ôn thi đại học môn ngữ văn phần tác phẩm văn học

+ Năm 1957, khi in lại trong tập “Mây đầu ô”, tác giả đổi nhan đề bài thơ thành “Tây Tiến” => Hoàn cảnh sáng tác cho thấy rõ hơn nỗi nhớ da diết của nhà thơ với đơn vị cũ vàmảnh đất miền

2 Tác phẩm:

2.1 Vị trí:

Tây Tiến là bài thơ tiêu biểu cho đời thơ của Quang Dũng, trong đó thể hiện tậptrung những nét đặc sắc nhất trong phong cách nghệ thuật của nhà thơ Tây Tiến cũng làmột trong những bài thơ hay nhất trong số những bài viết về đề tài người lính thời kỳkháng chiến chống Pháp

2.2 Cảm hứng sáng tác:

Với sự kết hợp bút pháp hiện thực và cảm hứng lãng mạn, bài thơ đã trở thành khúc ca bitráng phản ánh chân thực cuộc sống, chiến đấu gian khổ, sự hy sinh anh dũng và vẻ đẹphào hoa, hào hùng của người chiến sỹ Tây Tiến

- Cảm hứng lãng mạn: thường tô đậm cái “tôi” tràn đầy cảm xúc, tô đậm sự phithường, dữ dội, những vẻ đẹp thơ mộng, tuyệt mỹ, thường lý tưởng hóa, thi vị hóa hiệnthực

- Cảm hứng lãng mạn luôn sử dụng bút pháp đối lập để tạo ra những hình tượngtương phản, đem đến những ấn tượng sâu đậm cho người đọc

- Cảm hứng bi tráng: sự kết hợp giữa cảm hứng lãng mạn và bút pháp hiện thực đãtạo ra chất bi tráng rất đặc biệt cho bài thơ, đem đến những màu sắc và âm hưởng mạnh

mẽ, hào hùng cho sự hy sinh, mất mát của người chiến sỹ Tây Tiến

a) Hoàn cảnh sáng tác:

- Đoàn quân Tây Tiến:

+ Tây Tiến là một đơn vị quân đội được thành lập năm 1947 có nhiệm vụ phối hợpvới bộ đội Lào bảo vệ biên giới Việt - Lào, đánh tiêu hao lực lượng của quân đội Pháp ởThượng Lào và miền Tây Bắc bộ của Việt Nam.

+ Địa bàn đóng quân và hoạt động của Trung đoàn là một miền rừng núi rộng lớn vàhiểm trở của biên giới Việt - Lào gồm các tỉnh: Sơn La, Lai Châu, Hòa Bình, miền tâyThanh Hóa và Sầm Nứa

+ Sau một thời gian hoạt động, đoàn quân Tây Tiến trở về Hòa Bình, thành lậptrung đoàn 52

- Chiến sỹ Tây Tiến:

+ Chiến sỹ Tây Tiến phần đông là học sinh thanh niên Hà Nội nên tâm hồn mangđậm nét hào hoa lãng mạn

+ Bài thơ được viết trong thời kỳ đầu kháng chiến chống Pháp, đời sống bộ đội gặprất nhiều khó khăn, đặc biệt đơn vị Tây Tiến chiến đấu trong hoàn cảnh hết sức gian khổ,

vô cùng thiếu thốn về vật chất, bệnh sốt rét hoành hành dữ dội Tuy nhiên họ vẫn sống rấtlạc quan và chiến đấu rất dũng cảm với tinh thần “quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh”

- Quang Dũng (vị trí tác giả trong hoàn cảnh):

+ Năm 1947, Quang Dũng là đại đội trưởng trong trung đoàn Tây Tiến Tới cuối

1948, ông được lệnh chuyển sang đơn vị khác Một thời gian sau, khi đang ở Phù LưuChanh, một làng thuộc tỉnh Hà Đông, nhớ đơn vị cũ, Quang Dũng đã viết bài thơ “NhớTây Tiến”

+ Năm 1957, khi in lại trong tập “Mây đầu ô”, tác giả đổi nhan đề bài thơ thành

“Tây Tiến”

=> Hoàn cảnh sáng tác cho thấy rõ hơn nỗi nhớ da diết của nhà thơ với đơn vị cũ vàmảnh đất miền Tây đầy kỷ niệm, nỗi nhớ đã trở thành cảm xúc trữ tình xuyên suốt bài thơ.Hoàn cảnh sáng tác cũng đồng thời giúp người đọc hiểu rõ hơn vẻ đẹp hòa hoa, hào hùngcủa chiến sỹ Tây Tiến, hiểu được ng/x bút pháp hiện thực và cảm hứng lãng mạn - nhữngyếu tố làm nên chất bi tráng rất đặc biệt cho bài thơ

B TÌM HIỂU TÁC PHẨM:

Nỗi nhớ về chặng đường hành quân gian lao vất vả của chiến sỹ Tây Tiến

qua vùng núi rừng miền Tây

1 Hai câu đầu: thể hiện cảm hứng chủ đạo của đoạn thơ và của bài thơ

- Câu thơ đầu chia thành 2 vế trong nhịp ngắt 4/3:

“Sông Mã xa rồi, Tây Tiến ơi!”

+ Sông Mã là dòng sông chảy dọc theo địa bàn biên giới Việt - Lào thuộc tỉnh MộcChâu, Sầm Nưa, Mai Châu, Quan Hóa… Đây là dòng sông nhiều ghềnh thác, đổ dốc dữdội, một mình băng băng giữa núi rừng hùng vĩ, hai bên bờ sông còn rải rác mồ chiến sỹTây Tiến Vì thế, Sông Mã vừa là 1 cảnh sắc thiên nhiên hùng vĩ, vừa là hình ảnh của vùngđất miền Tây Sông Mã còn là 1 dòng sông gắn liền với chặng đường hành quân của trungđoàn, từng chứng kiến và chia sẻ những buồn vui, những mất mát hy sinh, từng “gầm lênkhúc độc hành” tiễn đưa tử sỹ Sông Mã là 1 hình ảnh thiên nhiên miền Tây đựng đầy kỷniệm về trung đoàn Tây Tiến Hành hương về quá khứ, Quang Dũng đã nhắc đến Sông Mãnhư 1 biểu tượng đầu tiên của nỗi nhớ nhung

+ Bài thơ được viết khi Quang Dũng đang ở Phù Lưu Chanh, xa trung đoàn, xađồng đội, xa núi rừng miền Tây và dòng sông Mã thân yêu Nhịp 4/3 với dấu ngắt giữadòng tạo cảm giác như có 1 phút ngừng lặng để cảm nhận sự trống trải mênh mông trongthực tại bởi “Sông Mã xa rồi”, để rồi sau đó hiện tại mờ đi, nỗi nhớ ùa vào trong tiếng gọitha thiết hướng về quá khứ: “Tây Tiến ơi!” Tiếng gọi ấy không dừng lại trong câu 1 mànhư được ngân nga, nối tiếp trong những vần “ơi” của từ láy “chơi vơi” ở câu 2 - phépđiệp vần tinh tế khiến tiếng gọi như âm vang, đập vào vách đá, dội lại lòng người, da diết,bâng khuâng…

- Câu sau: Sau tiếng gọi ấy, nỗi nhớ ào ạt, trào dâng trong câu thơ tiếp theo:

“Nhớ về rừng núi, nhớ chơi vơi”

+ Từ “nhớ” điệp lại ở đầu 2 vế câu diễn tả nỗi nhớ da diết, ám ảnh, không thể nguôingoai

+ Vế đầu của câu thơ xác định đối tượng của nỗi nhớ “nhớ về rừng núi” - đó làkhông gian mênh mông của miền Tây với những địa danh như Sài Khao, Mường Lát, PhaLuông…, những địa danh vừa gợi lên kỷ niệm về con đường hành quân gian truân, vất vả,vừa gây ấn tượng mạnh mẽ về miền đất heo hút, hoang sơ; và vì thế nỗi nhớ không chỉdừng lại ở rừng núi, nỗi nhớ còn hướng tới những năm tháng quá khứ đầy kỷ niệm vànhững người đồng đội thân yêu, nay kẻ còn, người mất…

+ Vế sau câu thơ dành miêu tả trạng thái của nỗi nhớ “Chơi vơi” là 1 từ láy vần, gợi

độ cao phiêu du, bay bổng, là 1 từ láy rất phù hợp để miêu tả nỗi nhớ nhung về miền núicao Hơn nữa, từ láy “chơi vơi” gợi cảm giác về một nỗi nhớ vô hình, vô lượng, không thể

đo đếm, một nỗi nhớ da diết, mơ hồ, đầy ám ảnh, một nỗi nhớ lơ lửng, ăm ắp, khôngnguôi…

=> Hai câu thơ đầu đã thể hiện cảm hứng chủ đạo của cả bài thơ, đó là nỗi nhớ thathiết hướng về những kỷ niệm không thể nào quên trong quá khứ với miền Tây và trungđoàn Tây Tiến.

2 Mười hai câu sau: trong 12 câu sau, nỗi nhớ ấy chủ yếu hướng về vùng đất miền Tâyqua chặng đường hành quân gian nan vất vả của trung đoàn Tây Tiến Thông qua những

kỷ niệm về thiên nhiên và con người, Quang Dũng khắc họa vẻ đẹp hào hoa, hào hùng củangười chiến sỹ Tây Tiến

a) Nỗi nhớ về thiên nhiên miền Tây:

Thông qua những nét phác tài hoa, vừa hiện thực, vừa thấm đẫm chát lãng mạn, QuangDũng đã làm hiện lên bức tranh thiên nhiên miền tây heo hút, hiểm trở nhưng cũng hùng

vĩ, thơ mộng, biết bao kỳ thú

- Sương: Nét đặc sắc đầu tiên về thiên nhiên miền Tây qua ký ức của Quang Dũngchính là màu sương rừng mờ ảo Sương phủ dày ở Sài Khao, sương bồng bềnh ở MườngLát, nhưng đó không chỉ là màn sương của thiên nhiên mà còn là màn sương mờ của kỷniệm, của nỗi nhớ thương:

“Sài Khao sương lấp đoàn quân mỏiMường Lát hoa về trong đêm hơi”

+ Bút pháp hiện thực trong câu trên đã mô tả một đoàn quân dãi dầu, mệtmỏi, thấp thoáng ẩn hiện trong sương Nhịp ngắt 4/3 khiến trọng tâm câu thơ rơi vào từ

“lấp” ở cuối vế đầu Với việc này, nhà thơ đã cho thấy màn sương rừng miền Tây mênhmông, dày đặc, che kín cả một đoàn quân, trùm phủ, khuất mờ rừng núi, khiến con đườnghành quân của các chiến sỹ thêm vất vả, gian nan

+ Với câu sau, hiện thực khắc nghiệt đã được thi vị hóa bởi cảm hứng lãngmạn: Đêm sương thành “đêm hơi” bồng bềnh, những ngọn đuốc soi đường di chuyển dọctheo hàng quân được nhìn như những đóa hoa chập chờn, lung linh, huyền hoặc… Nhữngthanh bằng nhẹ bẫng trong câu thơ càng làm đậm thêm sắc hư ảo của màu sương rừng Sựkhắc nghiệt của thiên nhiên đã được cảm nhận một cách thi vị bởi những tâm hồn lãngmạn, hào hoa…

- Dốc núi: Nhắc đến miền Tây không thể nào quên sự hiểm trở và hùng vĩ vô cùng

của dốc núi Đoạn thơ mô tả dốc núi miền Tây đã làm hiện ra sắc nét khung cảnh thiênnhiên hùng vĩ và hiểm trở ấy, qua đó cũng đồng thời làm hiện ra cuộc hành quân gian lao

và vất vả, ý chí bất khuất kiên cường, tinh thần lạc quan, yêu đời của người lính Tây Tiến

