h p trên, c ng nh

tu n hoàn kém, thi u máu và tiêu hoá y u

B nh nhi t đ c mô t là nóng và viêm, n ng lên do th i ti t nóng và ti p xúc v i s c nóng tr c ti p Chúng tiêu bi u cho quá trình chuy n hóa quá tích c c

có th d n đ n t ng huy t áp, c ng giáp, loét, viêm đ i tràng, viêm kh p, c ng nh cúm và ch ng phát ban da

Các tri u ch ng th p hình thành do n nhi u đ c t o ra do th c n l ng và d u m

c ng nh do th i ti t m t Nh ng tri u ch ng này có th bao g m s ng, béo phì; hình thành u nang, kh i u và b u và t ng s n sinh đ m S n sinh đ m có th nh

h ng đ n xoang và đ ng hô h p trên trong đó có ph i và ti u ph qu n

Táo có th làm t n h i h dinh d ng và t o ra s m t cân b ng t ng t cho c th , gây ra nh ng r i lo n ph i, xoang, đ i tràng, da, tiêu hoá và c quan

sinh s n

Th , hay ti p xúc quá m c v i ánh n ng và th i ti t nóng b c, có th gây ra các

b nh nh say nóng, chóng m t, bu n nôn, khát và ki t s c

VI 7 NGUYÊN NHÂN N I T I

7 nguyên nhân n i t i, còn g i là Th t Tình, là nh ng b nh do c m xúc mãnh li t, kéo dài ho c b kìm nén gây ra và đ c đ nh ngh a nh sau:

Bu n r u: làm gi m dòng ch y c a khí trong ph i và tim, và có liên quan v i tr m

c m, m t m i, m t kinh, th nông, hen, d ng, c m l nh và cúm

au kh : t ng t nh bu n, gây t n th ng ph i, gi m mi n d ch v i c m l nh và cúm, c ng nh v i các b nh đ ng hô h p trên m n tính nh khí ph th ng, d ng

và hen

u t : hay tâm trí quá v ng m c vào các ho t đ ng nh lo l ng, t duy, ho c h c

h i có th làm c n ki t t khí, và có th gây phù, r i lo n tiêu hóa, chán n và m t

m i

Kinh s : ho c hoang t ng khi n khí b gi m sút, có th gây h i cho th n, l ng ho c các kh p khi c m xúc này liên t c xu t hi n

Kh ng khi p: ho c s c, không gi ng nh kinh s ch c m giác này xu t hi n r t

đ t ng t, làm khí b phân tán S thay đ i nhanh chóng trong dòng ch y c a khí nh

h ng tr c h t t i tâm v i các tri u ch ng nh th g p và h i h p, sau đó lan

xu ng ph n d i c th theo cách t ng t nh kinh s , gây t n th ng th n, l ng

và các kh p

T c gi n: bao g m t t c các c m xúc tiêu c c c a gi n d , cáu k nh, th t v ng và

oán gi n, làm khí t ng không phù h p T c gi n có liên quan v i đau đ u, lú l n, chóng m t và huy t áp cao

Vui m ng: trong y h c Trung Hoa dùng đ ch s vui m ng thái quá và có liên quan

v i b nh do quá ham mê K t qu là t n th ng tâm và các b nh nh hysteria, lo n trí và m t ng có th n y sinh

VII BÁT C NG BI N CH NG

Chúng ta c n ph i suy ngh sâu s c, chính xác đ nh n th c tính ch t c a b nh t t, làm ch d a cho tr li u Ch ng nh ng c n ph i qua nh ng đi m nh c a ng i b nh

ti n hành đi u tra nghiên c u, mà l i v a ph i c n đ a quat ch n thu th p l i b nh

s , ch ng tr ng, th ch ng, là nh ng tài li u đ phân tích t ng h p, m i có th làm

ra ch n đoán chính xác Quá trình đó g i là làm bi n ch ng

Yêu c u c a bi n ch ng là: ã c n chú ý tính chung nh t c a b nh t t l i c n chú

ý đ n cá tính c a b nh t t ã c n chú ý đ n s bi n hóa c c b c a b nh bi n, l i

c n chú ý đ n s bi n hóa toàn thân c a ng i b nh ã c n chú ý đ n s tiêu

tr ng c a b nh tà, l i c n ph i chú ý đ n s th nh suy c a s c đ kháng trong c

th

T p quán c a ông y có 2 khái ni m không gi ng nhau là "ch ng" (ch ng tr ng, tri u ch ng lâm sàng) và “ch ng” (ch ng tr ng t ng th , xác đ nh b nh danh)

