NHỮNG VẤN ĐỀ TOÀN CẦU CẠN KIỆT NGUỒN NƯỚC

Nước là một tài nguyên vô tận, là tặng phẩm không bao giờ cạn của thiên nhiên

HỌC VIỆN QUAN HỆ QUỐC TẾ KHOA CHÍNH TRỊ QUỐC TẾ VÀ NGOẠI GIAO

NHỮNG VẤN ĐỀ TOÀN CẦU VẤN ĐỀ CẠN KIỆT NGUỒN NƯỚC

Nhóm báo cáo: Nhóm đề 4

Hà Nội, 2/2008

1

LỜI MỞ ĐẦU

Nước là một tài nguyên vô tận, là tặng phẩm không bao giờ cạn của thiên nhiên! – Đó chỉ còn là sự thực của cách đây hơn 30 năm Còn ngày nay, khi cuộc sống đã có vô vàn những thay đổi, đặc biệt là những thay đổi trong kinh tế, đời sống sản xuất thì tình trạng thiếu hụt nước lại trở thành một trong những mối lo ngại hàng đầu của con người, của các quốc gia, thậm chí bao gồm cả các “ông lớn”!

Hệ lụy của tình trạng cạn kiệt nguồn tài nguyên nước là không thể lường trước, nó gây

ra những ảnh hưởng to lớn tới từng cá thể trong cộng đồng quốc tế; cuộc sống sinh hoạt và sản xuất sẽ trở nên khó khăn hơn, dẫn đến tình trạng đói nghèo và những hệ quả liên quan

Hệ lụy nghiêm trọng hơn là những mâu thuẫn nảy sinh ở cấp độ quốc gia, khu vực, quốc tế Chính những mâu thuẫn về tranh chấp sở hữu nguồn nước này có thể làm nảy sinh những cuộc chiến không mong muốn giữa các quốc gia hay giữa các khu vực, gây thiệt hại

to lớn về người và của

Báo cáo gồm bốn nội dung nhằm làm rõ thực trạng của vấn đề cạn kiệt nguồn nước trên toàn cầu, tìm ra những nguyên nhân vấn đề, những tác động của nó trong quan hệ quốc tế

và đề xuất hướng giải quyết cho vấn đề

Danh mục tài liệu tham khảo và nguồn trích dẫn được sử dụng để hoàn thành báo cáo

đã được nêu cụ thể trong nội dung báo cáo

Nhóm báo cáo

2

I Các khái niệm

Từ trước đến nay có rất nhiều những khái niệm khác nhau liên quan đến nguồn nước nói chung Dưới đây là một số khái niệm phổ biến nhất có đề cập đến trong bài báo cáo

Nguồn nước là khái niệm để chỉ các dạng nước tích tụ tự nhiên hoặc nhân tạo, có

thể khai thác, sử dụng được, bao gồm: sông, suối, kênh, rạch; biển, hồ, đầm, ao; các tầng chứa nước dưới đất; mưa, băng tuyết và các dạng tích tụ nước khác.1

Nguồn nước quốc tế: Theo khoản a, điều 2, Công ước quốc tế về Sử dụng các

nguồn nước quốc tế vào mục đích phi giao thông năm 1997 thì : “Nguồn nước quốc tế là

hệ thống các nguồn nước mặt và nước nguồn, nước ngầm tạo thành một thể thống nhất bởi quan hệ mang tính vật lý và chảy vào một điểm cuối chung nằm trên lãnh thổ của hai hay nhiều quốc gia”

Nước là một tài nguyên đặc biệt quan trọng, là thành phần thiết yếu của sự sống và môi trường, quyết định sự tồn tại, phát triển bền vững của từng quốc gia cũng như của cả nhân loại Tuy nhiên, những năm gần đây, vấn đề cạn kiệt nguồn nước đã trở nên báo động Như thế nào là Cạn kiệt nguồn nước?

Cạn kiệt nguồn nước là sự suy giảm về chất lượng và số lượng của nguồn nước Ở

bài này, chúng tôi nghiên cứu chủ yếu vào vấn đề cạn kiệt nguồn nước ngọt và sạch, hay còn gọi là Tài nguyên nước

Nước được mệnh danh như “vàng xanh”2 của thế kỷ XXI, một tài nguyên chiến lược của mỗi quốc gia Tại sao các quốc gia lại đề cao vai trò của nước như vậy? Tại sao cạn kiệt nguồn nước lại là một vấn đề mang tính toàn cầu? Để trả lời cho những câu hỏi đó, trước hết, chúng ta cần hiểu: Thế nào là một vấn đề toàn cầu?