Đọc đoạn thơ mô tả dốc núi của Quang Dũng, người đọc có thể nhớ tới con đườngkhó khăn lên xứ Thục của Lý Bạch xưa:

“Thục đạo nan! Thục đạo nan

Nan ư hướng thiên thanh”

Nghĩa là:

Đường lên xứ Thục khó thayKhó như đi lên trời xanh+ Câu thơ đầu trực tiếp miêu tả dốc núi miền Tây:

“Dốc lên khúc khuỷu dốc thăm thẳm”

Câu thơ ngắt nhịp 4/3, từ “dốc” điệp lại ở đầu 2 vế câu thể hiện sự trùngđiệp, chồng chất, nối tiếp như tới vô tận của những con dốc, cũng phần nào gợi ra nhữngnỗi nhọc nhằn của người lính trên đường hành quân: con dốc này chưa qua, con dốc kháclại đợi sẵn, núi rừng miền Tây như muốn thử thách nghị lực của các anh

Sự hiểm trở của dốc núi miền Tây đã hiện ra trong ý nghĩa tạo hình củabiểu cảm của các từ láy “khúc khuỷu”, “thăm thẳm” Từ láy “khúc khuỷu” miêu tả sự gồghề, gập ghềnh ngay dưới chân chiến sỹ, còn từ láy “thăm thẳm” lại gợi độ cao, độ xa vờivợi khi đưa mắt nhìn tiếp con đường hành quân vẫn cheo leo ngút ngàn như không cùng,con đường lên miền Tây quả là “nan ư hướng thiên thanh” (Lý Bạch)

Sự hiểm trở ấy còn được hiện ra trong nhạc điệu bởi sự phối hợp dày đặc

5 thanh trắc ghập ghềnh trong một câu 7 chữ

+ Câu thơ thứ hai: Dốc núi miền tây còn được gợi tả gián tiếp trong câu thơsau với việc tô đậm ấn tượng về độ cao chót vót:

“Heo hút cồn mây súng ngửi trời”

Từ láy “heo hút” được đảo lên đầu cao nhấn mạnh sự hoang sơ xa vắng,thăm thẳm như vô tận

“Cồn mây” là một ẩn dụ đặc sắc cho thấy mây núi miền Tây bộn bề,chồng chất, dựng lên thành cồn, thành dốc Từ đó câu thơ dán tiếp cho thấy dốc núi caođến mức con đường như lẫn vào mây, bao phủ đường núi, mây mờ mịt trập trùng, mâykhiến con đường hành quân của chiến sỹ càng cheo leo, hiểm trở, hoang vu…

Vế sau của câu thơ cũng tiếp tục gợi tả độ cao của dốc núi khi người lính

đi trong mây, mũi súng như chạm tới đỉnh trời Đây là một cảm nhận chính xác của nhàthơ về địa hình heo hút, hiểm trở trên đường hành quân của chiến sỹ Sự hiểm trở ấy đãlàm tăng thêm những gian truân vất vả cho người lính Nhưng bằng cách nói tếu táo, hómhỉnh, đầy chất lính trong hình ảnh “súng ngửi trời” Quang Dũng đã cho thấy tâm hồn trẻtrung của những người lính phong trần, coi thường mọi gian lao vất vả Vũ Quần Phươngcòn cho rằng hình ảnh “súng ngửi trời” là: “Trung tâm hùng tráng của bức tranh hiểm trở,bởi ở chỗ cao ấy có con người” Và do vậy, câu thơ không chỉ gợi sự hiểm trở của dốc núi,

sự tươi trẻ lạc quan của chiến sỹ Tây Tiến, nó còn khiến các anh hiện ra trong dáng vẻngang tàng kiêu dũng của những chàng trai chinh phục độ cao

+ Câu thơ thứ ba: Dốc núi tiếp tục được miêu tả trong một nét vẻ sắc sảo, gânguốc:

“Ngàn thước lên cao, ngàn thước xuống”

Điệp ngữ “ngàn thước” là một ước lệ nghệ thuật có tính định lượng đãkhắc họa vẻ đẹp kỳ vĩ, chênh vênh, kỹ thú của núi rừng miền Tây Yếu tố tương đồng củađiệp ngữ “ ngàn thước” cộng chất tương phản của các động từ “ lên”, “xuống” trong hai vếcâu đã tạo ra một nét gập đột ngột, dữ dội đặc tả độ cao của dốc, độ sâu của vực, bên nàyđường lên núi dựng đứng vút cao, bên kia vực đổ xuống hun hút hiểm trở

=> Trong 3 câu thơ đặc biệt giàu chất tạo hình, dốc núi miền Tây đã được miêu tảmột cách trực tiếp hoặc gián tiếp nhưng đều khắc họa được đồng thời cả sự hiểm trở lẫn vẻđẹp ký thú, thông qua bức tranh thiên nhiên có thể thấy những vẻ đẹp trong tâm hồn ngườilính Tây Tiến: Họ lạc quan, mạnh mẽ, coi thường mọi gian truân, những khó khăn thửthách của thiên nhiên chỉ làm rõ hơn ý chí, sức mạnh tâm hồn trẻ trung và tư chất nghệ sỹcủa họ

- Mưa rừng: Sau những câu thơ hun hút nhọc nhằn miêu tả dốc núi, câu thơ tả mưamiên man trong 7 thanh bằng với rất nhiều âm thanh mở, câu thơ đã gợi tả một không gianmênh mông, dàn trải, nhạt nhòa trong mưa:

“Nhà ai Pha Luông mưa xa khơi”

+ Hình ảnh “mưa xa khơi” có thể coi là một ẩn dụ cho thấy cả thung lũng mờmịt như loãng tan trong biển mưa, không gian bỗng như mênh mông, xa vời hơn Saunhững chặng đường hành quân gian khổ, người lính như đang dừng chân đâu đó đưa mắtnhìn cảnh núi rừng chìm trong mưa Ánh mắt những người lính xa nhà bâng khuânghướng tới những ngôi nhà bồng bênh thấp thoáng trong màn mưa hư ảo… Sắc thái phiếmchỉ khiến cụm từ “nhà ai” trở nên mơ hồ, xa xăm; sắc thái nghi vấn gợi nỗi trăn trở tronglòng người Cả câu thơ chỉ có duy nhất tiếng “nhà” mang thanh huyền như một thoángtrầm lắng suy tư để rồi sau đó tất cả là những thanh không chơi vơi trong nỗi nhớ

+ Giữa mưa rừng buốt lạnh, giữa núi rừng mênh mông, hình ảnh những ngôinhà đã gợi cảm giác ấm áp, nhớ nhung, dễ làm xao xuyến lòng người xa quê

- Núi rừng thâm u: Núi rừng miền Tây được miêu tả trong những nét vẽ đầy ấn

tượng:

“Chiều chiều oai linh thác gầm thétĐêm đêm Mường Hịch cọp trêu người”

+ “Thác gầm thét” và “cọp trêu người” là hai hình ảnh nhân hóa thể hiện sự

dữ dội, hoang sơ đầy bí hiểm của núi rừng miền Tây Bút pháp đối lập của cảm hứng lãngmạn được sử dụng trong phép đối thanh rất tinh tế ở hai câu thơ này: nếu câu trên có

“thác”, “thét” mang thanh trắc ở âm vực cao thì âm dưới là “hịch”, “cọp” cũng mang thanh

trắc nhưng thuộc âm vực thấp Những dấu sắc trong câu trên như gợi âm thanh tiếng thácnước man dại ở vòm cao thăm thẳm, những dấu nặng liên tiếp trong câu dưới lại như môphỏng bước chân nặng nề của thú dữ, gợi cái thâm u, bí ẩn đầy đe dọa ở vòm tối thấp củanúi rừng.

+ “Chiều chiều” và” đêm đêm” là những trạng ngữ chỉ thời gian lặp lại nhữngmiên viễn, vĩnh hằng, những sức mạnh thiên nhiên khủng khiếp đã ngự trị nơi núi rừngmiền Tây không phải một chiều, một đêm mà là chiều chiều, đêm đêm - sự ngự trị muônđời! Nhưng cũng chính điều này lại càng khiến chân dung người chiến sỹ Tây Tiến thêmhào hùng, mạnh mẽ Họ đã hành quân qua những vùng đất hoang sơ, dữ dội, vắng bóngcon người, họ đã vượt qua tất cả những gian truân vất vả bằng ý chí kiên cường và lòngdũng cảm

b) Nỗi nhớ về người chiến sỹ Tây Tiến trong chặng đường hành quân

Sự vất vả gian truân cũng như vẻ đẹp trong tâm hồn người lính đã ít nhiều thể hiện trongnhững câu thơ miêu tả cảnh thiên nhiên miền Tây và hành trình qua miền Tây; Ngoài racòn có những câu thơ trực tiếp miêu tả hình ảnh người lính cũng như những kỷ niệm của

họ trên đường hành quân

- Trước hết là một ký ức sâu đậm của Quang Dũng về hình ảnh một người chiến sỹTây Tiến trên đường hành quân

“Anh bạn dãi dầu không bước nữaGục lên súng mũ bỏ quên đời”

+ Từ láy “dãi dầu” đã thể hiện tất cả những vất vả nhọc nhằn của các anh khihành quân qua miền Tây, khi phải vượt qua những núi cao vực thẳm, những thác ghềnh dữdội, những sương gió nắng mưa

+ Hai câu thơ tựa như một bức ký họa đầy ấn tượng về người lính Có thểhiểu đây là hình ảnh người lính phong trần buông mình vào giấc ngủ hiếm hoi trong phútdừng chân, một giấc ngủ mệt nhọc, vô tư, trẻ trung; Cũng có thể hiểu đây là câu thơ miêu

tả thực tế đau xót trên chiến trường khi người lính kiệt sức, gục ngã, không thể bước tiếpcùng đồng đội Cũng có thể thấy người lính quỵ xuống khi đang đi giữa hàng quân nhưng

“súng mũ” vẫn bên mình - như vậy là dù không vượt qua được khó khăn nhưng anh cũngkhông thoái lui, chùn bước, không đầu hàng khó khăn, không rời bỏ đội ngũ Và nhất làhiện thực khắc nghiệt của chiến tranh đã được Quang Dũng biểu hiện bằng cách nói thậtlãng mạn để qua đó làm hiện lên không phải khó khăn mà là tinh thần dũng cảm vượt lênkhó khăn, đó chính là vẻ đẹp hào hùng của người chiến binh Tây Tiến

- Con đường hành quân của chiến sỹ Tây Tiến không chỉ có gian truân vất vả màcòn có cả những kỷ niệm ngọt ngào, thắm thiết ân tình Miền Tây không chỉ có núi cao,rừng sâu…, miền Tây còn còn có những bản làng nên thơ với khói lam chiều ấm áp quện

bên sườn núi, có hương thơm quyến rũ của xôi nếp hương và nhất là có những sơn nữ tình

cả xúc giác

+ Mở đầu bằng cụm từ “nhớ ôi…”, câu thơ đã bộc lộ cảm xúc nhớ nhungdâng trào mãnh liệt sau những chặng đường hành quân giữa mưa rừng buốt lạnh, giữanhững tiếng chân thú rình rập đầy đe dọa, bát cơm mới thơm ngào ngạt cùng làn khói bếpmỏng manh vương vấn quấn quýt phút dừng chân ở Mai Châu, một bản làng miền Tây, tất

cả đã đem đến cảm giác thanh bình thật hiếm hoi, quý giá trong chiến tranh Giống như âmthanh tiếng gà trưa trên đường hành quân của anh chiến sỹ trong bài thơ Xuân Quỳnh,hương thơm bát xôi nếp đầu mùa ở Mai Châu sẽ mãi là một kỷ niệm khó quên về tình cảmquân dân ấm áp trong cả đời người lính chiến