Ch ng (ch ng tr ng lâm sàng) đ ch riêng t ng ch ng tr ng (bi u hi n lâm sàng)

nh đau đ u, phát s t

Ch ng (ch ng tr ng t ng th ) đ ch m t nhóm ch ng b nh đ c đ nh, đó là b nh lý

t ng h p khái quát các bi u hi n lâm sàng, và có th đ nâng lên làm nguyên t c tr

li u, th c t đó là ch n đoán c a ông y Nh ch ng " i tr ng th p nhi t" nó đã nói rõ vùng b nh bi n là i tr ng, r i đ n b nh ngo i tà là th p nhi t, đ ng th i l i nêu h ng nguyên t c tr li u ph i s d ng thanh l i th p nhi t L i nh "T V h hàn" nó đã nói rõ vùng b nh bi n T V , r i đ n nguyên nhân b nh là hàn, chính khí nhân th là h , nh c; đ ng th i l i đã nêu h ng tr li u ph i l y nguyên t c

ôn T ki n V T đó nhìn l i khái ni m “ch ng" (ch ng tr ng t ng th ) th ng là liên quan nguyên nhân b nh, vùng b nh bi n, ph n ng c a c th Ki m tra ch ng

tr ng lâm sàng đ n m đ c ch ng tr ng t ng th

Làm th nào m i có th bi n ch ng rõ ràng và chu n xác (ch ch ng trong bi n

ch ng là thu c v ch ch ng tr ng t ng th )? ông y thông qua th c ti n lâm sàng lâu dài, t ng b c hình thành m t l p ph ng pháp bi n ch ng, ch y u là bao g m bát c ng bi n ch ng, t ng ph bi n ch ng, v khí doanh huy t bi n ch ng Trong

s đó, bát c ng bi n ch ng là t ng c ng, thông qua nó đ khái quát n i có b nh

bi n, tính ch t b nh bi n, tình tr ng c th đ u tranh v i b nh t t N u nh c n làm

rõ thêm m t b c đ c tr ng c a b nh tình, l i ph i trên c s bát c ng bi n ch ng, thông qua t ng ph bi n ch ng ho c v khí doanh huy t bi n ch ng đ xác đ nh thu c tính c a b nh tà m t t ng ph nào, và m c đ t n h i c a b nh tà đ i v i c

th B i v y, m y lo i ph ng pháp bi n ch ng này c n ph i b sung giúp nhau ch n

đoán m i có th tính là hoàn thi n

“Có so sánh m i có th phân bi t rõ"

Ti n hành bi n ch ng, không nh ng c n n m đ c t ng ch ng bi u hi n lâm sàng,

l i c n chú ý phân bi t rõ gi a ch ng v i ch ng, nh th m i có th làm ra ch n

đoán chính xác

Bát c ng bi n ch ng bao g m bi u lý, hàn nhi t, h th c, âm d ng Bát

c ng bi n ch ng đó là t b n đôi mâu thu n c a tám m t đã khái quát nh ng đ c

đi m khác nhau c a b nh t t L y bi u lý đ phân bi t n i có b nh bi n L y hàn nhi t, h th c đ phân bi t tính ch t c a b nh t t L i dùng âm d ng đ khái quát thêm Bi u và lý, hàn và nhi t, h và th c, âm và d ng đ u là tính ch t t ng ph n

c a 2 m t em 2 cái làm 1 nhóm so sánh phân bi t, có l i cho nh n th c v đ c

đi m và tính ch t khác nhau c a b nh t t

V n d ng lâm sàng c a bát c ng bi n ch ng đ u theo thu n t là: u tiên phân

bi t bi u lý, tìm ra vùng b nh bi n, sau đó phân bi t hàn, nhi t, h , th c đ phân rõ tính ch t c a b nh bi n; cu i cùng l i phân âm, d ng đ khái quát chung Bi u lý, hàn nhi t, h th c, ba đôi đó tuy khác nhau v góc đ , đã nói rõ ch ng c a b nh,

nh ng nó l i là có quan h v i nhau, b sung cho nhau, khi bi n ch ng không c n đem nó đ đ ng riêng ra mà xem

