MỘT SỐ GIẢI PHÁP HỮU ÍCH NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ DẠY VÀ HỌC TẬP LÀM VĂN MIÊU TẢ LỚP 5 I/ ĐẶT VẤN ĐỀ : Việc dạy cho học sinh tiểu học đặc biệt là học sinh lớp 5 viết thành một bài văn ho
Trang 1MỘT SỐ GIẢI PHÁP HỮU ÍCH NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ DẠY
VÀ HỌC TẬP LÀM VĂN MIÊU TẢ LỚP 5
I/ ĐẶT VẤN ĐỀ :
Việc dạy cho học sinh tiểu học đặc biệt là học sinh lớp 5 viết thành một bài văn hoàn chỉnh là một điều rất khó và gây nhiều lúng túng cho cả học sinh và giáo viên Bởi lẽ các em còn nhỏ tuổi bỡ ngỡ chưa biết gì về tập làm văn Ở lớp 2,3 các em chỉ dựa vào những câu hỏi để trả lời thành bài, khi lên lớp 5 yêu cầu lại cao hơn, Đó là : dựa vào dàn bài đã lập để viết thành bài văn hoàn chỉnh, ngoài ra sách giáo khoa dùng chung thì chỉ nêu ra một cách khái quát những yêu cầu cần đạt khi thực hiện bài văn thì sách tham khảo hầu như chỉ tập trung giải đề cho sẵn trong sách giáo khoa chứ chưa đưa ra một phương pháp làm văn cụ thể nào cho rõ ràng nhằm giúp học sinh và giáo viên dạy và học có hiệu quả
Trong thực tế khi dạy tập làm văn thường thì giáo viên giới thiệu cho học sinh một bài văn có sẵn trong sách tham khảo (có thể của học sinh giỏi đã viết , có thể của giáo viên tự soạn)sau đó diễn giải , hướng dẫn học sinh làm theo một cách máy móc, rập khuôn…
Với mong ươc góp phần vào việc nâng cao chất lượng dạy và học tốt môn tiếng việt , tôi xin nêu ra một số phương pháp dạy và học Tập làm văn miêu tả lớp 5 Nhằm mục đích nêu ra phướng pháp giúp giáo viên hướng dẫn học sinh có thể tự mình làm được bài văn miêu tả theo yêu cầu đề bài
II/ ĐẶC ĐIỂM TÌNH HÌNH CHUNG
1/ Thuận lợi : đa số các em đều ngoan, biết vâng lời cô, học sinh có đầy đủ dụng
cụ học tập sách giáo khoa , phụ huynh quan tâm đến việc học tập của con em
Trang 22/ Khó khăn : trình độ học sinh không đồng đều, các em chưa có thói quen đọc
sách văn học, thường ham thích truyện có in hình, khả năng quan sát tìm ý chưa tốt, nghèo vốn từ Vận dụng từ để đặt câu, dựng đoạn còn hạn chế , viết chữ xấu, sai lỗi chính tả nhiều, không biết chấm câu
-Đa số không tự lập được dàn bài chi tiết phù hợp với từng đề bài cụ thể Khả năng nói và viết chưa đạt yêu cầu dẫn đến diễn đạt vụng về, lủng củng, lời văn kể hơn tả, câu văn chưa gãy gọn , còn viết sai lỗi chính tả nhiều
-Còn rụt rè trong tiết văn miệng, nói và viết rập khuôn theo sự hướng dẫn của giáo viên hoặc bắt chước, ít có sự sáng tạo
-Qua thực tế ở lớp tôi cũng như thực trạng của học sinh lớp 5 qua năm học trước nữa, tôi nhận thấy : bên cạnh một số ít học sinh giỏi văn biết diễn đạt và trình bày rõ ràng, mạch lạc, có những câu văn hay, giàu hình ảnh thì đa số học sinh trình độ còn non nớt Các em cảm thấy lo lắng trước một đề tập làm văn nan giải Vì thế có
em đã học thuộc lòng hàng loạt những bài văn mẫu để đối phó với các bài kiểm tra thường xuyên, kiểm tra định kỳ và hậu quả diễn ra là học sinh phải học thuộc lòng , một cách quá tải, có một số em không biết diễn đạt đủ ý cần thiết cho một bài tập làm văn hoặc có em đã trình bày lan man không đi đúng trọng tâm của đề