Những vấn đề toàn cầu là những vấn đề xảy ra trên phạm vi toàn cầu, gây ảnh

hưởng tới nhiều quốc gia, gây ra những tác hại to lớn, và để giải quyết được nó thì cần sự phối hợp của nhiều quốc gia, một quốc gia đơn lẻ không thể tự giải quyết được vấn đề này

Những phân tích dưới đây của chúng tôi sẽ chỉ rõ rằng: Cạn kiệt nguồn nước là một vấn đề mang tính toàn cầu

I Thực trạng vấn đề

1 Vương Dật Châu, An ninh quốc tế trong thời đại toàn cầu hóa, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội – 2004, trang 552.

2 Smair & Francois Houtart, Toàn cầu hóa các cuộc phản kháng – Hiện trạng các cuộc đấu tranh 2002, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội – 2004, trang 219

3

1 Nguồn nước đang cạn kiệt

Theo báo cáo của Ủy ban tài nguyên thiên nhiên (UNEP) của Liên hợp quốc năm 2003, hiện nay, 40% dân số thế giới ở hơn 80 quốc gia đang trong tình trạng thiếu nước nghiêm trọng và dự báo rằng, đời sống sẽ tồi tệ hơn nhiều trong 50 năm tới Cũng theo báo cáo này thì trên 1/3 dân số (khoảng 2.4 tỷ người) không có các điều kiện vệ sinh đầy đủ do khan hiếm và ô nhiễm nước sinh hoạt.3 Mỗi năm có hàng triệu người chết vì những căn bệnh có liên quan đến việc dùng nước bị ô nhiễm

Trữ lượng nước tính theo đầu người của thế giới đang suy giảm một cách nghiêm trọng Năm 1950, khối lượng nước tính theo đầu người là 16800m3/người/năm thì hiện nay, con

số này là 7300m3/người/năm Như vậy, lượng nước tính theo đầu người của thế giới đã giảm xuống một nửa so với những năm 1950 Các chuyên gia dự đoán rằng đến năm 2025, khối lượng nước theo đầu người của thế giới chỉ còn 4800m3/người/năm.4

Quốc tế lấy lượng nước 1000m3/người/năm làm “tuyến cảnh báo” Cách đây 50 năm, không một nước nào trên thế giới phải đối mặt với mực nước thấp “thảm hại” này Nhưng ngày nay, 50% dân số thế giới đang phải sống trong tình cảnh này và dự đoán đến năm

2025, 2/3 dân số thế giới phải chịu cảnh mức độ cấp nước từ thấp (2100-5000m3/người/năm) đến rất thấp (1100-2000m3/người/năm) và “thảm hại”.5

2 Cạn kiệt nguồn nước là một vấn nạn diễn ra trên phạm vi toàn thế giới

Khu vực Trung Đông và Bắc Phi là những khu vực thiếu nước nghiêm trọng Mỗi năm

gần 2/3 khu vực châu Phi đứng trước nguy cơ hạn hán, trong đó, 6 nước Trung Phi và 5 nước Bắc Phi là những quốc gia thiếu nước nghiêm trọng Năm 2005, lượng nước bình quân theo đầu người của khu vực này chỉ là 677 m3/người/năm, thấp hơn rất nhiều so với

“tuyến cảnh báo” mà quốc tế đưa ra; đặc biệt, một số nước như Xyri, Ả rập Xê út, Giooc

đa ni, Yê men, lượng nước bình quân theo đầu người chỉ đạt 100-200m3/người/năm6

3 Gs.Ts Nguyễn Trọng Chuẩn, Những vấn đề toàn cầu trong hai thập niên đầu của thế kỷ XXI, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội – 2006, trang 175

4 Gs.Ts Nguyễn Trọng Chuẩn, Những vấn đề toàn cầu trong hai thập niên đầu của thế kỷ XXI, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội – 2006, trang 175