Bát c ng bi n ch ng là c s c a các lo i bi n ch ng, là ph ng pháp bi n ch ng

c n ph i n m đ u tiên D i đây đem bát c ng chia thành 4 nhóm đ i t nhau đ

gi i thi u

BI U VÀ LÝ

Bi u và lý là ch b nh bi n vùng nông hay sâu, và b nh tình n ng hay nh Nh t

lo t b nh c bi u thu c bi u, b nh tình nh mà vùng b nh nông B nh t ng

ph thu c lý, b nh tình n ng và n i có b nh sâu

A Bi u ch ng

Th ng th y th i k đ u c a b nh ngo i c m, bi u hi n lâm sàng ch y u là phát s t s l nh (ho c s gió), đau đ u, t chi bu t đau, m i t c, ho nh , rêu l i

tr ng m ng, m ch phù, trong đó có phát s t, s l nh, m ch phù là đ c tr ng c a

bi u ch ng

Bi u ch ng có chia ra bi u hàn, bi u nhi t, bi u h , bi u th c:

• S l nh n ng, phát s t nh , m ch phù kh n là bi u hàn ch ng, ch a thì dùng tân ôn gi i bi u

• S l nh nh , phát s t n ng, m ch phù sác g i là bi u nhi t ch ng, ch a thì dùng tân l ng gi i bi u

• Bi u ch ng không có m hôi, g i là bi u th c, ch a thì dùng thu c phát bi u

r t m nh

• Bi u ch ng nhi u m hôi, g i là bi u h , không th dùng quá nhi u thu c phát bi u

Ng i già, ng i th y u mà có bi u ch ng, ph i đ ng th i v i gi i bi u là chú ý phù chính

B Lý ch ng

Th ng th y th i k gi a và th i k c c th nh c a các lo i ngo i c m, lúc đó

bi u ch ng đã gi i, b nh tà chuy n vào lý, ch ng lên (l y) đ n t ng ph M t khác, các lo i b nh n i th ng đ u là lý ch ng Bi u hi n lâm sàng c a lý ch ng là nhi u lo i, nhi u d ng, không nh ng có các ph n hàn, nhi t, h , th c mà còn do các t ng ph khác nhau d n đ n, bi u hi n c th c a cái đó đã đem trình bày trong t ng ph bi n ch ng lu n tr và ôn nhi t b nh bi n ch ng lu n tr

Lý ch ng nh t lo t không s gió, không s l nh, m ch t ng nh t lo t là m ch

tr m, ch t l i th ng có c i bi n, rêu l i th ng vàng ho c đen

Nh m i b t đ u viêm ph i, có các ch ng s l nh phát s t, đau đ u, đau mình,

m ch phù sác thu c v bi u ch ng N u b nh tình phát tri n, ng i b nh xu t

hi n s t cao, m t đ , không s l nh, mi ng khát, ng c đau, ho d d i, m a ra

đ m có màu r s t, v t vã (phi n thao), l i h ng, rêu l i vàng, m ch h ng sác

là ch ng c a ph nhi t, đó là thu c lý ch ng

Lý ch ng không nh ng có lý hàn, lý nhi t, lý h , lý th c mà khi b nh bi n ph c

t p, l i c n phân riêng ra h hàn, mà l i là hàn th c, là h nhi t mà l i là th c nhi t Cái đó các ch ng d i s chia ra trình bày rõ

Ngoài ra, b nh không t i bi u, c ng không lý, n m g n gi a bi u và lý, g i là bán bi u bán lý ch ng Ch ng tr ng ch y u c a nó là hàn nhi t vãng lai, ch a thì dùng phép hòa gi i