Do vậy, tôi có nhiều suy nghĩ trăn trở là tìm ra một số biện pháp để dẫn dắt các em học tốt hơn môn tập làm văn ở lớp 5 bằng những kinh nghiệm của riêng
mình
III/ CÁC BIỆN PHÁP TIẾN HÀNH:
1/ Tìm hiểu về môn văn miêu tả :
Cho học sinh biết miêu tả là viết ra, dùng ngôn ngữ hoặc một phương tiện nghệ thuật nào đó làm cho người khác có thể hình dung được cụ thể sự vật, sự việc hoặc thế giới nội tâm của con người
Trang 3Việc dùng ngôn ngữ để làm công việc miêu tả tức là ‘làm văn” miêu tả văn
“Khi làm văn miêu tả, cần đạt những yêu cầu sau :
+ Cụ thể hóa sự vật : Tả Ai ? Tả cái gì ?(tả cái cặp thì người đọc sẽ hình dung được đây là cái cặp chứ không phải là cái bao hoặc cái túi đựng đồ vật)
+ Cá biệt hóa sự vật : Miêu tả như thế nào ? ?(tả cái cặp thì người đọc sẽ hình dung được: đây là cái cặp của em chứ không phải là cái cặp chung chung nào đó)
+ Mục đích hóa sự vật : tả với tình cảm, tư tưởng, thái độ ra sao? (tình cảm yêu thích, quý mến)
2/ Đảm bảo các bước dạy và học tập làm văn miêu tả :
a/ Tìm hiểu đề : Là một khâu đầu tiên quan trọng trong quá trình tìm hiểu đề
cần hướng dẫn cho học sinh :
+ Đọc đề bài :Học sinh đọc kỹ đề bài để có cái nhìn tổng quát , chú ý không bỏ sót một chi tiết nào để tránh những chỗ hiểu sai
+ Phân tích đề : Biết kết cấu một đề bài miêu tả gồm hai phần :
- Thể loại bài văn : Phần này thường thể hiện ngay sau từ “hãy”
- Đối tượng miêu tả : phần này thường được đặt ngay sau từ “tả”
+ Gíơi hạn miêu tả : Thường thì đối tượng miêu tả bị giới hạn bởi không gian , thời gian, địa điểm
Tùy theo đề bài và phần giới hạn đối tượng miêu tả có hoặc không có, có ít hoặc có nhiều
Sau khi đọc kỹ đề bài có thể cho học sinh phân tích đề bài bằng cách :
+ Gạch hai gạch dưới từ xác định thể loại làm văn :
+ Gạch một gạch dưới các từ xác định đối tượng miêu tả
Trang 4+ Gạch từng gạch 1 dưới các từ xác định giới hạn đối tượng miêu tả
Tôi luôn quán xuyến hết tất cả đối tượng học sinh khuyến khích các em trung bình, yếu mạnh dạn phát biểu trong các tiết văn miệng hoặc trả bài viết
Chẳng hạn: cách dựng đoạn có phù hợp với kết cấu của toàn bài không? Liên kết đoạn có khéo không? (tránh tình trạng: mở bài, hoặc kết luận dài hơn phần thân bài)
Thêm bớt hoặc thay đổi từ nếu thấy cần thiết vì hay hơn, chính xác hơn
Thay đổi dấu câu nếu thấy đã dùng sai
Tự chữa lỗi chính tả (viết hoa,dấu hỏi, dấu ngã…)
Sửa chữa các lỗi viết tắt, viết số,viết cẩu thả
Nên dùng thời gian cho học sinh đọc lại bài văn hay của các em để cả lớp cùng nghe và tránh chê bai học sinh
VD: Tả cảnh thiên nhiên nơi em ở
Cần rèn kỹ năng quan sát – Tìm ý cho học sinh:
Nói đến “cảnh” ta phải nghĩ tới thiên nhiên như núi sông, mây gió, trăng sao, dông bão, mưa nắng, một bãi biễn khi mặt trời lên, một cánh đồng trong buổi hoàng hôn, một khu rừng giữa đêm trăng … cảnh có thể là một khu vực gồm chủ yếu các vật thể gồm cả cảnh thiên nhiên lẫn vật thể do người tạo ra như cảnh một bãi tắm ven biển thì ngoài bãi cát, sóng nước, mây trời còn có nhà nghỉ, nhà hàng…
