Bài giảng dược liệu thú y

Đây là một phần bài giảng dược liệu thú y.Các bạn có thể tham khảo để học môn dược liệu cả nhan y hay thý y. Mình thấy bài giảng rất hay rất có ích trong cuộc sống các bạn có thêm vốn sống hay hiểu biết về các loại dược liệu. chúc các bạn học vui vẻ

KHOA THÚ Y

Bộ môn Nội - Chẩn - Dược - Độc chất

DƯỢC LIỆU HỌC CHUYÊN KHOA

Chương I: PHITONCID (Kháng sinh thảo mộc)

nttrung.hua@gmail.com

1

Lịch sử phát hiện

 Kháng sinh là các chất hoá học do vi sinh vật tạo ra, có khả năng ức chế sự phát triển của vi khuẩn và các vi sinh vật khác, thậm chí còn tiêu diệt chúng ở nồng độ loãng

 Ngày nay từ kháng sinh đã được mở rộng đối với hợp chất trị vi khuẩn được phân chiết từ thực vật thượng đẳng

 Một số tài liệu của Liên Xô cũ đã gọi những chất kháng sinh có nguồn gốc từ thảo mộc là phytoncid

2

Phân Loại

a Nhóm phytoncid bay hơi

 Gồm những phytoncid do thực vật thượng đẳng tiết ra có khả năng khuếch tán vào không khí và có tác dụng ức chế sự sinh trưởng, phát triển của vi khuẩn gây bệnh ví như tinh dầu thông trị

vi khuẩn lao

b Nhóm phytoncid không bay hơi

 Gồm những phytoncid do thực vật thượng đẳng tiết ra

 Thường hay sử dụng chúng dưới các dạng:

 Giã nát lấy nước cốt hay hãm trong nước sôi chờ nguội cho vật uống

 Ngâm, sắc

 Chiết bằng các dung môi thích hợp

3

Ưu, nhược điểm của phytoncid

a Ưu điểm

 Rất đa dạng, dễ kiếm, rẻ tiền (198 loài)

 Có thể dùng theo cổ truyền (dễ chế biến)

 Có thể dùng theo hiện đại

 Có những loại tác dụng cực mạnh hơn cả kháng sinh hiện đại (thí dụ Tỏi)

 Kháng thuốc chậm

 Nhanh mất kháng

 Ít hoặc không độc hại (ít tác dụng phụ)

 Có thể phối hợp, hiệp đồng với nhiều thuốc kháng sinh

4

Ưu, nhược điểm của phytoncid

Cây tỏi

Tên khác: Đại toán (Trung Quốc)

Tên Khoa học: Allium sativnm.L

Họ Hành tỏi: Liliaceae

Phân bổ và mô tả cây

Tỏi có nguồn gốc ở Siberi, hiện được trồng ở khắp nơi của Châu Á, Châu Âu, Việt Nam, trồng tỏi ở mọi miền nhưng tập trung nhiều ở huyện Kim Môn – Hải Dương, Gia Lâm – Hà Nội Ngoài mục đích làm thuốc, làm gia vi, tỏi cũng là một trong những mặt hàng xuất khẩu lấy ngoại tệ

Tỏi là cây nhỏ mọc tử thân củ lên, cao chừng 20 – 40 cm Thân giả mang nhiều lá dài, hẹp Giữa củ mọc lên cuống mang một số hoa ở đỉnh, bọc trong một mô mong Hoa tỏi màu trắng hay phớt hồng

7

Thành phần hoá học

 Ít iod

 Tinh dầu (60g-200g/100kg tỏi tươi)

 Kháng sinh Alixin C6H10OS2

 Từ Aliin => alinaza Alixin

 Aliin: là một loại acid amin Không có mùi hôi tỏi

 Alixin: là 1 chất dầu, không màu

 Hoà tan trong cồn, benzen, ete

 Trong nước không ổn định, thuỷ phân (2.5%)

 Có mùi, vị của tỏi

 Kích thích da

 Nhiệt, kiềm phá huỷ alixin

 Acid nhẹ: ít bị ảnh hưởng

8

Cây tỏi

9

Quá trình thuỷ phân của alliin

Tác dụng dược lý

khuẩn

đường hô hấp

10

Cơ chế kháng sinh

Allicin - kháng sinh thảo mộc rất mạnh do trong công thức phân

tử có chứa: nguyên tử oxy hoạt động

trưởng và phát triển của hầu hết các vi khuẩn gây bệnh ở người và gia súc Phản ứng cạnh tranh của allicin khi kết hợp với cystein:

Vì vậy, vi khuẩn bị mất yếu tố sinh trưởng nên không phát triển được

11

Ứng dụng

12

Tác dụng phụ

13

Cây tô mộc

(ở Tô Phượng Trung Quốc)

Tên khoa học : Caesalpinia Sappan L

Họ Vang (Caesalpiniaceae)

sắc hơn

trồng ở khắp nơi trong nước Trước đây, miền núi mọc thành rừng lớn, việc khai thác tô mộc chủ yếu dựa vào thiên nhiên

14

Tác dụng kháng sinh

16

Đại Phong Tử

(Cămpuchia); Tên khoa học : Hydnocarpus

anthelmintica Pierre Họ Mùng quân

Flacourtiaceae

Cây gỗ to, cao tới 25-30 m, mọc thẳng đứng,

đường kính thân 0,5-1,3 m tuỳ vị trí đất,

nước ở gốc cây Nhiều nước: Thái Lan, Miến

Điện, Ấn Độ, Trung Quốc trồng ở thành

phố, công viên làm bóng mát Quả hình cầu,

giống quả cam to màu nâu nhạt, trong chứa

30-40 hạt nhiều cạnh Mùa hoa tháng 11-12,

mùa quả tháng 7-8 Khi quả chín thu về đập

lấy hạt, loại tạp chất, phơi hay sấy khô, ép

hạt lấy dầu - Oleum Chaulmoograe

17

Thành phần hoá học

khoảng 40 - 50% sau khi đã bỏ vỏ và chiết bằng dung môi Khi còn tươi, trong hạt có men thuỷ phân glycosid chứa acid cyanhydric Khi chiết hạt lấy dầu, bã không dùng cho gia súc Dầu đại phong tử có màu

acid béo đặc biệt và một số glyxerit thường gặp Acid béo đặc biệt đầu tiên phát hiện được đặt tên là acid gynocacdic

18

Tác dụng dược lý

 Tác dụng kích ứng trên da nơi bôi dầu sẽ bị đỏ, sau mọng nước Thường dùng dầu bôi trên da trị ngứa và vết hủi Trước đây hay uống dầu hay hạt đại phong tử để trị hủi, gần đây chỉ dùng những dẫn xuất của acid béo, tác dụng tốt hơn

 Do vi khuẩn hủi, lao đề kháng với acid (acidoresistance) nên

đã sử dụng hạt đại phong tử và dầu của nó trong điều trị 2 bệnh hủi và lao phổi, lao thanh khí quản Thuốc tác dụng làm giảm vết loét, giết vi khuẩn (đám vi khuẩn tiêu tan đi)

19

là do 2 acid chaulmoogric và hydnocacpic

 Theo Walker, Sweeney và School, các muối natri của các acid trong dầu hạt đại phong tử có tác dụng diệt khuẩn mạnh do khi tiếp xúc với màng vi khuẩn sẽ tạo các a cid vòng đặc biệt gây độc cho tế bào

20

Ứng dụng

 Dầu đại phong tử vị cay, tính nóng, độc và tác dụng làm se vết loét Khi bôi vết thương, thuốc có tác dụng sát trùng, uống gây nôn mửa Dùng dầu đại phong tử trị bệnh ngoài da: hủi, vẩy nến, hắc lào

 Thuốc uống chế thành dạng nhũ hoá trong sữa hay viên nang

 Thuốc tiêm dạng hydronocacpat natri tiêm bắp 2,0g/ngày (khoảng 0,5 - 2ml/ngày) hay tiêm dưới da

0,5-21

Lân tơ uyn

Raphidophora decursiva Schott Họ

Ráy Araceae

cổ thụ 2 bên suối trong rừng già

biệt

22

Lân tơ uyn

Thành phần hoá học

Trong dây lân tơ uyn có chứa glycosid, saponosid

từ lá có phản ứng acid

Tác dụng dược lý

Nước cốt hay dịch ép từ lá có tác dụng kháng sinh với vi khuẩn Staphylococcus aureus, Streptococcus, Streptomyces pyogenes, Pseudomonas seruginosa

và Bacillus subtillis

rộng

23

Lân tơ uyn

 Lân tơ uyn kích thích tổ chức hạt non của vết loét phát triển nhanh, rút ngắn sự lấp đầy vết thương, kích thích da non phát triển, chóng liền sẹo và sẹo mềm không có thịt thừa ùn lên