C Bi u lý đ ng b nh

Bi u và lý có khi cùng b b nh m t lúc Nh th i k đ u c a ch ng c p tính khu n

l , đã có đau b ng, đ i ti n m máu, mi ng khát, rêu l i vàng tr ng là ch ng

tr ng c a lý ch ng, l i có s l nh phát s t, t chi bu t đau, m ch phù sác là

ch ng tr ng c a bi u ch ng, đó g i là bi u lý đ ng b nh Bi u lý đ ng b nh

th ng th y 2 lo i tình hình, m t là: B nh ngo i c m mà bi u ch ng, chua gi i,

tà đã chuy n vào lý; hai là v n có b nh n i th ng, l i m i b b nh ngo i c m Cái

tr c, nên gi i c bi u và lý m t lúc (song gi i), cái sau, ph i tr tr c b nh ngo i

c m m i m c

Y u đi m đ phân bi t bi u ch ng và lý ch ng: Nh t lo t b nh s t ch y u

ph i phân bi t rõ phát s tlà không kèm hay có kem s l nh, ch t l i là nh t hay

là h ng, m ch t ng là phù hay là tr m Phát s t không s l nh, l i h ng, rêu

l i vàng, m ch tr m (ho c sác), thu c lý ch ng

HÀN VÀ NHI T

Hàn và nhi t là ch v tính ch t c a b nh t t “D ng th ng thì nhi t, âm th ng thì hàn” Hàn nhi t trên th c ch t là bi u hi n c th c a âm d ng thiên th nh, thiên suy B i th , phân bi t hàn nhi t c a b nh t t có th đem l i ch d a cho vi c dùng thu c ôn nhi t hay hàn l ng

A Hàn ch ng

Có chia riêng ra bi u hàn và lý hàn, đây ch y u là gi i thi u lý hàn ch ng Bi u

hi n ch y uc a nó là s l nh, chân tay l nh nh b ng, mi ng nh t không khát, thích u ng nóng, ti u ti n trong mà dài, đ i ti n l ng nhão, s c m t tr ng xanh (tr ng b ng), ch t l i tr ng nh t, rêu l i tr ng nhu n ho c đen nhu n, m ch

t ng tr m trì Nh có m t s ít ng i b nh có b nh m n tính tiêu hao, th ng

xu t hi n ch ng tr ng lo i này Khi ch a c n dùng phép kh hàn

B Nhi t ch ng

Có chia riêng bi u nhi t và lý nhi t, đây ch y u là gi i thi u ch ng lý nhi t

Bi u hi n ch y u c a nó là phát s t, s nóng, v t vã, mi ng khát, a u ng l nh,

n c ti u ng n đ , đ i ti n bí tác, s c m t h ng, ch t l i h ng, rêu l i vàng khô đen ho c khô, m ch sác Các lo i b nh nhi t tính th ng có xu t hi n ch ng tr ng

lo i này, ch a thì dùng phép thanh nhi t

C Hàn nhi t l n l n

Là ch hàn ch ng và nhi t ch ng cùng xu t hi n m t lúc, ví d nh s l nh phát nóng, không có m hôi, đau đ u đau mình, khí suy n v t vã, mi ng khát, l i

h ng rêu l i vàng tr ng, m ch phù kh n, g i là bi u lý hàn nhi t Ngoài ra còn có

bi u nhi t lý hàn, th ng nhi t h hàn, h nhi t th ng hàn Ví d nh phát s t, đau đ u, ho h ng có đ m vàng, h ng khô mà b ng tr ng, đ i ti n phân nát, là

bi u nhi t lý hàn, (có th th y ng i b nh tr ng v h hàn mà g p n n ngo i

c m phong nhi t) Nh đau đ u, m t đ , ho c đau r ng, mi ng có m n mà b ng

d i l nh đau là th ng nhi t h hàn (có th th y ng i b nh h tiêu h hàn mà tâm v có nhi t)

Nh d dày, h i, chua, mi ng nh t, n u ng không bi t ngon mà ti u ti n nhi u l n r t đau, là th ng hàn h nhi t (có th th y ng i b nh v hàn mà h tiêu có th p nhi t)

D Hàn nhi t chân gi

Trên lâm sàng r t th ng g p đ n m t s b n ch t là nhi t ch ng mà bi u hi n là

t ng hàn, ho c b n ch t là hàn ch ng mà bi u hi n là tình tr ng là t ng nhi t,

đó g i là chân nhi t gi hàn ho c chân hàn gi nhi t N u nh không tìm ra đ c

b n ch t, s b hi n t ng gi mê ho c mà đ n ch n l n tr l m

Ví d nh b nh s i c a tr nh , v n t ch n da, khi s i m c không ra ho c ch n

ra da không thú, bi u hi n tình tr ng m i ph n kh n qu n, l i nói, l i đ ng, chân tay phát mát l nh, s c m t phát xanh, m ch tr m t mà sác, xem thoáng qua d cho là t ng c a ch ng hàn n khi th y mi ng m i đ a tr có b nh y