Trong cảnh có thể có người và vật nhưng người và vật chỉ là phần phụ, được điểm xuyết thêm vào chứ không phải là đối tượng chính để miêu tả Vì vậy để giúp cho học sinh miêu tả một cách sinh động mới mẻ, giáo viên cần tạo điều kiện cho các
em tiếp xúc trực tiếp đối tượng miêu tả
(Tại lớp hay tại nơi có đối tượng miêu tả) đồ vật, con vật, cây cối, cảnh vật…
Trang 5Mỗi cảnh đều được xác định bởi một phạm vi không gian và thời gian nhất định
VD: Cảnh một ngôi trường thì có các lớp học, khu vực hành chính, sân trường, vườn trường, khu tập thể dục thể thao… Tất cả thường được bao bọc bởi những bức tường hay hàng rào và có cổng trường để ra vào Vượt ra ngoài phạm vi đó sẽ không còn là cảnh trường nữa Mỗi cảnh gắn liền với một thời gian nhất định như sáng sớm, trưa hay chiều tối… Thời gian đi liền với ánh sáng, thời tiết, hoạt động của người và vật… Làm cho cảnh có những nét riêng biệt
Sau khi xác định đối tượng miêu tả với một phạm vi không gian và thời gian cụ thể, các em cần xác định vị trí để quan sát Việc quan sát có thể ở một vị trí cố định, có thể ở những vị trí khác nhau nhưng vẫn phải có một vị trí chủ yếu
Khi đã xác định được vị trí quan sát rồi, ta nên hướng dẫn các em có cái nhìn bao quát toàn cảnh đồng thời phải biết phân chia cảnh ra thành từng mảng, từng phần để quan sát
Khi quan sát, ta cần phối hợp các giác quan như tai nghe, mũi ngửi, tay sờ, da cảm nhận và cả cảm xúc của bản thân nữa Khi tả, ta phải xác định một trình tự phù hợp với cảnh được tả Tả từ trên xuống hay từ dưới lên, tả từ phải sang trái hay từ ngoài vào trong… Một phần tùy thuộc vào đặc điểm của mỗi cảnh
Mỗi bộ phận của cảnh chỉ nên chọn tả những nét tiêu biểu nhất đồng thời phải xác định đâu là cảnh chủ yếu để tập trung miêu tả Nếu tả riêng một đồ vật, con vật, một người nào đó hướng các em cần tả tỉ mỉ về đối tượng còn khi tả cảnh, vì cảnh thường bao gồm nhiều thứ nên ta càng cần chọn những nét tiêu biểu nhất Có thể tả người và vật trong cảnh nhưng việc tả đó phải góp phần bộc lộ một điều gì đó của cảnh làm cho cảnh nỗi hơn đẹp hơn
Trang 6Mỗi cảnh lại gắn với đặc điểm thiên nhiên, khí hậu, cây cỏ, hoa trái…của từng vùng Khi tả, ta phải làm toát lên màu sắc riêng biệt đó
VD: Miền trung du Phú Thọ gắn liền với cây cọ, đất mũi Cà Mau xốp mịn nhưng lắm mưa giông, gió dữ nên cay muốn sống cần phải quây quần trong lòng đất…
Tóm lại : Khi quan sát HS cần phải tìm ra những nét chính “nét trọng tâm” của
đối tượng, sẵn sàng bỏ đi những nét thừa làm cho bài văn xa, lạc ý chính
Học sinh giỏi cần phải tìm được những nét tiêu biểu, đặc sắc, độc đáo của đối tượng, phải bộc lộ được cảm xúc, yêu quý, hứng thú, say mê của mình trước đối tượng quan sát
Một điều các em cần ghi nhớ là khi tả thường cảnh luôn luôn gắn với tình người Thi hào Nguyễn Du đã nêu một nhận xét rất sâu sắc : “người buồn cảnh có vui đâu bao giờ.”