+ Câu “Mai Châu mùa em thơm nếp xôi” gợi ra nhiều cách hiểu Có thể hiểucác chiến sỹ Tây Tiến dừng chân ở Mai Châu giữa mùa lúa chín, đón nhận bát xôi ngàongạt hương nếp đầu mùa và tình em thơm thảo… Cũng có thể hiểu theo một nét thật lãngmạn của cụm từ “mùa em” Người ta thường chỉ nói “mùa hoa”, “mùa quả”… Đó là thờiđiểm căng tràn, sung mãn, đầy ắp sắc hương của hoa trái… Quang Dũng đã tạo ra mộtnghĩa mới mẻ, táo bạo và thật đa tình về mùa em khiến cho Mai Châu không chỉ là một địadanh với kỷ niệm thơm thảo của hương nếp đầu mùa, Mai Châu còn gợi nhớ hình ảnh vềnhững cô gái miền Tây duyên dáng Có người lính nào quên được giây phút dừng chân ởMai Châu, khi nồng ấm xung quanh các anh là dân làng, là các sơn nữ sóng sánh ánh mắt,rạng rỡ nụ cười, nồng nàn hương sắc… Những thanh bằng trong câu thơ đã gợi tả tinh tếcảm giác bồng bênh, xao xuyến tới đê mê của những chàng trai Hà thành hòa hoa và lãngmạn

 Với sự kết hợp uyển chuyển giữa họa và nhạc, giữa bút pháp hiện thực và cảm hứnglãng mạn, 14 câu thơ trong bài Tây Tiến của Quang Dũng đã tái hiện sinh động và biểucảm về một vùng đất hiểm trở, khắc nghiệt mà thơ mộng kỳ thú, gắn liền với chặng đườnghành quân của người chiến sỹ Tây Tiến qua miền Tây Từ những kỷ niệm hiện lên trongnỗi nhớ da diết về quá khứ, Quang Dũng đã thể hiện chân thực bức chân dung của nhữngngười lính Tây Tiến kiêu dũng và hào hoa, góp phần làm đậm thêm cảm hứng chủ đạo củabài thơ Tây Tiến

Bình giảng đoạn thơ sau đây trong bài thơ Tây Tiến của Quang Dũng (8 câu đoạn 2)

I/ Mở bài:

- Tác giả (A.1), tác phẩm (A.2.1)

- Cả bài thơ là nỗi nhớ tha thiết của Quang Dũng hướng về những kỷ niệm không thể nàoquên với miền Tây và trung đoàn Tây Tiến Tám câu thơ được bình giảng nằm trong đoạnthứ hai của bài thơ Đây là đoạn thơ tái hiện những ấn tượng sâu sắc về một đêm lửa trại

và sau đó là nỗi nhớ của nhà thơ về cảnh và người miền Tây Thông qua những kỷ niệm vànỗi nhớ ấy, Quang Dũng đã khắc họa sinh động vẻ đẹp lãng mạn và hào hoa của ngườichiến sỹ Tây Tiến

II/ Thân bài:

Nếu 14 câu đầu chủ yếu thể hiện sức mạnh hào hùng của người chiến sỹ Tây Tiến trongcuộc hành quân giữa núi rừng miền Tây hiểm trở thì tới đoạn 2, qua những kỷ niệm ngọtngào tươi sáng, nhà thơ đã tập trung miêu tả nét hào hoa nghệ sỹ trong tâm hồn nhữngchàng trai Hà thành lãng mạn, mộng mơ

1 Bốn câu đầu: Miêu tả những ấn tượng sâu sắc, những cảm nhận tinh tế của người chiến

sỹ Tây Tiến về một đêm lửa trại nơi trú quân giữa một bản làng nào đó ở miền Tây

- Câu thơ đầu tiên tựa như một tiếng reo vui:

“Doanh trại bừng lên hội đuốc hoa+ Đây là lần thứ hai “đuốc” được liên tưởng đến “hoa” - nếu trong đêm sươngMường Lát, chiến sỹ Tây Tiến nhìn đuốc soi đường lung linh, huyền ảo như “hoa về trongđêm hơi” thì lần này, trong một đêm lửa trại giữa bản mường miền Tây, bút pháp lãngmạn đã khiến ảnh lửa bập bùng nơi đóng quân trở thành đuốc hoa rực rỡ, gợi những liêntưởng thú vị, đem đến sự náo nức, rạo rực trong lòng người, khiến đêm liên hoan giữa bộđội và dân làng trở thành đêm hội tưng bừng

+ Cụm từ “bừng lên” là một nốt nhấn tươi sáng cho cả câu thơ, nó đem đến

ấn tượng về ánh sáng và đây là ánh sáng chói lòa, đột ngột của lửa, của đuốc, xóa đi cái tốităm lạnh lẽo của núi rừng, thể hiện niềm vui sướng, rạo rực trong lòng người Người đọccòn có thể hình dung ra những ánh mắt ngỡ ngàng, những gương mặt bừng sáng của cácchiến sỹ, bừng sáng vì sự phản chiếu của ánh lửa bập bùng đêm hội, bừng sáng còn vìngọn lửa ấm nóng trong tâm hồn, ngọn lửa của niềm vui trẻ trung, lạc quan, ngọn lửa củatình yêu với con người và mảnh đất miền Tây

- Câu 2: Hình ảnh trung tâm của hội đuốc hoa là các thiếu nữ miền sơn cước:

“Kìa em xiêm áo tự bao giờ”

+ Từ “kìa” và cụm từ nghi vấn “tự bao giờ” đã bộc lộ cảm giác vừa ngỡngàng thú vị, vừa ngưỡng mộ trìu mến của các chiến sỹ trước sự xuất hiện của các cô gáimiền Tây Đó là cảm giác rất chân thực trong một dịp vui hiếm hoi sau bao ngày hành

quân giữa rừng già với núi cao, dốc thẳm, sương dày, với mua rừng và thú dữ Với niềmvui tỏa ra từ câu thơ, Quang Dũng còn đưa người đọc đến một cảm nhận thú vị khi liêntưởng tới câu thơ đầu “Doanh trại bừng lên” hình như không chỉ vì ánh sáng của lửa, củađuốc mà còn vì sự xuất hiện đột ngột của các sơn nữ miền Tây.

+ Các cô gái hiện lên với hai ấn tượng đẹp đẽ bởi bút pháp mỹ lệ hóa trong

“xiêm áo” lộng lẫy và nét “e ấp” đầy nữ tính Những ấn tượng ấy khiến các cô đẹp hơntrước một đoàn quân “xanh màu lá”, duyên dáng hơn trước những người lính “dữ oaihùm” Nét tương phản của cảm hứng lãng mạn đã tạo nên chất thi vị làm dịu đi rất nhiềuhiện thực khắc nghiệp của chiến tranh

+ Người lính Tây Tiến không chỉ ngỡ ngàng, say đắm trước vẻ đẹp của nhữngthiếu nữ miền Tây e ấp và duyên dáng mà còn mơ màng trong “man điệu” núi rừng “Manđiệu” có thể hiểu là vũ điệu uyển chuyển của các sơn nữ, cũng có thể là giai điệu mới mẻcủa vùng đất lạ trong tiếng “khèn lên” mê hoặc lòng người Với tâm hồn hào hoa nghệ sỹ,đặc biệt nhạy cảm với cái đẹp, người lính Tây Tiến say đắm chiêm ngưỡng và cảm nhậnnhững hình ảnh rực rỡ, những âm thanh ngọt ngào, những đường nét duyên dáng… trongđêm lửa trại để được thả hồn phiêu diêu bay bổng trong thế giới mộng mơ với những vẻđẹp say người của phương xa đất lạ Câu thơ có tới 6 thanh bằng đã diễn tả tinh tế cảmgiác mơ màng chơi với ấy

2 Bốn câu sau: Thể hiện nỗi nhớ về cảnh của người miền Tây Những hoài niệm rực rỡ vàsống động về một đêm lửa trại đã được thay bằng những bâng khuâng xa vắng trong nỗinhớ tha thiết mênh mông về cảnh sắc con người miền Tây

- Câu 1:

+ Nỗi nhớ miền Tây được gửi vào lời nhắn với “người đi”, nhưng đâu chỉ lànhắn với ai đó mà thực ra nhà thơ đang để lòng mình hướng về Châu Mộc, hướng về núirừng Miền Tây, trong một chiều sương nhạt nhòa, màn sương huyền ảo của núi rừng, mànsương huyền ảo của hoài niệm, nhớ nhung

+ Trong tiếng Việt, “ấy” là một đại từ chỉ định luôn đem đến sắc thái xa xôi,

mơ hồ cùng nỗi nhớ tiếc cho những danh từ đứng cùng với nó như: thuở ấy, ngày ấy,người ấy… Và bây giờ, khi đang ngồi ở Phù Lưu Chanh, Quang Dũng cũng nhắc về chiềusương ấy với bao nỗi nhớ thương lưu luyến khi Châu Mộc trở nên nhạt nhòa trong sươngkhói và buổi chiều miền Tây với cảnh, với người… đã bị đẩy về một quá khứ thật xa xăm

- Câu 2, 3, 4: Sau lời nhủ thầm xao xuyến, nhà thơ cất lên những tiếng hỏi mà phépđiệu trong cấu trúc câu: “Có thấy hồn lau… có nhớ dáng người…” đã thể hiện nỗi nhớnhung đầy trăn trở hướng về cảnh và người miền Tây

+ Câu hỏi thứ nhất hướng về những hàng lau xám buồn bên bờ sông hoangdại:

“Có thấy hồn lau nẻo bến bờ”

Nét đặc sắc trong câu thơ chính là hình ảnh ẩn dụ về “hồn lau” thay vì bờlau, hàng lau hay rừng lau… Hoa lau có màu xám trắng, bông lau được tạo bởi muôn ngànhạt nhỏ li li nên chỉ cần một chút gió rất nhẹ hoa cũng xao động, cả bờ lau đung đưa mềmmại Sắc trắng của hoa lau trong chiều sương nhạt nhòa, mơ ảo, cái phơ phất của ngàn lautrong xạc xào gió núi… đã khiến rừng lau như có hồn, như biết sẻ chia nỗi niềm với conngười, sự giao cảm khiến nỗi nhớ càng mênh mông da diết.

Khi đã xa miền Tây, câu hỏi “có thấy hồn lau nẻo bến bờ” càng làm “xaoxác” lòng người Hoa lau thường mọc ven bờ sông, triền núi, nơi vắng người qua lại.Trong những năm tháng quá khứ, người chiến sỹ Tây Tiến hành quân giữa núi rừng miềnTây, bên dòng sông Mã, giữa phơ phất ngàn lau, lau như linh hồn của rừng núi chia sẻbuồn vui với chiến sỹ trên đường hành quân Nay người đã đi xa, ngàn lau vẫn ở lại giữamênh mông gió núi, cảm giác về những bờ lau cô đơn “nẻo bến bờ” khiến nỗi nhớ càngxao xác trong lòng người đã chia xa miền Tây

+ Câu hỏi thứ hai dành cho con người miền Tây:

“Có nhớ dáng người trên độc mộcTrôi dòng nước lũ hoa đung đưa”

Trong làn sương mờ của hoài niệm, con người miền Tây chỉ hiện lên như mộtbóng dáng mờ xa huyền ảo Dáng người ấy vừa cứng cỏi, kiên cường trên con thuyền “độcmộc” đè thác lũ băng băng lướt tới, vừa mềm mại, duyên dáng trong hình ảnh ẩn dụ “hoađung đưa” Nếu “hoa đung đưa” gợi hình hơn biểu cảm và chủ yếu gợi hình ảnh nhữngcánh hoa dập dờn đôi bờ sông thì “hoa đung đưa” không dừng lại ở nét nghĩa cụ thể ấy màcòn gợi tả tinh tế dáng vẻ dịu mềm, tình tứ của những sơn nữ miền Tây - đó là một sángtạo mới mẻ về ngôn từ, thể hiện chất lãng mạn rất đặc sắc của hồn thơ Quang Dũng

III/ Kết luận:

- Nghệ thuật: Đoạn thơ đã sử dụng những từ ngữ đặc biệt có giá trị biểu hiện và biểucảm như “bừng”, “hồn lau”, “đung đưa”… bút pháp thi trung hữu nhạc và thi trung hữuhọa đã đem đến chất nhạc, chất họa đặc sắc cho bài thơ, với những câu thơ tái hiện sinhđộng một không gian huyền ảo, với những đường nét thi vị, tràn ngập âm thanh, lung linhánh sáng; những câu thơ khi rạo rực hân hoan, khi bâng khuâng xa vắng, khi mơ mộngbồng bềnh

- Nội dung: Bút pháp lãng mạn đậm nét trong đoạn thơ đã khắc họa vẻ đẹp thơmộng của cảnh và người miền tây qua cảm nhận của những người lính phong trần có tâmhồn nghệ sỹ Giữ được tâm hồn mộng mơ lãng mạn ngay trong những năm tháng vất vảgian truân không chỉ thể hiện được nét hào hoa mà còn là nhân tố quan trọng tạo nên sứcmạnh hào hùng để các anh chiến đấu và chiến thắng Những giá trị nội dung và nghệ thuật

đặc sắc trong bài thơ đã góp phần khắc họa vẻ đẹp toàn vẹn cho bức chân dung người línhTây Tiến trong bài thơ cùng tên của Quang Dũng.