5 Gs.Ts Nguyễn Trọng Chuẩn, Những vấn đề toàn cầu trong hai thập niên đầu của thế kỷ XXI, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội – 2006, trang 175

6 Vương Dật Châu, An ninh quốc tế trong thời đại toàn cầu hóa, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội – 2004, trang 557-558

4

Khu vực Châu Á là khu vực có tài nguyên nước rất phong phú nhưng do sự tăng trưởng

dân số và kinh tế nên nhu cầu về nước ở khu vực này ngày càng gia tăng Theo dự đoán, chỉ trong một thời gian ngắn nữa, châu Á sẽ phải đổi mặt với tình trạng thiếu nước nghiêm trọng Theo báo cáo nghiên cứu của một số chuyên gia quốc tế về tài nguyên nước, đến thế

kỷ XXI, phần lớn các nước Châu Á sẽ phải đứng trước vấn đề thiếu nước

Cụ thể:

Khu vực Nam Á, hạn hán ngày càng trầm trọng, các nguồn nước ngầm bị cạn kiệt, diện tích biển Aran bị thu hẹp Điển hình là Trung Quốc, tổng lượng tài nguyên nước của Trung Quốc đứng thứ 6 thế giới, nhưng lượng nước bình quân tính theo đầu người chỉ có 2400m3/người/năm, thấp hơn rất nhiều so với lượng nước bình quân theo đầu người của thế giới là 7300m3/người/năm, đứng ở vị trí 109/192 quốc gia và bị xếp vào một trong số các quốc gia thiếu nước trên thế giới

Khu vực Trung Á cũng đang phải đối mặt với tình trạng thiếu nước Hiện nay, một số quốc gia trong khu vực này đã có những biện pháp để bảo vệ nguồn nước

Khu vực Tây Á là khu vực có mối đe dọa lớn nhất về nước ở Châu Á với hơn 90% dân

số đang chịu những áp lực nặng nề về thiếu nước.7

Việt Nam trong những năm gần đây cũng thường xuyên ở trong tình trạng thiếu nước nghiêm trọng vào mùa khô, gây những ảnh hưởng nghiêm trọng cho đời sống sinh hoạt và sản xuất của con người Mùa khô vừa qua, do tình trạng thiếu hụt nước nghiêm trọng khiến các địa phương phải đau đầu trong việc giải quyết nguồn nước cho hoạt động tưới tiêu trong nông nghiệp Điện năng, cũng do nguồn nước cạn kiệt mà không đủ cung cấp điện cho cả nước trong mùa nóng nực, gây ảnh hưởng đến đời sống sinh hoạt và sản xuất của người dân.

Khu vực Châu Mỹ: Tài nguyên nước ở khu vực này phong phú nhưng lại phân bổ không

đồng đều giữa các quốc gia, hoặc giữa các vùng trong cùng một quốc gia Do vậy, nhiều nới ở Châu Mỹ cũng đang phải chịu cảnh thiếu nước nghiêm trọng

7 Vương Dật Châu, An ninh quốc tế trong thời đại toàn cầu hóa, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội – 2004, trang 558

5

Khu vực Châu Âu: Cũng là một khu vực có nguồn nước phong phú song dự báo có khả

năng khu vực này phải chịu tình cảnh hạn hán xảy ra trên diện rộng trong vòng vài thập niên tới.8

Như vậy, qua việc phân tích ở trên, có thể thấy rằng: cạn kiệt nguồn nước không chỉ diễn ra trên một quốc gia, một khu vực mà nó diễn ra ở hầu hết các nước, các khu vực trên thế giới Do đó, những khó khăn do vấn đề cạn kiệt nguồn nước đem lại không chỉ cho một quốc gia hay khu vực riêng lẻ mà cho toàn bộ nhân loại – một vấn đề chung của cả loài người Vì thế, lẽ đương nhiên, để giải quyết vấn đề cạn kiệt nguồn nước cần sự phối hợp của tất cả các quốc gia, các tổ chức có liên quan