Đúng vậy, cảnh vật mang theo trong nó cuộc sống riêng với những dặc điểm riêng Nhưng con người cảm nhận cảnh như thế nào sẽ đem đến cho cảnh những tình cảm như thế Đấy là phần hồn của cảnh Cảnh không có hồn sẽ trơ chọi, thiếu sức sống.b/ Đề nghị HS học thuộc dàn bài chung của mỗi kiểu bài: Để vận dụng làm dàn bài chi tiết cho từng đề bài cụ thể:
+ Sắp xếp ý:
-Sắp xếp ý là sự miêu tả hợp lý mà học sinh phải tuân theo đề bài miêu tả mạch lạc, tránh được lối miêu tả lộn xộn, trùng lặp, rối rắm, tản mạn rườm rà
-Giáo viên cần có các câu hỏi gợi mở để giúp học sinh sắp xếp được các ý đã quan sát
Vd: Tả đường phố vào một buổi chiều :
-Em tả con đường nào? Ơ đâu? Vào giờ mọi người đi làm hay lúc tan giờ làm
Trang 7-Con đường đó từ đâu đến đâu? Nó có gì đặc biệt cần lưu ý?
-Đấy là đường một chiều hay hai chiều?
- Lòng đường ra sao?
-Có nhiều cây cối không? Nhà cửa hai bên đường thế nào?
-Các loại xe cộ đi lại đông đúc ra sao?
-Hoạt động của những người đi xe,đi bộ?
-Hoạt động nhộn nhịp của các của hàng,quán…ở hai bên đường?
-Cảm nghĩ của em về con đường và về cảnh tấp nập trên đường?
- Lập dàn bài:
-Là lựa chọn sắp xếp các ý chính,ý phụ thuộc theo một trật tự hợp lý
-Trên thực tế đa số học sinh không có thói quen lập dàn bài trước khi làm một bài văn nên dẫn đến tình trạng ý kiến,sắp xếp ý kiến,sắp xếp ý rời rạc,lộn xộn
-Vì thế,tôi luôn tập cho học sinh tôi có thói quen lập dàn bài trước khi bắt tay vào viết bài văn Vì có một dàn bài tốt sẽ đảm bảo chắc chắn cho sự thành công của bài văn
-Theo phương pháp lập dàn bài thì ta chia ra hai loại dàn bài:
-Dàn bài chung gồm : Những ý chính-những ý phụ
-Dàn bài chi tiết gồm : Những ý chính + các chi tiết của ý chính
Những ý phụ + các chi tiết của ý phụ
-Học sinh có thể diễn đạt dàn bài chi tiết bằng câu văn hoàn chỉnh hoặc bằng những từ tóm tắt ngắn gọn
VD: Đề bài : Em hãy tả ngôi trường thân yêu của em
Trang 8Dàn bài chung Dàn bài chi tiết I/ Mở bài
-Giới thiệu cảnh vật
-Ơ đâu?