Bình giảng đoạn thơ sau đây trong bài thơ Tây Tiến của Quang Dũng (đoạn 3 + 4 câu

cuối)

I/ Mở bài:

- Tác giả (A.1), tác phẩm (A.2.1)

Đoạn thơ được bình giảng là phần cuối của bài thơ Tây Tiến Thông qua nỗi nhớ về cuộcsống chiến đấu gian khổ và sự hy sinh anh dũng của chiến sỹ Tây Tiến, đoạn thơ đã trởthành một bức tượng đài về hình ảnh những người chiến binh miền Tây với vẻ đẹp hàohùng của lý tưởng cao cả, của ý chí kiên cường, của sự hy sinh dũng cảm cùng vẻ đẹp hàohoa lãng mạn của những tâm hồn đằm thắm mộng mơ

II/ Thân bài:

1 Bốn câu đầu: Nhà thơ đã tái hiện chân thật cuộc sống chiến đấu gian khổ kiên cườngcủa các chiến sỹ Tây Tiến trong những năm đầu của cuộc kháng chiến chống Pháp

a) Hai câu đầu:

- Trong ký ức của Quang Dũng, Tây Tiến là một “đoàn binh không mọc tóc” Nét

vẽ ngoại hình này xuất phát từ một hiện thực trong cuộc sống của người lính Tây Tiến: họphải cạo trọc đầu để giảm bớt những bất tiện trong cuộc sống ở rừng; cũng có thể đó làhậu quả của những trận sốt rét liên miên nơi rừng thiêng nước độc Dù hiểu theo cách nào,hình ảnh ấy cũng gợi lên sự gian khổ, thiếu thốn, nghiệt ngã của chiến tranh Nhưng vớicách diễn đạt độc đáo của Quang Dũng, cũng như trong câu thơ “Anh bạn dãi dầu khôngbước nữa”, câu thơ “Tây Tiến đoàn binh không mọc tóc” đã chuyển hoàn toàn tình thế bịđộng sang trạng thái chủ động Sự chủ động khiến người lính Tây Tiến hiện lên không tiềutụy, nheo nhếch mà kiêu bạc, ngang tàng Hơn thế nữa, còn có thể coi hình ảnh “đoàn binhkhông mọc tóc” là một nét vẽ phi thường làm đậm thêm cảm hứng lãng mạn cho hìnhtượng thơ

- Câu 2: Chân dung người lính còn được vẽ tiếp trong một nét ngoại hình đặc sắc:

“Quân xanh màu lá dữ oai hùm”

+ Có thể hiểu đây là màu xanh áo lính hay màu xanh của lá ngụy trang khiếncho cả đoàn quân “xanh màu lá” Nhưng theo mạch thơ, có lẽ nên hiểu đây là câu thơ miêu

tả những gương mặt xanh xao gầy ốm vì sốt rét, vì cuộc sống kham khổ ở rừng Có thểnhận ra các diễn đạt tinh tế của Quang Dũng khi nhà thơ miêu tả một đoàn quân “xanhmàu lá” chứ không phải “xanh xao”, người lính Tây Tiến như hòa với thiên nhiên cây lá -

ốm mà không yếu, gầy ốm mà vẫn tràn đầy sức sống Cũng có thể thấy “không mọc tóc”

và “xanh màu lá” là cách diễn đạt đẹp và thanh về một hiện thực thô ráp nặng nề trongchiến tranh.

+ Và ngay trong vế sau của câu thơ đã là một tương phản độc đáo với hìnhảnh “dữ oai hùm” - trên những gương mặt xanh xao gầy ốm của người lính vẫn toát lên nét

dữ dội kiêu hùng, vẻ uy nghi lẫm liệt, tựa như những vị chúa tể rừng xanh! Cũng với hìnhảnh về một “đoàn binh không mọc tóc”, những gương mặt “dữ oai hùm” cũng là nét vẽđặc sắc, ấn tượng của cảm hứng lãng mạn trong bức chân dung phi thường về người chiếnbinh Tây Tiến

+ Hình ảnh ẩn dụ “dữ oai hùm” còn gợi liên tưởng tới “cọp trêu người” ởđoạn trên - một liên tưởng thú vị, tự hào: dường như ở miền đất có bóng hổ rình rập đe dọavới “cọp trêu người” thì người lính cũng phải có “oai hùm” dữ dội, uy nghi để chế ngự vàchiến thắng

=> Miêu tả người chiến sỹ Tây Tiến trong gian khổ, bệnh tật nhưng QuangDũng không chú trọng vào gian khổ cùng hậu quả của nó mà nghiêng về ca ngợi vẻ đẹpphi thường, lãng mạn, hào hùng

b) Hai câu sau:

Bức tượng đài chiến sỹ Tây Tiến không chỉ có nét ngang tàng oai phong trong dáng vẻ uynghi dữ dội mà còn được thể hiện ở chiều sâu đẹp đẽ trong tâm hồn:

“Mắt trừng gửi mộng qua biên giớiĐêm mơ Hà Nội dáng kiềm thơm”

+ “Mắt trừng” là ánh mắt mở to hướng thẳng về phía trước, ánh mắt ngời lên

ý chí chiến đấu, khát vọng chiến thắng, cái khát vọng gửi trong mộng chiến trường, giấcmộng cao đẹp của những người trai thời loạn Ánh mắt ấy thực chất là một hình ảnh ước lệcủa cảm hứng lãng mạn nhằm tôn thêm sự oai phong lẫm liệt trong dáng vẻ, nét kiêu hùngngạo nghễ trong tâm hồn những người lính có lý tưởng và khát vọng lớn lao, ra đi vì nghĩalớn như những tráng sỹ xưa “Giã nhà đeo bức chiến bào - Thét roi cầu vị ào ào gió thu”

+ Những chàng trai Hà Nội ra đi vì sức vẫy gọi mãnh liệt của lý tưởng songtrái tim của họ vẫn dành một góc lưu luyến nhớ nhung về “Hà Nội dáng kiều thơm” Theocấu trúc câu, có thể hiểu người lính miền viễn xứ khi xa quê vẫn mơ màng nhớ về Hà Nội,nhớ về thủ đô hoa lệ đẹp như một dáng kiều thơm; cũng có thể hiểu theo một cách rất lãngmạn đó là nỗi nhớ về những thiếu nữ Hà thành với vóc dáng đáng yêu, kiều diễm Quahình ảnh ẩn dụ về “dáng kiều thơm”, câu thơ đã gợi tả vóc dáng sắc hương những cô gái

Hà Nội hào hoa thanh lịch trong nỗi nhớ nhung của người lính xa nhà

+ Nhà thơ Vũ Quần Phương cho rằng: “hai câu thơ như chứa đựng cả hai thếgiới” Sự tương đồng trong 2 nét nghĩa của “mộng” và “mơ”, sự tương phản của 2 thế giớinghĩa chung và tình riêng đã làm nên vẻ đẹp toàn vẹn cho tâm hồn người lính: họ không

chỉ có lý tưởng cao cả, ý chí kiên cường, sẵn sàng hy sinh vì nghĩa lớn mà còn là nhữngchàng trai lãng mạn mộng mơ có trái tim chan chứa tình yêu thương.

+ Cũng như hình ảnh: “Người ra đi đầu không ngoảnh lại - Sau lưng thềmnắng lá rơi đầy” trong sáng tác mùa thu trước Cách mạng, và sau đó là người lính trong:

“Những đêm dài hành quân nung nấu - Bỗng bồn chồn nhớ mắt người yêu”, những chàngtrai Hà Nội trong đoàn quân Tây Tiến cũng thật lãng mạn, kiêu hùng; tình yêu thương trởthành động cơ đẹp đẽ để họ ra đi chiến đấu vì những điều yêu thương, đó là những nétkhắc họa chân thực, cảm động về cả một thế hệ người Việt Nam dằn lòng gạt tình riêng ra

đi vì nghĩa lớn

2 Bốn câu sau: Trực tiếp miêu tả sự mất mát hy sinh anh dũng của người chiến sỹ

- Câu thơ đầu: Đem đến một cảm giác buồn bã, ảm đạm về cái chết:

“Rải rác biên cương mồ viễn xứ”

+ Có thể nhận ra một nét nghĩa tương đồng trong cả 4 từ của câu thơ khi tất

cả đều ít nhiều gợi tới sự xa xôi: “rải rác” gợi ra hình ảnh của những nấm mồ nằm xa nhaudọc đường hành quân, “biên cương” là nơi cuối cùng của đất nước, cũng có thể coi là

“viễn xứ”, xứ xa; “mồ” là hình ảnh của cái chết gợi sự chia lìa xa cách của tử biệt sinh ly,của sự sống và cái chết, của cõi dương và cõi âm, của những nấm mồ miền viễn xứ vớinhững người thân yêu chờ đợi nơi quê nhà Những nét nghĩa ấy cũng hướng tới miêu tảmột thực tế: rất nhiều cái chết, rất nhiều nấm mồ của những con người xa quê nằm lạimiền viễn xứ - có lẽ đó chính là nguyên nhân đưa đến cảm giác ảm đạm lạnh lẽo cho cảcâu thơ

+ Trong một câu thơ và đoạn thơ dùng rất nhiều từ Hán Việt thì “mồ" là một

từ thuần Việt có giá trị biểu hiện và biểu cảm thật xúc động Không sử dụng từ “mộ” trangtrọng, “mồ” là một danh từ miêu tả chính xác thực tế chiến trường lúc đó khi các anh hysinh trên đường hành quân, việc chôn cất sơ sài, vội vã, đồng đội xót lòng để các anh lạitrong những nấm đất hoang lạnh, hiu hắt, đơn sơ trên đường Bản thân cái chết đã gợi nên

sự buồn bã, càng lạnh lẽo hơn khi các anh không được nằm bên nhau, những nấm mồ cứrải rác trên từng chặng đường hành quân gian khổ, những nấm mồ thiếu hơi ấm của giađình, quê hương - sự hy sinh của các anh càng làm đau lòng người sống Tây Tiến là mộttrong số ít những tác phẩm văn chương thời chống Pháp trực tiếp miêu tả sự mất mát hysinh của người lính, thậm chí bằng những câu thơ gợi nỗi bi thương, đau xót nhất

- Câu thứ hai: Tuy nhiên Tây Tiến bi mà không lụy, ảm đạm mà không yếu mềm,cảm hứng bi tráng đã trở thành âm hưởng chủ đạo của đoạn thơ và của bài thơ