Trên thực tế, vấn đề cạn kiệt nguồn nước đang là vấn đề quan tâm của thế giới Kể từ hội nghị đầu tiên của Liên hợp quốc về nước diễn ra ở Mar del Plata năm 1977, thì đến nay, Liên hợp quốc đã phát động và tổ chức rất nhiều diễn đàn, hội nghị quốc tế để tìm ra biện pháp khắc phục tình trạng thiếu nước của thế giới như Hội nghị của năm trăm chuyên gia vào tháng Giêng năm 1992 tại Dublin (Ailen), Hội nghị bộ trưởng năm 1994 về nước sinh hoạt và làm sạch môi trường vùng Noordwijk (Hà Lan); hay Diễn đàn thế giới về nước ở Marrakech năm 1997 và La Haye năm 2000…9

Tóm lại, cạn kiệt nguồn nước là một vấn đề mang tính toàn cầu, một vấn đề mà hầu hết tất cả các quốc gia trên thế giới đang phải đối mặt Đó cũng là một vấn đề mang tính thời

sự quốc tế Nhiều dự báo đáng lo ngại về việc tăng nhu cầu về nước đã được đăng tải trên trang nhất các báo Mức tăng thực tế thấp hơn nhiều so với dự báo ban đầu nhưng nó cũng phản ánh mức tăng đáng kể và vấn đề nguồn nước đang trở lại là vấn đề hàng đầu ở thế kỷ XXI và không ngày nào báo chí lại không đề cập đến vấn đề này Nhưng những nguyên nhân nào dẫn đến thực trạng đó?

II Nguyên nhân của vấn đề

1 Những nguyên nhân khách quan

Xuất phát từ những đặc trưng của nguồn nước như: sự khan hiếm, tính không thể thay thế, sự phân bố không đồng đều

a Tính khan hiếm

8 Theo UPI

9 Smair & Francois Houtart, Toàn cầu hóa các cuộc phản kháng – Hiện trạng các cuộc đấu tranh 2002, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội – 2004, trang 220-221.

6

Người Trung Quốc thường nói: “vật hiếm là quý”, nước không phải là tài nguyên vô cùng vô tận, giơ tay ra là lấy được, mà là tài nguyên vô cùng quý giá và ít ỏi Phải khẳng định rằng nước ở xung quanh chúng ta rất phong phú, 70% diện tích trái đất được bao phủ bởi nước Nhưng 97,5% trong số đó là nước mặn, chỉ có 2,5% là nước ngọt Trong khối lượng nước ngọt đó có tới 74% là nước ở trạng thái băng tuyết ở hai cực Nam-Bắc địa cầu

và các dòng sông băng; 22,4% phân bố ở những chỗ sâu dưới lòng đất hay tích tụ dưới dạng sương mù và độ ẩm; một phần khác nằm trong bề mặt trái đất; trong khí quyển và trong các thể sinh vật, chỉ có 0,4% là nước ngọt Trong tổng số nước ngọt của trái đất, con người có thể khai thác chưa tới 1% để phục vụ nhu cầu của mình Lượng nước ngọt con người sử dụng hiện nay là nước mưa Lượng nước mưa trên trái đất vào khoảng 105 000km3/năm, trong đó con người mới sử dụng được khoảng 35000 km3, trong đó: 8% cho các mục đích sinh hoạt đời sống, 23% cho công nghiệp và cho các hoạt động nông nghiệp

là 63%.10

b Tính không thể thiếu

Nhu cầu về nước của nhân loại ngày càng cao Nếu thiếu nước con người không thể tồn tại và phát triển, các hoạt động sinh hoạt sản xuất không thể diễn ra Do vậy, nước có ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống cũng như sinh hoạt, lao động sản xuất của con người Như chúng ta đã biết, 70% cơ thể con người là nước, nếu thiếu nước trong 10 ngày thì con người không thể tồn tại

Đối với quá trình sản xuất và đời sống xã hội, như đã đề cập ở trên, nước có vai trò vô cùng lớn và cực kì quan trọng Nước quyết định đến sự tồn tại và phát triển của xã hội Đặc biệt, theo tính toán hiện nay, sản xuất nông nghiệp tiêu thụ tới 63% lượng nước ngọt trên thế giới Vì tầm quan trọng đó của nước, nước còn được coi là tài nguyên chiến lược của mỗi quốc gia

c Tính khó có thể thay thế

Hiện nay, theo dự đoán, con người khó có thể tìm ra sản phẩm thay thế nước hơn tìm ra sản phẩm có thể thay thế dầu mỏ hay gỗ Với trình độ khoa học kỹ thuật đương đại, con