II/Thân bài
1/ Tả bao quát: toàn cảnh
Vị trí
- Đặc điểm(tùy cảnh vật)
+Hình dạng
+Kích thước
+Vật liệu
+Màu sắc
2/ Tả chi tiết (tả các bộ phận)
I/ Mở bài
-Giới thiệu cảnh vật: quang cảnh trường
em ở đâu? Đầu làng hay cuối làng ?
II/ Thân bài
Tả bao quát (toàn cảnh)
Vị trí: Từ đường lớn đi vào nằm phía
bên tay phải sát lề đường …bảng tên:
Trường tiểu học …… nền xanh chữ trắng
Đặc điểm(tùy cảnh vật)
+Hình dạng: Khuôn viên hình chữ nhật,nhìn xa nho nhỏ Đến gần,vào bên trongtrường mới thấy vẻ khang trang…
+Kích thước: Cao, rộng, dài…
+Mái lợp ngói đỏ tươi,tường gạch quét vôi
+Màu sắc: Tường quét vôi màu vàng,cửa sơn màu nâu
2/ Tả chi tiết (tả các bộ phận)
Trình tự không gian tùy theo vị trí
Trang 9- Cảnh sân chơi
+ Sân
+ Cột cờ
+ Cây cảnh
Cảnh các lớp học
+Dãy phòng học
+Hàng hiên
+Trong phòng(bàn, ghế, bảng)
quan sát
Cảnh sân chơi:
+Sân: rộng rãi,sạch sẽ
+Cột cờ: ở giữa sân,cao vút, trên đỉnh cólá cờ đỏ sao vàng
+Cây cảnh: đủ loại: mi mô da,si…bồn hoa tròn xinh xắn bằng xi măng, vừa đẹp dùng làm chỗ ngồi
cho học sinh giờ ra chơi
Cảnh các lớp học: nổi bật nhất là các
lớp học chạy dài đến tận cuối sân Lớp nào cũng được xây dựng,sơn, trang trí cùng một kiểu giống nhau
+Dãy phòng học: được chia nhiều phòng từ khối 1-5
+Hàng hiên: rộng rãi,sáng sủa
+Bàn ghế kê thành 3 dãy, tấm bảng phân đen chiếm phân nửa bức tường trước mặt
-Bàn giáo viên đặt bình hoa -Phía trên là ảnh bác hồ như đang mỉm
Trang 10
Khu vực văn phòng
III/ Kết luận
Nêu cảm nghĩ (ích lợi, giữ gìn, tình
cảm…)
cười với chúng em, lá cờ tổ quốc nền đỏ sao vàng
Cảnh khu vực văn phòng
+Phòng ban giám hiệu: trang trí giống nhau
-Phòng giáo viên:bàn ghế ngay ngắn -Của kính bóng loáng
-Phòng thư viện : nhiều kệ sách…
+Phòng đội: giấy khen treo tường
Giá trống, cờ đội,cờ màu trang trí
III/ Kết luận
Nêu cảm nghĩ, suy nghĩ ,hiểu được tầm quan trọng của trường học
-Tình cảm:yêu quý ngôi trường
-Hành động: giữ gìn tốt tài sản nhà trường
Yêu cầu học sinh phải tạo được bài văn hoàn chỉnh
- Học sinh sẽ được tiến hành bài văn dưới hai hình thức :lập dàn ý và hoàn thiện bài
- Học sinh sẽ dựa vào dàn ý đã làm ở các tiết trước có sự hướng dẫn của giáo viên để hoàn thành một bài văn hoàn chỉnh
Trang 11- Ơ tiết bài viết:công việc chính của tiết này là học sinh làm bài, hiện nay tiến trình làm bàiviết thường là:
- Nhắc nhở học sinh trước khi làm bài
- Học sinh làm bài
- Giáo viên thu bài
Hoặc: dặn học sinh tự làm bài viết ở nhà đến lớp giáo viên thu bài chấm