 Dùng lân tơ uyn rút ngắn được 30 – 45% thời gian thay băng và tiết kiệm được 1/2 số lượng bông gạc Khi bóc gạc hầu hết mủ, tổ chức chết, chất nhầy, mảng dích đều róc theo gạc Không gây đau, chẩy máu khi thay băng Vết thương rất sạch chỉ cần rửa qua một lượt là đủ

24

 Nếu vùng có nhiều lân tơ uyn dùng cành, lá nấu nước rửa càng tốt

 Chú ý: không dùng dịch chiết đặc vì dễ gây kích ứng, đau, sót tại chỗ

25

Tỏi đỏ

 Tên khác: tỏi lào, sâm cau, sâm đại

hành, hành lào (Hoà Bình), kiệu đỏ

Tên khoa học Eleutherine

Iridaceae

 Tỏi đỏ là cỏ sống lâu năm, cao 30

– 60cm Củ hình trứng dài 4-5cm,

đường kính 2-3 cm, giống củ hành

nhưng dài hơn, ngoài vỏ màu đỏ

nâu, trong mầu hồng đến đỏ nâu

 Cây được trồng ở hầu hết các

vườn thuốc nam trong toàn quốc :

Hà Tây, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quàng

Nam, Đà Nẵng Khi thu hoạch, đào

củ loại bỏ vỏ ngoài, rửa sạch thái

mỏng dùng tươi, phơi hay sấy khô,

có nơi tán thành bột

26

Thành phần hoá học

 Theo Lê Văn Hồng và Nguyễn Văn Đàn (1973) chiết dịch

từ củ tỏi lào và xác định được 3 chất là eleutherin

C16H16O4 độ chảy 175OC, izoeleutherin C16H16O4 độ chảy

177OC và eleutherol C14H12O4 chảy ở độ 202-2030C

 Eleutherin và isoeleutherin thuộc loại naphtoquinol còn eleutherol là dẫn chất lacton Các chất trên đều có tác dụng với Staphylococcus aureus

27

Tác dụng dược lý

 Tác dụng kháng khuẩn của eleutherol: trên thạch đĩa, dịch chiết tỏi đỏ các tác dụng ức chế sự phát triển của vi khuẩn Diplococcus pneuminiae, Streptococcus hemolyticus, Staphylococcus aureus

 Tác dụng chống viêm: nước chiết tỏi đỏ có tác dụng giảm phản ứng phù thực nghiệm trên chân chuột Tác dụng tương đương với hydrococtison

 Độc tính: thuốc an toàn, gần như không độc

 Chuột nhắt, uống một lần liều 169g/kg thể trọng Thỏ uống liều 26g/kg/ngày/3 ngày liên tục, vẫn không có biểu hiện độc Thỏ uống 10g/kg/ngày/30 ngày liên tục, vẫn khoẻ mạnh

28

Công dụng

dạng nước sắc, thuốc viên hay ngâm rượu

khuẩn dưới dạng nước sắc uống hàng ngày

29

Cây xuân hoa (Pseuderanthemum palatiferum)

 TPHH: Acid hữu cơ, carotenoid

coumarin, đường khử, phytosterol,

 Các chất dinh dưỡng: các acid amin

rất phong phú Vi khoáng nhiều

30

Tác dụng kháng khuẩn

 Cả vi khuẩn gram + và – (đặc biệt Sta đã kháng methicillin)

 Staphylococcus, strepto, E.coli, Pseudomonas, Sal Typhi, Shigella

 Xuân hoa: nghiên cứu bộ môn

 Chất nhày rất nhiều Độ nở 1/6-1/10

 Tác dụng:

 Chữa tiêu chảy lợn

 Chữa tiêu chảy chó

 Vừa kháng sinh

 Vừa bảo vệ niêm mạc ruột

 Vừa hấp phụ nước, giảm tiêu chảy

 Hoàn toàn an toàn

31