10 Gs.Ts Nguyễn Trọng Chuẩn, Những vấn đề toàn cầu trong hai thập niên đầu của thế kỷ XXI, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội – 2006, trang 172-173

7

người đã bắt đầu công việc biến nước biển thành nước ngọt nhưng tình trạng thiếu nước vẫn chưa được khắc phục do thiếu vốn và công nghệ Trong khi đó, nước là tài nguyên không thể tái tạo Do vậy, trước mắt khó có thể giải quyết vấn đề cạn kiệt nguồn nước bằng khoa học kỹ thuật

d Phân bố không đồng đều

Xét từ góc độ địa lý: một số quốc gia và khu vực có nguồn tài nguyên nước rất lớn,

trong khi một số quốc gia lại đứng trước nguy cơ thiếu nước trầm trọng Vùng Trung Đông

và Bắc Phi là những vùng thường xuyên bị khô hạn, lượng mưa trung bình hàng năm chỉ đạt 100mm; có vùng như Xyri, Ả rập Xê út…, lượng nước bình quân theo đầu người chỉ có 100-200 m3/người/năm; trong khi đó, một số quốc gia như Braxin, Nga, Canada, Mỹ, Ấn Độ… lại chiếm 40% lượng nước của thế giới

Xét từ góc độ của mỗi quốc gia: lượng nước phân bố không đồng đều Phần lớn là tài

nguyên nước chảy qua các khu vực không có người, trong khi những khu vực có đông dân

cư lại thiếu nước nghiêm trọng Lượng nước của sông Daia chiếm 30% lượng nước tái sinh của Châu Phi nhưng con sông này chủ yếu chảy qua những vùng dân cư thưa thớt, do vậy, phần lớn người dân của châu lục này sống trong tình trạng thiếu nước nghiêm trọng Sông Amazon có lưu lượng nước chiếm 60% lượng nước ở Nam Mỹ nhưng nó không chảy qua các khu dân cư đông đúc nên lượng nước của nó không được sử dụng triệt để

Sự phân bố không đồng đều của các nguồn nước còn được biểu hiện theo mùa, có mùa lượng mưa tập trung thành lũ, có mùa lại hạn hán Sự phân bố không đồng đều này gây ra tình trạng lãng phí nước, đồng thời làm cho các quốc gia dễ xảy ra tranh chấp

Ở Việt Nam, nguồn nước phân bố giữa các vùng hay giữa hai miền Nam – Bắc cũng có

sự bất đồng đều, khiến nhiều nơi thường xuyên xảy ra tình trạng thiếu nước vào mùa khô, có nơi lại quá dư thừa lượng nước.

e Tính xuyên biên giới và xuyên khu vực

Tài nguyên nước không phân bố theo biên giới hành chính của quốc gia, dân tộc Trên toàn thế giới có khoảng 263 lưu vực sông lớn, chiếm tới 45,3% diện tích bề mặt trái đất (trừ Nam Cực) Ở các lưu vực này, tập trung ½ dân số thế giới 1/3 trong tổng số các con sông đó đang được hai hay nhiều nước sử dụng Các khu vực nước ngầm thường được

8

nhiều nước chia sẻ, trong khi nước ngầm chiếm 98% nguồn nước cung cấp nước ngọt cho con người trên thế giới Do vậy, nhiều xung đột, mâu thuẫn do liên quan đến khai thác và

sử dụng nguồn nước đã xảy ra ở nhiều nước và nhiều khu vực

2 Những nguyên nhân chủ quan

a Sự tăng nhanh của dân số thế giới

Trước tiên, dân số thế giới tăng nhanh làm tài nguyên nước ngày càng cạn kiệt Để đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế do sự gia tăng dân số, từ đầu thế kỷ XX đến nay, theo đà tăng của dân số, lượng nước dùng trong công nghiệp, nông nghiệp và sinh hoạt không ngừng tăng lên Từ năm 1975 đến năm 1990, lượng nước dùng trong nông nghiệp toàn cầu tăng lên 6 lần, trong công nghiệp tăng 21 lần, nước sinh hoạt của thành phố tăng 7,5 lần