+ Một trong những yếu tố đem đến sắc thái mạnh mẽ và hào hùng cho đoạnthơ chính là việc Quang Dũng đã sử dụng một loạt các từ Hán Việt như: biên cương, viễn

xứ, chiến trường, độc hành khiến sự hy sinh của chiến sỹ Tây Tiến được đặt vào mộtkhông khí thiêng liêng trang trọng tạo tâm thế ngưỡng mộ đầy tôn kính cho người đọc

+ Và cảm giác ảm đạm ngậm ngùi trong câu 1 đã nhanh chóng được xóa đibởi tứ thơ mạnh mẽ, rắn rỏi như một lời tuyên thệ trong câu 2:

“Chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh”

Hình tượng thơ đậm nét bi tráng, phảng phất hình ảnh những tráng sỹxưa: “Gieo Thái Sơn nhẹ tựa hồng mao”, những con người sẵn sàng gạt tình riêng ôm chílớn “ra đi không vương thê nhi” Cũng với cách diễn đạt chủ động trong kiểu câu phủđịnh,, câu thơ đã tô đậm lý tưởng cao cả và khí phách kiên cường của những người chiến

sỹ anh hùng “quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh”

“Đời xanh” là hình ảnh ẩn dụ cho tuổi thanh xuân, thời gian đẹp nhấttrong đời, quãng thời gian một đi không trở lại; nhịp đi liền mạch trong câu thơ “chiếntrường đi chẳng tiếc đời xanh” cho thấy ý chí quyết tâm cao độ của những người thanhniên ưu tú sẵn sàng hiến dâng cuộc đời và tuổi thanh xuân, cũng có nghĩa là sẵn sàng hiếndâng phần đời đẹp nhất cho đất nước, đó cũng là tâm nguyện, là ý chí cao đẹp của nhữngngười thanh niên Việt Nam thời chống Mỹ đã được Thanh Thảo thể hiện trong những câuthơ chânh thành, xúc động:

“Chúng tôi - đã đi không tiếc đời mìnhNhưng tuổi hai mươi làm sao không tiếcNhưng ai cũng tiếc tuổi hai mươi thì còn chi Tổ quốc”

+ Như vậy, sau câu thơ đầu nói về cái chết, về những nấm mồ, câu thơ tiếptheo lại khẳng định ý chí, lý tưởng và khí phách của chiến sỹ Tây Tiến Phải chăng đâycũng là hàm ý sâu xa của nhà thơ: các anh nằm lại trong những nấm mồ miền viễn xứnhưng khí phách tinh thần vẫn sống mãi tuổi hai mươi, và với Tổ quốc các anh là bất tử,

vẻ đẹp hào hùng của các anh vẫn có sức cổ vũ mãnh liệt tới muôn đời

- Câu thứ ba: Không chỉ hình ảnh của cái chết, câu thơ miêu tả việc chôn cất tử sỹcũng gây ấn tượng rất mạnh mẽ cho người đọc:

“Áo bào thay chiếu anh về đất”

+ Cảm hứng lãng mạn trong bút pháp mỹ lệ hóa đã biến tấm áo quân phụcsờn rách của người lính chiến thành tấm áp bào đẹp đẽ, thiêng liêng Quang Dũng có kểlại: “Khi tử sỹ nằm xuống không đủ manh chiếu để liệm, nói áo bào thay chiếu là mượncách nói của thơ trước đây để an ủi những người đồng chí vừa ngã xuống” Vượt lên trênhiện thực khắc nghiệt của chiến tranh, trong cảm nhận của Quang Dũng, những ngườiđồng đội thân yêu của ông khi ngã xuống vẫn được khâm liệm trong những tấm áo bàotrang trọng vốn chỉ dành cho những tráng sỹ anh hùng xả thân vì đất nước

+ Hình ảnh “áo bào thay chiếu” còn gợi liên tưởng đến lý tưởng cao quý mộtthời, coi việc chết ngoài chiến địa lấy “da ngựa bọc thây” làm niềm tự hào của đấngtrượng phu, coi “chí làm trai dặm nghìn da ngựa” là điều thiêng liêng cao quý; những

người lính Tây Tiến hôm nay cũng xem việc hy sinh nơi chiến trường, được khâm liệmbằng tấm áo của chính mình là niềm vinh quang của những con người “quyết tử cho Tổquốc quyết sinh”.

+ Sự bi thảm của cái chết đã được xóa đi không chỉ vì lý tưởng cao cả và khíphách hào hùng mà còn bởi cách nói giảm khi coi chết chỉ là “về đất” Không chỉ làm dịunhẹ nỗi đau, hai chữ “về đất” còn gợi ra những tầng nghĩa sâu sắc: “đất” là hình ảnh gợi sựbền vững muôn đời của non sông đất nước, “về” gợi bao ấm áp bởi sự đón nhận và ấp ủ,nâng niu Các anh đã từ biệt gia đình, quê hương ra đi về miền viễn xứ với mộng chiếntrường cao cả, đã chiến đấu kiên cường, đã hy sinh anh dũng vì Tổ quốc, nay Tổ quốc trìumến, yêu thương, mở rộng vòng tay đón nhận những người con thân yêu trở về thanh thản,yên nghỉ trong lòng đất mẹ, tựa như những người chiến sỹ trong thơ Tố Hữu: “vui vẻ chếtnhư cày xong thửa ruộng” (Trăng trối - Tố Hữu), Sự trở về này đã nhập các anh vào thếgiới vĩnh hằng của cha ông, thế giới của “những người chưa bao giờ khuất, đêm đêm rìrầm trong tiếng đất, những buổi ngày xưa vọng nói về” (Đất nước - Nguyễn Đình Thi)

- Câu thứ tư: Âm hưởng bi tráng được gợi ra từ hình tượng người chiến sỹ Tây Tiến

đã được đẩy lên tới đỉnh điểm trong câu kết đoạn:

“Sông Mã gầm lên khúc độc hành”

+ Sông Mã đã từng xuất hiện trong tiếng gọi tha thiết ở đầu bài thơ “SôngMã ” như một biểu tượng của miền Tây, của chiến khu, nay trở lại với âm thanh dữ dội,hào hùng của cảnh tiễn đưa tử sỹ Không phải là “vang lên” hay “cất lên”, cụm từ “gầmlên” đã thể hiện trọn vẹn tính chất dữ dội trong những cung bậc tình cảm mạnh mẽ và sâusắc: bi phẫn, đau xót, tiếc thương, cảm phục

+ Sông Mã từng gắn bó với các anh trong suốt chặng đường hành quân giankhổ qua miền Tây, nay Sông Mã lại là chứng nhân lịch sử thay lời cho cả thiên nhiên trờiđất, núi sông, gầm vang “khúc độc hành” bi tráng đưa tiễn những người con yêu quý trở

về yên nghỉ trong lòng đất mẹ Ý nghĩa của khúc độc hành vừa mạnh mẽ, hào tráng, vừaphảng phất âm hưởng cô đơn gợi nỗi ngậm ngùi buồn bã Đây là cảm giác không tránhkhỏi khi đứng trước cái chết, khi phải tiễn đưa những người thân yêu trong chuyến ra đicuối cùng đơn độc

3 Đoạn kết: Khúc vỹ thanh nhớ nhung về Tây Tiến

- Trở về với hiện tại, Tây Tiến đã lùi xa trong ký ức, trong nỗi nhớ thương:

“Tây Tiến người đi không hẹn ướcĐường lên thăm thẳm một chia phôi”

+ Tác giả nhắc tới hình ảnh “người đi” trong những nét nghĩa mơ hồ: đó cóthể là những chiến binh Tây Tiến, những chàng trai Hà Nội năm xưa từ biệt quê hương, ra

đi Tây Tiến “không hẹn ước” ngày về, cách hiểu này gợi niềm thương mến, cảm phục vớinhững “người chiến sỹ, mùa thu ấy ra đi từ đó không về ” (lời một bài hát); cũng có thể

hiểu đó là thời điểm cuối năm 1948 khi Quang Dũng đang ở Phù Lưu Chanh, bâng khuângnhớ về việc mình đã chia xa trung đoàn Tây Tiến “không hẹn ước” ngày về, đã từ biệtmiền Tây không biết bao giờ gặp lại.

+ Đoạn kết còn đồng thời mở ra một không gian thăm thẳm, xa xa, mịt mờcủa “đường lên” với miền Tây, với Tây Tiến - cái xa xăm mịt mờ ấy càng làm đậm thêmcảm giác “chia phôi” ngăn cách với những người thân yêu nhất trong lòng nhà thơ, mộtcựu chiến binh Tây Tiến

- Những năm tháng ngắn ngủi sống trong đoàn binh Tây Tiến đã để lại trong lòngnhà thơ những hoài niệm không thể phai mờ Bài thơ kết lại bằng lời nhắn nhủ da diết:

“Ai lên Tây Tiến mùa xuân ấyHồn về Sầm Nứa chẳng về xuôi”

+ Có thể hiểu nhà thơ đang thể hiện một tâm nguyện âm thầm mà thủy chungson sắt của tất cả những “ai lên Tây Tiến mùa xuân ấy” - trong lòng họ, thời gian gắn bóvới trung đoàn, với miền Tây từ mùa xuân ấy là những thời gian quý giá nhất trong đời,những thời gian vời vợi nhớ thương Dù có thể chia xa nhưng tâm hồn những người línhTây Tiến sẽ mãi mãi ở lại với miền Tây, với Sầm Nưa, Pha Luông, Mường Hịch nhữngvùng đất xa xôi đựng đầy kỷ niệm với đồng đội, với trung đoàn Tây Tiến trong những nămtháng gian khổ hào hùng bởi:

“Khi ta ở, chỉ là nơi đất ởKhi ta đi đất đã hóa tâm hồn”

(Tiếng hát con tàu - Chế Lan Viên)+ Cũng có thể hiểu nhà thơ đang xót xa nhắc tới những người đồng đội đãvĩnh viễn nằm lại trong những nấm mồ cô đơn miền viễn xứ Họ đã “lên Tây Tiến mùaxuân ấy”, đã chiến đấu kiên cường và hy sinh dũng cảm; linh hồn và thân xác của họ đều ởlại với miền tây, để lại nỗi nhớ thương da diết cho những người còn sống

VĂN HỌC VIỆT NAM TỪ CMT8 - 1945 ĐẾN HẾT THẾ KỶ XX

A VĂN HỌC VIỆT NAM 1945 - 1975

1 Hoàn cảnh lịch sử, xã hội, văn hóa:

- Nền văn học vận động và phát tiển dưới sự lãnh đạo của Đảng CS, thống nhất vềkhuynh hướng tư tưởng, tổ chức và quan niệm nhà văn mới: nhà văn - chiến sỹ

- Đất nước diễn ra nhiều sự kiện lớn lao: cuộc chiến tranh giải phóng dân tộc vàcông cuộc xây dựng cuộc sống, con người mới ở miền Bắc

2 Quá trình phát triển và những thành tựu chủ yếu:

2.1 Chặng đường 45-54:

Văn học tập trung phản ánh cuộc kháng chiến chống Pháp với chủ đề bao trùm là ca ngợi

Tổ quốc và quần chúng Cách mạng, ca ngợi cuộc kháng chiến và con người kháng chiến,văn học gắn bó sâu sắc với đời sống cách mạng, kháng chiến, hướng tới đại chúng, phảnánh sức mạnh của quần chúng nhân dân, thể hiện niềm tự hào dân tộc, niềm tin vào tươnglai tất thắng của cuộc kháng chiến