th h i ra nóng, ng c b ng nóng nh thiêu đ t, mi ng hôi, mi ng khát hay u ng,

a mát, ch t l i h ng, rêu l i vàng mà khô, m ch tr m t sác mà có s c m i có

th th y b n ch t là nhi t ch ng ông y cho r ng tà nhi t u t trong càng sâu,

đ u chót chi th càng mát, t c là câu nói: “Nhi t sâu quy t c ng sâu” ch ng đó

là chân nhi t gi hàn, trong b nh nhi t tính khi vòng tu n hoàn không t t,

th ng hi n ra nh th , ch a thì ph i dùng thu c hàn l ng đ thanh nhi t gi i

đ c

L i nh ng i có b nh mãn tính tiêu hao t th y thân mình nóng, và ng h ng 2

gò má v chi u, v t vã, rêu l i đen, m ch phù đ i, b m t nhìn th y có hi n

t ng nhi t, nh ng ng i b nh thích n u ng nóng, th ng m c nhi u áo, n m co

l i, ch t l i tr ng nh t, rêu l i đen mà m, m m m i, m ch tuy phù đ i nh ng không có s c, có th th y b n ch t v n thu c hàn ch ng, cho nên g i là chân hàn

gi nhi t Ch a thì ph i dùng thu c nóng m đ ôn d ng tán hàn

Y u đi m đ phân bi t nhi t ch ng và hàn ch ng: Ch y u là phân bi t rõ

mi ng có khát hay không, a hay s nóng và l nh, và các tình hình bi n hóa c a

đ i ti u ti n, s c m t, hình nh l i, t ng c a m ch

- Mi ng nh t không khát, thích u ng nóng, ti u ti n trong và dài, đ i ti n l ng nhão, s c m t tr ng xanh, l i nh t rêu tr ng nhu n, m ch trì, thu c hàn

- Mi ng khát a u ng mát, ti u ti n ng n đ , đ i ti n khô k t, s c m t h ng,

l i h ng rêu vàng mà khô m ch sác, thu c nhi t

Ngoài ra, không c n đem thân nhi t cao làm ngang b ng v i nhi t ch ng Nhi t

ch ng là ch m t nhóm ch ng tr ng c a hi n t ng nhi t, thân nhi t lên cao ch là

m t h ng trong đó Có khi thân nhi t lên cao không nh t đ nh đ u là nhi t ch ng, nhi t ch ng l i không nh t đ nh là ph i thân nhi t lên cao Ví d nh ch ng bi u hàn, thân nhi t c a ng i b nh tuy cao, nh ng do có s l nh nhi u, mi ng không khát, rêu l i tr ng nhu n, là hàn t ng, cho nên v n ch n đoán là ch ng hàn L i

nh lý nhi t ch ng, ng i b nh tuy thân nhi t không cao, nh ng có mi ng khát,

ti n bí, m t h ng, l i h ng, rêu l i vàng mà khô là hi n t ng nhi t v n có th

ch n đoán là ch ng nhi t

Khi hàn nhi t cùng th y, ho c hàn nhi t chân gi khó phân bi t, th ng thu c

b nh tình ph c t p, trên ch n đoán ngoài vi c ph i chú ý đ n ch ng, m ch, l i,

l i c n tham kh o b nh s trong qua skh c a ng i b nh, đ ti n thông su t qua

hi n t ng tìm t i b n ch t, làm rõ ch th c a hàn nhi t và chân gi , ti n hành

ch a chính xác

H VÀ TH C

H , th c, là ch s th nh suy c a chính, tà, nh t lo t mà nói h là ch chính khí c a thân ng i b t túc (không đ ) s c đ kháng gi m y u, th c là ch b nh đ n m c tà khí th nh và tà chính tranh nhau r t m nh

A H ch ng

Th ng phát sinh sau khi b nh n ng, b nh lâu dài, thân th h y u, chính khí b t túc, bi u hi n ch y u là s c m t tr ng b ng (tr ng có xanh rêu), tinh th n y m ,

m t m i, thi u s c, tim h i h p và ng n h i, t ra m hôi, m hôi tr m, l i non không rêu, m ch t nh c vô l c, ch a thì dùng phép b