Sự tăng trưởng dân số ở các quốc gia đang phát triển đi đôi với sự thiếu nước ngày càng trầm trọng

b Môi trường sinh thái bị phá hoại

Sự phá hoại môi trường sinh thái cũng là một trong những nguyên nhân quan trọng làm giảm tài nguyên nước ngọt của đất liền, như: chặt phá rừng bừa bãi, đất bị thoái hóa… Sự nóng lên của khí hậu toàn cầu khiến nước bốc hơi nhanh cũng là một nguyên nhân làm giảm tài nguyên nước

c Sự ô nhiễm tài nguyên nước

Tài nguyên nước bị ô nhiễm làm cho chất lượng nước bị giảm cùng với sự phát triển của công nghiệp, nông nghiệp và sự tăng lên của nước sinh hoạt thành phố, sự ô nhiễm toàn cầu ngày càng nghiêm trọng, nguồn nước tự nhiên bị nước thải công nghiệp-nông nghiệp và nước sinh hoạt không được xử lý làm ô nhiễm Do vậy, các nguồn nước ngầm bị

ô nhiễm nghiêm trọng Người ta ước tính rằng khoảng 90% nước đã được sử dụng trong các nước đang phát triển không được xử lý mà đổ trực tiếp vào môi trường Hầu hết các con sông lớn trên thế giới như sông Nil (châu Phi), sông Amazon (châu Mỹ), sông Trường Giang (châu Á)… đều bị ô nhiễm ở mức nhất định

d Sự không hợp lý trong sử dụng và quản lý nguồn nước

9

Sử dụng và quản lý nguồn nước không hợp lý làm cho tài nguyên nước bị lãng phí nghiêm trọng, nhất là sản xuất nông nghiệp Một lượng lớn nước dùng trong thủy lợi đã bị thất thoát qua các hệ thống tưới tiêu kém hiệu quả và do rò rỉ, bốc hơi ở các vùng đô thị

e Sự hạn chế về cơ sở vật chất kỹ thuật

Do hạn chế về mặt tiền vốn, kỹ thuật đầu tư vào việc khai thác, sử dụng và quản lý nguồn nước nên việc khai thác và sử dụng nguồn tài nguyên này còn nhiều hạn chế, gây ra những thất thoát lãng phí

Đối với Việt Nam, một trong những nguyên nhân chính làm cho nguồn nước ở Việt Nam ngày càng cạn kiệt là do nguồn nước bị ô nhiễm Mới đây, một tổ chức của Liên Hợp Quốc

đã công bố những thành phố ô nhiễm nhất trên thế giới, trong tổng số 9 thành phố thì đã có

2 thành phố của Việt Nam là Thành phố Hồ Chí Minh và Thành phố Hà Nội Ô nhiễm môi trường chính là một trong những nguyên nhân quan trọng làm ô nhiễm nguồn nước, khiến nguồn nước ngọt của Việt Nam ngày càng cạn kiệt.

Bên cạnh đó, Việt Nam là một nước nông nghiệp, tuy gần đây, chính phủ Việt Nam đã có những cố gắng để kiên cố hóa kênh mương cũng như vấn đề thủy lợi, nhưng lượng nước ngọt thất thoát trong nông nghiệp vẫn còn rất lớn Ngoài ra, còn do nguyên nhân diện tích rừng bị thu hẹp một cách đáng kể.

III Tác động đến Quan hệ quốc tế

Cạn kiệt nguồn nước ngày càng trở thành vấn nạn của nhiều quốc gia trên thế giới, nó không chỉ gây ra những khó khăn, bất ổn kinh tế-xã hội trong nội bộ quốc gia đó mà còn khiến cho một số quan hệ quốc tế trở nên căng thẳng và dễ dẫn tới những xung đột giữa các quốc gia có liên quan

1 Cạn kiệt nguồn nước khiến cho các mối quan hệ quốc tế trở nên căng thẳng, bất

ổn định

1.1 Những tranh chấp từ sự phân bố không đồng đều nguồn nước

Đặc tính này của nước buộc các quốc gia phải hợp tác với nhau Tuy nhiên, quá trình hợp tác đã nảy sinh rất nhiều mâu thuẫn

Vùng Trung Đông là hình mẫu của những vùng mà ở đó nhà thuỷ văn học trở thành nhà ngoại giao hay nhà quân sự, tóm lại là nằm trong bộ máy quyền lực

10