+ Đôi mắt - Nam Cao

+ Vợ nhặt

+ Mùa lạc

+ Vợ chồng A Phủ

+ Ba người trên sân ga

- Gắn bó sâu sắc với vận mệnh đất nước nên văn học gần như song hành với từngchặng đường lịch sử dân tộc, theo sát từng nhiệm vụ chính trị của đất nước Hai đề tài lớncủa văn học 45-75 là Tổ quốc và CNXH, văn học phản ánh cuộc đấu tranh vệ quốc vĩ đạicủa dân tộc vói nhân vật trung tâm là chiến sỹ Văn học sau 54 còn phản ánh công cuộcxây dựng CNXH ở miền Bắc với hình ảnh con người mới với những khát vọng lớn lao vàphẩm chất tốt đẹp

3.2 Nền văn học hướng về đại chúng:

- Quần chúng nhân dân vừa là đối tượng phản ánh, đối tượng phục vụ, vừa là nguồncung cấp lực lượng sáng tác cho văn học cách mạng, quan niệm “đất nước của nhân dân”

đã làm thay đổi hẳn cách nhìn nhân dân của các nhà văn

- Văn học tập trung phản ánh cuộc sống, số phận, con đường tất yếu đến với cáchmạng của những con người lao động bị áp bức, ca ngợi sức mạnh và những phẩm chất tốtđẹp của nhân dân khiến văn học có tính nhân dân sâu sắc và nội dung nhân đạo cao cả

- Tính nhân dân trong văn học thời kỳ này không chỉ thể hiện ở nội dung mà còn ởhình thức nghệ thuật với những sáng tác ngắn gọn dễ hiểu, ngôn ngữ trong sáng bình dị,vận dụng sáng tạo vốn văn học dân gian

3.3 Nền văn học chủ yếu mang khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn:

- Văn học tập trung phản ánh những vấn đề cơ bản có ý nghĩa sống còn với vậnmệnh đất nước Con người được khám phá ở những lẽ sống lớn, tình cảm lớn, thường lànhững đại diện ưu tú cho cộng đồng, thể hiện phẩm chất, sức mạnh, vẻ đẹp và khát vọngcủa cả cộng đồng, có số phận gắn liền với số phận cộng đồng Lời văn mang giọng điệutrang trọng, ngợi ca, tráng lệ và hào hùng.

- Cảm hứng lãng mạn được thể hiện trong việc khẳng định vẻ đẹp lý tưởng của cuộcsống mới, con người mới, ca ngợi chủ nghĩa anh hùng cách mạng, tin tưởng vào tương laitươi sáng của dân tộc

B VĂN HỌC VIỆT NAM TỪ SAU 1975 ĐẾN HẾT THẾ KỶ XX

1 Hoàn cảnh lịch sử, xã hội, văn hóa:

Sau chiến thắng của cuộc vệ quốc vĩ đại 1975, đất nước ta bước vào thời kỳ độc lập tự do

và thống nhất Hậu quả nặng nề của chiến tranh khiến đổi mới trở thành một đòi hỏi bứcthiết về mọi mặt, trong đó có văn hóa nghệ thuật Trong thời kỳ đổi mới, nền kinh tế thịtrường và điều kiện tiếp xúc rộng rãi với văn hóa các nước đã chi phối mạnh tới văn học.1.1 Sự phát triển và đặc điểm cơ bản:

- Thơ ca: Không còn sức hấp dẫn mạnh mẽ như thời kỳ trước, một loạt các bản

trường ca ra đời với xu hướng tổng kết, khái quát về chiến tranh thông qua những trảinghiệm của bản thân

- Văn xuôi: Đặc biệt khởi sắc, có những đổi mới mạnh mẽ, quyết liệt trong cả nội

dung và hình thức thực hiện, có sức hút cao với người đọc Đó là những tác phẩm có nhucầu đổi mới cách viết về chiến tranh, nhìn nhận lại hiện thực đời sống Từ sau Đại hộiĐảng VI 1986, văn học Việt Nam đã thực sự đổi mới với những tác phẩm có giá trị cao ởnhiều thể loại: truyện ngắn và tiểu thuyết của Nguyễn Minh Châu, truyện ngắn NguyễnHuy Thiệp, bút ký của Hoàng Phủ Ngọc Tường, kịch của Lưu Quang Vũ

Nhìn chung văn học thời kỳ này vận động theo hướng dân chủ hóa mang tính nhân bảnnhân văn sâu sắc Văn học đa dạng về đề tài, chủ đề, có tính hướng nội, đề cao cá tínhsáng tạo của nhà văn, đổi mới cách nhìn nhận, khám phá con người cà đời sống, đặc biệtchú ý tới số phận cá nhân trong cuộc sống đời tư - thế sự

NGUYỄN ÁI QUỐC - HỒ CHÍ MINH

A QUAN ĐIỂM SÁNG TÁC:

Khái quát: Không chỉ là vị lãnh tụ vĩ đại của cách mạng Việt Nam, HCM còn là nhà văn

nhà thơ lớn với nhiều tác phẩm có giá trị HCM am hiểu sâu sắc quy luật và đặc trưng củavăn học nghệ thuật từ phương diện tư tưởng chính trị đến nghệ thuật biểu hiện Điểu nàyđược thể hiện trực tiếp trong quan điểm sáng tác văn chương của Bác

1 Hồ Chí Minh coi văn nghệ là một vũ khí chiến đấu phụng sự cho cuộc đấu tranh cáchmạng Nhà văn phải có tinh thần xung phong như người chiến sỹ ngoài mặt trận:

“Nay ở trong thơ nên có thépNhà thơ cũng phải biết xung phong”

- Đây là một “tuyên ngôn về thơ” (Tố Hữu) Chất “thép” là cảm hứng đấu tranh xãhội tích cực, là tính chiến đấu của thơ ca và văn học nghệ thuật Văn học phải trở thànhmột hoạt động tinh thần phong phú, phục vụ có hiệu quả cho sự nghiệp đấu tranh cáchmạng Khi văn học trở thành vũ khí cách mạng thì đương nhiên nhà văn phải là chiến sỹcách mạng, phải ở giữa cuộc đời, trực tiếp góp phần vào nhiệm vụ đấu tranh và phát triển

xã hội

- Quan niệm này đã được Bác nói rõ hơn trong thư gửi các họa sỹ nhân dịp triển lãmhội họa năm 1951: “Văn hóa nghệ thuật cũng là một mặt trận, anh chị em là chiến sỹ trênmặt trận ấy” Quan niệm của Bác vừa khẳng định vai trò to lớn, vừa thể hiện yêu cầu của

xã hội với văn hóa nghệ thuật và người nghệ sỹ trong công cuộc cải tạo và xây dựng xãhội Họ phải là những chiến sỹ có tinh thần chủ động, tích cực tấn công trên mặt trận đặcbiệt là văn hóa nghệ thuật, với vũ khí đặc biệt là tác phẩm văn chương

2 Hồ Chí Minh đặt biệt quan tâm đến đối tượng tiếp nhận và mục đích sáng tác để quyết

định nội dung và hình thức tác phẩm Trước khi viết, Bác thường đặt ra cho mình câu hỏi:

viết cho ai (đối tượng tiếp nhận), viết để làm gì (mục đích sáng tác) rồi sau đó mới quyếtđịnh: viết cái gì (nội dung) và cuối cùng là lựa chọn cách viết như thế nào (hình thức).Những câu hỏi trên đã thể hiện quan niệm của HCM coi sáng tác văn chương trước hết làmột hành vi chính trị, coi trọng tính mục đích trong sáng tác, đặc biệt lấy quảng đại quầnchúng làm đối tượng phục vụ Quan niệm này cũng được thể hiện rõ nét trong thực tế sángtác của Bác: khối lượng các tác phẩm trực tiếp dành cho mục đích tuyên truyền chính trịchiếm vị trí lớn nhất trong sự nghiệp văn chương; bên cạnh những tác phẩm có giá trị nghệthuật cao là những tác phẩm giản dị mộc mạc, gần gũi với cách cảm, cách hiểu của quầnchúng nhân dân

3 Hồ Chí Minh luôn đề cao tính chân thật và tính dân tộc của văn chương, coi đó là mộttiêu chí quan trọng để xác định vị trí của tác phẩm Nhưng chân thật không có nghĩa là đơn

giản, sơ lược mà phải có tính nghệ thuật cao, Bác khuyên nghệ sỹ phải: “miêu tả cho hay,cho chân thật, cho hùng hồn” những hiện thực phong phú của đời sống, phải “giữ tình cảmcho chân thật”, nên “phát huy cốt cách dân tộc… giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt”.

Kết luận: Hồ Chí Minh đã thể hiện một cách nhất quán những quan điểm ấy trong sáng

tác của mình khiến tác phẩm của Bác luôn có tư tưởng sâu sắc, nội dung thiết thực, hìnhthức nghệ thuật sinh động, phong phú

B SỰ NGHIỆP SÁNG TÁC:

Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh là một nhà cách mạng vĩ đại đồng thời là một nhà văn

hóa lớn Bên cạng sự nghiệp chính trị, Người còn để lại cho nhân dân ta một sự nghiệp vănchương lớn lao về tầm vóc tư tưởng, phong phú về thể loại và đặc sắc về phong cách Tácphẩm của Người được viết bằng tiếng Pháp, tiếng Hán và tiếng Việt với 3 loại hình nổibật: văn chính luận, truyện ký và thơ ca

1 Văn chính luận:

- Nội dung và mục đích: trực tiếp tố cáo tội ác của kẻ thù hoặc thể hiện nhữngnhiệm vụ chính trị trong từng chặng đường lịch sử của cách mạng, kêu gọi quần chúngnhân dân thực hiện những nhiệm vụ chính trị ấy

- Nghệ thuật: Văn chính luận của HCM được viết không chỉ bằng lý trí sáng suốt, trí

tuệ sắc sảo mà còn bằng cả tấm lòng yêu ghét nồng nàn, được biểu đạt bằng những lời vănchặt chẽ, súc tích

- Tác phẩm: Tuyên ngôn độc lập (1945), Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến (1946)

2 Truyện ký:

- Nội dung và mục đích: Tố cáo tội ác dã man, bản chất tàn bạo của bọn thực dân đế

quốc, bọn phong kiến tay sai đối với nhân dân các nước thuộc địa, ca ngợi những tấmgương yêu nước và cách mạng

- Nghệ thuật: Các tác phẩm truyện ký của Bác được viết bằng bút pháp hiện đại với

nghệ thuật trần thuật linh hoạt, tình huống truyện độc đáo, hình tượng sinh động…, thểhiện trí tưởng tượng phong phú, vốn văn hóa sâu rộng, trí tuệ sắc sảo và trái tim tràn đầynhiệt tình yêu nước và cách mạng

- Tác phẩm: Những trò lố hay là Va ren và PBC, Vi hành

3 Thơ:

3.1 Nhật ký trong tù (Ngục trung nhật ký):

- Là tập nhật ký bằng thơ, viết bằng chữ Hán, được sáng tác trong thời gian Hồ ChíMinh bị chính quyền Tưởng Giới Thạch bứt giam ở Quảng Tây Trung Quốc từ mùa thu

1942 đến mùa thu 1943

- Nội dung: Tập thơ phản ánh sinh động và tài hoa tâm hồn và nhân cách cao đẹpcủa người chiến sỹ cách mạng trong hoàn cảnh khắc nghiệt chốn lao tù Vì vậy có thể coiNhật ký trong tù là bức chân dung tinh thần tự họa của HCM - một bậc “đại trí - đại nhân -đại dũng” (Viên Ưng - TQ) Tập thơ còn phản ánh chân thực bộ mặt tàn bạo của chế độnhà tù Quốc dân đảng và một phần xã hội Trung Quốc những năm 1942-1943 với ý nghĩaphê phán sâu sắc

- Đây là tập thơ sâu sắc về tư tưởng, độc đáo và đa dạng về bút pháp, là kết tinh giátrị tư tưởng và nghệ thuật thơ ca HCM