H ch ng có âm h (h nhi t), d ng h (h hàn), khí h , huy t h , ng t ng

h

B Th c ch ng

Nh t lo t th c ch ng th ng thu c b nh m i d y, th b nh r t d ó là do m t

m t tà khí th nh (nh ngo i c m tà th nh, đàm m th y th p đình l u, khí

tr ,huy t , tích th c, tích trùng ), m t m t n a là do s c c n ng đ kháng c a

c th v ng th nh, k t qu c a 2 m t tà chính đ u tranh d d i

c đi m lâm sàng cúa th c ch ng là quá trình b nh nh t lo t r t ng n, ph n ng

c a c th r t m nh, tinh th n c ng ph n, ti ng cao, khí thô, ho c s t cao m t

đ , ho c không s t mà m t xanh, ho c đ m dãi t a th nh (vây m nh), ho c đau

d s s n n rêu l i r t d y, m ch h ng có s c

Th c ch ng c ng c n chia ra hàn nhi t:

- Nh s ng ph i có m , phát s t mi ng khát, henho đau ng c, m và đ m

v ng đ y, l i h ng, rêu l i vàng d y, m ch ho t, sác, h u l c, là lý nhi t th c ch ng Ch a thì dùng ph ng thu c thanh nhi t t ph

- L i nh co th t ru t, ng i b nh có phát thành c n thành c n r t đau vùng b ng, qu n qu i rên r , ti ng cao, khí thô, m t xanh, chi l nh, rêu l i

tr ng d y, m ch tr m kh n, có s c, đó là lý hàn th c ch ng ch a thì dùng

ph ng thu c ôn trung tán hàn

C H th c hi p t p

Trên lâm sàng th ng có trong th c hi p th c, trong th c có h , tình hình h ch ng

và th c ch ng cùng t n t i

Nh ng i b nh x gan hóa b ng có n c, toàn thân g y mòn, thi u máu, m t m i không có s c, n u ng gi m, v n thu c h ch ng; nh ng l i đ ng th i t n t i nhi u

n c trong b ng, kiêm có kh i hòn, s n b ng đau đ n là ch ng tr ng c a th c

ch ng, b i th nó là ch ng h th c hi p t p, ch a thì dùng ph ng pháp công b kiêm thí, ho c tr c b sau công, tr c công sau b

H th c chân gi : B n ch t c a b nh t t là h ch ng mà bi u hi n lâm sàng có

hình nh c a th c ch ng, g i là gi th c Gi th c nh t lo t bi u hi n là: Tuy có chán ngán không nói, nh ng đã nói thì nhi u l i, ti ng cao, khí thô; tuy không mu n n

nh ng có lúc l i n đ c; tuy có ti t t (đ i ti n), nh ng sau ti t t l i th y khoái: Tuy có ng c b ng tr ng đ y, nh ng không gi ng nh tr ng c a th c ch ng là

tr ng không gi m mà đây là lúc tr ng lúc gi m; tuy có đau b ng nh ng không

gi ng ki u đau b ng c a th c ch ng là s s n n, mà đây ta s n n thì gi m đau; tuy có t ng nhi t, nh ng mà l i non, m ch h

B n ch t c a b nh là th c ch ng mà bi u hi n lâm sàng có hình nh c a h ch ng,

g i là gi h Gi h nh t lo t bi u hi n là: Tuy có chán ngán không nói, nh ng đã nói thì nhi u l i, ti ng cao, khí thô; tuy không mu n n nh ng có lúc l i n đ c; tuy

có ti t t (đ i ti n), nh ng sau khi ti t t l i th y khoái; tuy có ng c b ng tr ng

đ y, nh ng s n n nó có đau ho c c đ nh không d i ch đau

Y u đi m đ phân bi t h ch ng và th c ch ng ch y u là xem m y m t: Quá

trình b nh dài hay ng n, thanh âm và h i th m nh hay y u, n i đau s s n n hay

a s n n, ch t l i thô già hay béo non, m ch t ng có s c hay không có s c Nh t

lo t b nh trình ng n, ti ng cao, khí thô, n i đau s s n n, ch t l i thô già, m ch có

s c, thu c th c ch ng B nh trình dài, ti ng th p, khí ng n, n i đau a s n n, ch t

l i béo non, m ch không có s c, thu c h ch ng