Việc chuẩn bị ở nhà chỉ dừng lại ở giai đoạn hoàn chỉnh một dàn bài khi học sinh làm bài, giáo viên cần theo dõi, động viên cả lớp,nhất là học sinh cá biệt (làm lúng túng,lạc đề, viết cẩu thả…) Giáo viên ân cần chỉ bảo phương hướng, khơi gợi nguồn hiểu biết, động viên tinh thần …để các em phấn khởi dồn tâm trí vào làm bài
Trong thực tế, ta cũng thấy rằng ở phần kết luận các em hay coi thường,viết qua loa cẩu thả hoặc dông dài,lặp ý thì ta cần chấn chỉnh ngay vì: kết luận: lúc nào cũng ở cuối bài, là phần gây cho người đọc cảm giác, ấn tượng cuối cùng về bài viết nên nó có tầm quan trọng đặc biệt vì kết luận bài gọn gàng, nhẹ nhàng, đặc sắc, sẽ lưu lại được tình cảm tốt đẹp ở người đọc
Vd: Ngắm nhìn cây hoa hồng, em hiểu được ích lợi của cây đối với môi trường
sống của con người Càng hiểu bao nhiêu, em càng yêu bấy nhiêu và càng chăm sóc cho cây tươi tốt hơn để hoa hồng mãi mãi là giống hoa quý, giống hoa của thành phố Đà Lat thân thương
Đề nghị học sinh kiểm tra lại bài văn (trả bài viết)
Để rèn cho học sinh có thói quen “tự điều chỉnh để tiến bộ” thì tôi luôn luôn tổ chức tiết trả bài thật chu đáo, tập trung vào việc sửa từ, sửa ý, sửa câu, sửa bố cục để các em có thói quen tự sửa những lỗi mình mắc phải
3 Nên khuyến khích học sinh đọc các tác phẩm văn học phù hợp với lứa tuổi
Trang 124 Tránh áp đặt học sinh theo ý mình:
Cần phát huy óc sáng tạo, sở thích của học sinh để các em bộc lộ những tình cảm chân thật, hồn nhiên trước đối tượng miêu tả
5 Đối với một số đề tập làm văn chưa phù hợp với thực tế địa phương, từng hoàn cảnh,giáo viên có thể thay đổi cho phù hợp khi đã có ý kiến thống nhất trong tổ khối và sự cho phép của ban giám hiệu nhà trường
IV /KẾT QUẢ ĐẠT ĐƯỢC:
Với những biện pháp và sự cố gắng của bản thân dần dần hs hiểu bài và nắm được kiến thức cơ bản ,vận dụng vào bài học và tự tin hơn khi học văn miêu tả
V/ KẾT LUẬN :
Muốn nâng cao chất lượng của học sinh ở bất cứ môn học nào thì cả thầy lẫn trò phải song song nỗ lực
Trò: Chăm chỉ nghe giảng, siêng năng, chăm chỉ học bài và làm bài đầy đủ, biết kiên trì vượt khó
Thầy: Luôn tìm tòi, sáng tạo, đặc biệt phải hết lòng chăm lo đến các em, một thế hệ của tương lai đất nước
Tất cả luôn diễn ra một cách thường xuyên và nhịp nhàng như trên thì những lỗ hổng về cả kiến thức và kĩ năng của học sinh sẽ nhanh chóng được lấp đầy
Trên đây là một số giải pháp giúp học sinh đạt được mức yêu cầu tối thiểu của chương trình Chắc chắn còn nhiều thiếu sót và bản thân còn nhiều hạn chế Tôi rất mong sự đóng góp ý kiến của các bạn đồng nghiệp giúp đỡ cho tôi bổ sung thêm kiến thức về chuyên môn nghiệp vụ ngày càng đáp ứng nhiệm vụ đào tạo
Tôi xin chân thành cảm ơn !
NGƯỜI VIẾT