3.2 Hai tập: Thơ Hồ Chí Minh (86 bài) và Thơ chữ Hán HCM (36 bài):

- Hoàn cảnh sáng tác: Đây là những bài thơ được Bác viết ở Việt Bắc từ 1941-1945

và trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp

- Nội dung: Bên cạnh những bài thơ nhằm mục đích tuyên truyền cách mạng như:

Hòn đá to, Ca binh lính… là những bài thơ nghệ thuật vừa có màu sắc cổ điển, vừa mangtinh thần thời đại như: Pác Bó hùng vĩ, Nguyên tiêu… Nổi bật trong thơ Bác là nhân vậttrữ tình có tâm hồn hòa hợp với thiên nhiên, có bản lĩnh vững vàngcủa một nhà cách mạng

vĩ đại, phong thái ung dung của một bậc hiền triết, khí phách kiên cường của người chiến

sỹ cách mạng

- Nghệ thuật: Đó là những bào cổ thơ thâm thúy có tứ thơ phóng thoáng ở nhiều đề

tài, kết hợp chất trữ tình cách mạng và cảm hứng anh hùng ca của thời đại mới

C PHONG CÁCH NGHỆ THUẬT: (Phong cách nghệ thuật hết sức phong phú đa dạng)

1 Văn chính luận:

Thường ngắn gọn, súc tich, lập luận chặt chẽ, lý lẽ đanh thép, bằng chứng đầy sức thuyếtphục, giàu tính luận chiến, đa dạng về bút pháp Văn chính luận của Bác rất giàu hình ảnh,thấm đượm cảm xúc, văn phong linh hoạt, khi ôn tồn thấu tình đạt lý, khi đanh thép, mạnh

mẽ, hùng hồn

2 Truyện ký:

Tùy theo từng đối tượng tiếp nhận, Bác lựa chọn bút pháp, giọng điệu và văn phong thíchhợp Nhìn chung, truyện ký Nguyễn Ái Quốc có phong cách rất hiện đại, thể hiện tínhchiến đấu mạnh mẽ và nghệ thuật trào phúng sâu sắc Tác phẩm thường tạo ra tiếng cườitrào phúng nhẹ nhàng hóm hỉnh nhưng … thâm thúy sâu cay Bên cạnh đó, Bác còn có

những tác phẩm thắm thiết chất trữ tình làm xúc động lòng người Chất trí tuệ và tính hiệnđại là nét đặc sắc của truyện ngắn Nguyễn Ái Quốc.

3 Thơ ca:

a Thơ tuyên truyền cách mạng

Thường được viết theo hình thức bài ca với lời lẽ giản dị mộc mạc, dễ hiểu dễ nhớ, mangđậm màu sắc dân gian Loại thơ này cũng rất đa dạng về hình thức:

- Thơ châm ngôn

- Thơ chúc Tết mừng xuân theo tục lệ cổ truyền dân tộc

- Thơ tuyên truyền, kêu gọi

- Bút pháp hiện đại:

+ Chất hiện đại trong thơ Bác được thể hiện ngay ở tính dân chủ, đưa thơ catrở về gần gũi với cuộc đời; nhân vật trữ tình luôn ở vị trí trung tâm của bức tranh thiênnhiên, không chịu sự chi phối của thiên nhiên mà thậm chí còn có tác động tích cực trở lạithiên nhiên

+ Chủ thể trữ tình mang phong thái ung dung tự tại, hòa nhập với thiên nhiênnhưng không phải ẩn sỹ lánh đời mà là chiến sỹ cứu đời, yêu đời

+ Hình tượng nghệ thuật trong thơ HCM không tĩnh tại mà luôn vận độngmạnh mẽ hướng về ánh sáng, sự sống, tương lai

Kết luận: Nhìn chung phong cách nghệ thuật của Hồ Chí Minh đa dạng, phong phú mà

thống nhất Sự thống nhất thể hiện trong toàn bộ sáng tác văn thơ của Bác trên cơ sở nhấtquán về quan niệm sáng tác Cách viết của Bác luôn ngắn gọn, trong sáng, giản dị, luônchủ động trong việc sử dụng linh hoạt các thể loại ngôn ngữ, bút pháp và thủ pháp nghệthuật nhằm đạt tới mục đích thiết thực cho từng tác phẩm Sáng tác của Bác luôn kết hợp

sâu sắc giữa chính trị và văn học, tư tưởng và nghệ thuật, truyền thống và hiện đại Vớimột di sản văn học đồ sộ và quý giá, Người đã góp phần đặt nền móng và mở đường chovăn học cách mạng Việt Nam.

- Ngày 26/8/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh từ Việt Bắc trở về Hà Nội, tại ngôi nhà số

48 Hàng Ngang, Bác đã soạn thảo Tuyên ngôn độc lập, và ngày 02/9/1045, tại quảngtrường Ba Đình Hà Nội, Bác đã đọc bản Tuyên ngôn độc lập khai sinh ra nước Việt NamDân chủ Cộng hòa

- Đây cũng là lúc hoàn cảnh nước ta rất phức tạp, bọn thực dân đế quốc đang âmmưu xâu xé nước ta, nấp sau danh nghĩa quân Đồng minh vào tước khi giới quân đội Nhật:Phía Bắc là quân đội Quốc dân đảng, tay sai của đế quốc Mỹ đã trực sẵn ở biên giới để đổ

bộ vào Việt Nam, tiến vào từ phía Nam là quân đội Anh, phía sau là lính viễn chinh Pháp

Ngày 15/8/1945, Hội nghị toàn quốc của Đảng đã nhận định mâu thuẫn giữa Anh,Pháp, Mỹ và Liên Xô có thể khiến Anh, Mỹ sẽ nhân nhượng để cho Pháp trở lại Việt Nam.Còn Pháp, để chuẩn bị cho cuộc xâm lược lần thứ hai, chúng đã đưa ra một chiêu bài rất

dễ đánh lừa công luận quốc tế: Pháp có công khai hóa Đông Dương, đây vốn là đất bảo hộcủa Pháp bị Nhật chiếm Nay Nhật đã đầu hàng Đồng minh, Pháp đương nhiên có quyềntrở lại Đông Dương thay thế quân đội Nhật

 Hoàn cảnh ra đời đã cho thấy đối tượng và mục đích của bản Tuyên ngôn độc lập Đốitượng của bản Tuyên ngôn không chỉ là “đồng bào cả nước” như trong lời mở đầu mà còn

là các nước trên thế giới, chủ yếu là phe Đồng minh, trong đó có Anh, Mỹ, đặc biệt làPháp Như vậy mục đích của bản Tuyên ngôn không chỉ là tuyên bố độc lập dân tộc, nộidung bản tuyên ngôn còn có thể coi là một cuộc tranh luận ngầm đối với những đối tượng

ấy để bác bỏ luận điệu kẻ cướp của thực dân Pháp Xác định được đối tượng và mục đíchhướng tới của bản Tuyên ngôn độc lập, người đọc sẽ hiểu sâu sắc hơn nội dung tư tưởng,giọng điệu và cách lập luận của tác phẩm

- Lên án, tố cáo tội ác của thực dân Pháp ở Đông Dương, kết hợp với những cứ liệuhùng hồn để phủ nhận quyền của thực dân Pháp với Việt Nam, bác bỏ luận điệu xảo trá,sai trái của chúng trước dư luận quốc tế, tranh thủ sự đồng tình ủng hộ của nhân dân thếgiới với sự nghiệp chính nghĩa của nhân dân Việt Nam trong cuộc đấu tranh bảo vệ độclập dân tộc.

- Khẳng định quyết tâm chiến đấu của nhân dân Việt Nam để giữ vững quyền tự dođộc lập

Phân tích nghệ thuật lập luận trong đoạn mở đầu của Tuyên ngôn độc lập

- Đoạn mở đầu của tác phẩm đã thể hiện rõ nét và sinh động điều đó

II/ Thân bài

1 Trình tự lập luận

Mở đầu bản tuyên ngôn, tác giả Hồ Chí Minh đã trích dẫn những lời bất hủ về

quyền con người trong bản Tuyên ngôn độc lập năm 1776 của Mỹ để từ cơ sở đó, tác giả

đã “suy rộng ra” quyền dân tộc Tiếp theo là lời trích dẫn từ tuyên ngôn nhân quyền và dân

quyền của Pháp năm 1791 để chốt lại bằng một khẳng định đanh thép: “Đó là những lẽphải không ai chối cãi được”

2 Hiệu quả lập luận của những lời trích dẫn

- Khi mở đầu bản Tuyên ngôn độc lập của Việt Nam bằng việc trích dẫn 2 bản tuyênngôn của Pháp và Mỹ, tác giả HCM đã tạo ra một vị thế ngang hàng giữa cuộc cách mạngtháng 8-1945 của Việt Nam với những cuộc cách mạng vĩ đại khác của thế giới như cuộcchiến tranh giải phóng dân tộc của Mỹ 1776, cuộc cách mạng tư sản của Pháp 1789… Hơnthế nữa, tác giả còn kín đáo thể hiện niềm tự hào dân tộc khi cách mạng Việt Nam đã cùngmột lúc thực hiện nhiệm vụ của cả 2 cuộc cách mạng kia: đó là nhiệm vụ dân tộc như cuộcchiến tranh giải phóng dân tộc của Mỹ khi “đánh đổ các xiềng xích thực dân hàng trăm

năm nay để gây dựng nên nước Việt Nam độc lập” và nhiệm vụ dân chủ như cách mạng tưsản Pháp khi “đánh đổ chế độ quân chủ mấy mươi thế kỷ mà lập nên chế độ dân chủ cộnghòa” Đây cũng là cách làm sáng tỏ tính chất hợp quy luật của cách mạng Việt Nam trong

xu thế chung của cách mạng thế giới, cũng là cách để nâng cao vị thế, tầm vóc của đấtnước Việt Nam trên trường quốc tế

- Lấy phần trích dẫn này làm tiền đề triển khai các lập luận, lý lẽ trong bản tuyênngôn độc lập của Việt Nam, tác giả đã khiến cho những luận điểm đúng đắn trong 2 bảntuyên ngôn của Pháp và Mỹ vốn được thế giới thừa nhận như những chân lý lớn của nhân

loại đã trở thành cơ sở pháp lý vững vàng, mang tầm vóc quốc tế cho lời tuyên bố độc lập

của dân tộc Việt Nam

- Việc trích dẫn cũng thể hiện một nghệ thuật lập luận vừa khéo léo, vừa sắc sảo,kiên quyết của người viết

+ Khéo léo vì thái độ trân trọng với những cuộc cách mạng vĩ đại của 2 quốcgia Pháp và Mỹ khi đặt lời tuyên bố bất hủ của tổ tiên họ vào phần mở đầu bản Tuyênngôn độc lập của Việt Nam Khéo léo còn vì hàm ý khẳng định: Việt Nam sẵn sàng tiếpthu những tư tưởng tiến bộ và thành quả cách mạng vĩ đại của nhân loại, Cách mạng thángTám năm 1945 không phải sản phẩm của chủ nghĩa dân tộc hẹp hòi, nó xứng đáng đượcnhận sự đống tình ủng hộ của nhân loại tiến bộ trên thế giới

+ Việc trích dẫn cũng tỏ ra kiên quyết sắc sảo khi cảnh cáo thực dân Pháp và

đế quốc Mỹ: họ không thể phản bội lý tưởng cao quý của chính tổ tiên mình, không thểchà đạp lên lá cờ tự do - bình đẳng - bác ái mà tổ tiên họ từng giương cao

Lời khẳng định sau khi trích dẫn: “Đó là những lẽ phải không ai chối cãi được” làcách lập luận “vừa khôn khéo, vừa kiên quyết” của HCM, là thủ pháp “lấy gậy ông đậplưng ông” rất mạnh mẽ, đích đáng

3 Hiệu quả của những lời luận bàn, mở rộng nâng cao:

- Sự “suy rộng ra” từ quyền con người tới quyền sống, quyền tự do, quyền bìnhđẳng của các dân tộc trên thế giới đã thể hiện tư duy lý luận sáng tạo của Đảng, của HCM,nhờ đó, lời tuyên bố độc lập của Việt Nam trở thành chân lý của mọi thời đại Đó cũng làđóng góp lớn về tư tưởng của Chủ tịch HCM đối với phong trào giải phóng dân tộc trêntoàn thế giới - 1 dòng thác cách mạng sẽ phát triển mạnh mẽ vào nửa sau thế kỷ XX

- Một nhà hoạt động cách mạng thế giới đã khẳng định: “Cống hiến nổi tiếng nhấtcủa cụ HCM là ở chỗ Người đã phát triển quyền lợi của con người thành quyền lợi dântộc, như vậy, tất cả mọi dân tộc đều có quyền tự quyết định lấy vận mệnh của mình”

III/ Kết luận:

Nghệ thuật lập luận trong đoạn mở đầu đã cho thấy Tuyên ngôn độc lập là một áng vănchính luận chặt chẽ, lý lẽ đanh thép, văn phong trang trọng và trong sáng

Giá trị lịch sử và giá trị văn học của Tuyên ngôn độc lập

1 Giá trị lịch sử

- Tuyên ngôn độc lập là một văn kiện lịch sử đúc kết nguyện vọng sâu sắc của dântộc Việt Nam về quyền độc lập, tự do, cũng là kết quả tất yếu của quá trình đấu tranh gần

100 năm của dân tộc ta để có thể có được quyền thiêng liêng và chính đáng ấy

- Bản Tuyên ngôn độc lập đã tuyên bố chấm dứt chế độc thực dân phong kiến ở ViệtNam, khẳng định quyền tự chủ và vị thế bình đẳng cho dân tộc Việt Nam trên trường quốc

tế, mở ra một kỷ nguyên mới cho dân tộc ta: kỷ nguyên độc lập, tự do, kỷ nguyên nhândân làm chủ đất nước

2 Giá trị văn học

- Tuyên ngôn độc lập là áng văn chương yêu nước lớn của thời đại cách mạng Tácphẩm đã khẳng định mạnh mẽ quyền độc lập của dân tộc Việt Nam, gắn độc lập dân tộcvới quyền sống của con người, nêu cao truyền thống yêu nước, truyền thống nhân đạo củngười Việt Nam, đó cũng là những cảm hứng bao trùm trong lịch sử văn học Việt Nam

- Tuyên ngôn độc lập là áng văn chính luận mẫu mực Dung lượng tác phẩm ngắngọn hàm súc; kết cấu tác phẩm chặt chẽ, mạch lạc; lập luận đanh thép giàu sức thuyếtphục; chứng cứ cụ thể xác thực; ngôn ngữ chính xác gợi cảm, tác động mạnh mẽ vào cảnhận thức và tình cảm của người đọc, người nghe

Nghệ thuật lập luận sắc bén của tác giả HCM trong phần 2 của bản Tuyên ngôn độc lậpnhằm bác bỏ luận điệu kẻ cướp của thực dân Pháp, khẳng định quyền độc lập, tự do của

dân tộc Việt Nam

II/ Thân bài

1 Luận điệu - chiêu bài:

Để chuẩn bị cho cuộc xâm lược lần thứ hai, thực dân Pháp đã đưa ra một chiêu bài rất dễđánh lừa công luận quốc tế: Pháp có công “khai hóa” Đông dương, đây vốn là đất “bảohộ” của Pháp bị Nhật chiếm, nay Nhật đã đầu hàng Đồng minh, Pháp đương nhiên cóquyền trở lại Đông Dương thay thế quân đội Nhật.

2 Cuộc tranh luận ngầm:

Nội dung của bản Tuyên ngôn độc lập có thể coi như một cuộc tranh luận ngầm nhằm bác

bỏ hoàn toàn luận điệu xảo trá của thực dân Pháp

- Thực dân Pháp vừa lừa bịp thế giới bằng lá cờ “tự do - bình đẳng - bác ái” khichúng “đến cướp đất nước ta, áp bức đồng bào ta” Bản Tuyên ngôn lần lượt đưa ra những

bằng chứng cho thấy ở Việt Nam không hề có tự do khi thực dân Pháp “tuyệt đối không

cho nhân dân ta một chút tự do dân chủ nào”, khi “nhà tù nhiều hơn trường học”; không hề

có bình đẳng khi thực dân Pháp “giữ độc quyền in giấy bạc, xuất cảng và nhập cảng”, khi

“chúng không cho các nhà tư sản của ta ngóc đầu lên”; không có bác ái khi thực dân Pháp

“tắm các cuộc khởi nghĩa của ta trong những bể máu”, khi chúng “thẳng tay chém giếtnhững người yêu nước thương nòi của ta”

- Thực dân Pháp kể công khai hóa Việt Nam, bản Tuyên ngôn kể tội chúng “thi

hành chính sách ngu dân… bóc lột dân ta tới xương tủy… đặt ra hàng trăm thứ thuế vô lýlàm cho dân ta, nhất là dân cày và dân buôn trở nên bần cùng” Cùng với phát xít Nhật,thực dân Pháp cũng là thủ phạm gây ra nạn đói khủng khiếp 1945 giết chết hơn 2 triệuđồng bào ta từ Bắc kỳ tới Quảng Trị

- Thực dân Pháp kể công bảo hộ Việt Nam, bản Tuyên ngôn lên án chúng trong 5

năm đã “bán nước ta hai lần cho Nhật”

- Thực dân Pháp khẳng định Việt Nam là thuộc địa của chúng bị Nhật chiếm, nay

Nhật đã đầu hàng Đồng minh thì Pháp đương nhiên có quyền trở lại Đông Dương thay thếquân đội Nhật Tuy nhiên, bản tuyên ngôn đã chỉ rõ một cách hùng hồn, đanh thép: “Sựthật là từ mùa thu năm 1940, nước ta đã thành thuộc địa của Nhật, chứ không phải thuộcđịa của Pháp nữa… Sự thật là dân ta đã lấy lại nước Việt Nam từ tay Nhật, chứ không phải

từ tay Pháp”

- Thực dân Pháp nhân danh Đồng minh tuyên bố Đồng minh tuyên bố đã thắng

Nhật và chúng có quyền lấy lại Đông dương, bản Tuyên ngôn chỉ rõ chúng là kẻ phản bộiĐồng minh, đã hai lần dâng Đông Dương cho Nhật Trong khi đó Việt minh lãnh đạo nhândân Việt Nam đứng lên đánh Nhật giải phóng đất nước, Việt minh cũng nhiều lần kêu gọiPháp liên minh đánh Nhật nhưng Pháp cũng không hề đáp ứng, như vậy Pháp không đủ tưcách là một nước thuộc phe Đồng minh

- Bản tuyên ngôn cũng lên án tội ác dã man và tư cách đê tiện của thực dân Pháp:hèn hạ quỳ gối trước phát xít Nhật, khủng bố Việt minh, khi chạy trốn còn nhẫn tâm giết

tù chính trị, trong khi đó, Việt minh đã tỏ rõ lòng nhân đạo khi giúp quân Pháp chạy quabiên giới

 Tất cả những lý lẽ đanh thép, những bằng chứng hùng hồn trên đã bác bỏ hoàn toànluận điệu của thực dân Pháp và đưa ra một kết luận không ai có thể phủ nhận được: “NướcViệt Nam có quyền hưởng tự do độc lập và thực sự đã thành một nước tự do, độc lập”

2 Tác phẩm:

2.1 Vị trí - giá trị:

- Việt Bắc là đỉnh cao của thơ Tố Hữu, cũng là một trong những thành công xuất sắccủa thơ ca Việt Nam thời kỳ kháng chiến chống Pháp

- Việt Bắc được coi là khúc hùng ca và bản tình ca về cách mạng, cuộc kháng chiến

và con người kháng chiến Bài thơ đã thể hiện những nét tiêu biểu nhất trong phong cáchnghệ thuật thơ Tố Hữu

2.2 Hoàn cảnh sáng tác

- Việt Bắc là căn cứ địa vững chắc của cách mạng Việt Nam từ đầu những năm cáchmạng tới khi kết thúc cuộc kháng chiến chống Pháp Nơi đây người dân Việt Bắc che chở,đùm bọc và đã sát cánh bên bộ đội, cán bộ để giành và bảo vệ nền độc lập dân tộc

- Sau chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ, cuộc kháng chiến chống Pháp kết thúcthắng lợi, tháng 10/1954, các cơ quan trung ương của Đảng và chính phủ từ biệt căn cứ địaViệt Bắc trở về Hà Nội Một loạt những vấn đề đặt ra trong đời sống tình cảm của dân tộc:liệu những người chiến sỹ có giữ được tấm lòng thủy chung với đồng bào Việt Bắc và quêhương Có nhớ những tháng ngày gian khổ, hào hùng và sâu nặng nghĩa tình trong khángchiến? Việt Bắc sẽ có vị trí như thế nào trong sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nướcthời kỳ mới?

- Nhân sự kiện thời sự có tính lịch sử ấy, Tố Hữu sáng tác Việt Bắc Bài thơ gồm có

2 phần: Phần đầu tái hiện hình ảnh của cách mạng và kháng chiến ở Việt Bắc, phần saugợi ra viễn cảnh tươi sáng của đất nước và ca ngợi công ơn của Đảng, của Bác Hồ đối vớidân tộc Qua đó, nhà thơ đã thể hiện nghĩa tình thắm thiết với Việt Bắc - quê hương cáchmạng, với đất nước và nhân dân, với cuộc kháng chiến nay đã trở thành kỷ niệm khiếnniềm vui trong hiện tại luôn gắn kết với nghĩa tình trong quá khứ và niềm tin ở tương lai.Bài thơ là khúc hát tâm tình của con người Việt Nam trong kháng chiến mà chiều sâu của

nó là truyền thống ân nghĩa, là đạo lý thủy chung của dân tộc

2.3 Cấu tứ chung của bài thơ:

- Bài thơ được đặt vào trong hoàn cảnh đặc biệt của một cuộc chia tay đầy nhớthương lưu luyến giữa những con người từng gắn bó lâu dài, từng chia sẻ mọi ngọt bùi cayđắng Nay trong giờ phút chia tay cùng nhau gợi lại những kỷ niệm đẹp đẽ trong quá khứ,khẳng định nghĩa tình bền chặt, sự thủy chung và hẹn ước về tương lai

- Nhưng đây lại là một cuộc chia tay rất đặc biệt vì người ra đi thưc chất lại là ngườitrở về, cuối chặng đường của người đi không phải là chân trời góc bể xa xôi mà là tổ ấmgia đình, là thủ đô hoa lệ, là cuộc sống hòa bình…, và vì thế trong lòng người ở lại, ngoàinỗi nhớ thương còn là niềm trăn trở về sự thủy chung của người đi

- Hình ảnh này thường dùng để diễn tả những tình cảm riêng tư như tình bạn, tìnhyêu…, nay thể hiện những nghĩa tình thiêng liêng lớn lao của cách mạng Cách cấu tứ đặcbiệt này khiến chuyện nghĩa tình cách mạng, kháng chiến được diễn tả bằng ngôn ngữ vàgiọng điệu ngọt ngào của tình yêu, đưa người đọc vào khoảnh khắc xúc động của ân tìnhlưu luyến, của hồi tưởng và hoài niệm, của tin tưởng và ước vọng… Đây cũng là nét riêngđặc sắc trong phong cách thơ Tố Hữu

- Với hai nhân vật trữ tình là người đi - kẻ ở, bài thơ được kết cấu theo hình thức đốiđáp tựa như những câu hát giao duyên trong ca dao xưa Thực ra, bên trong lớp đối thoạicủa kết cấu là lời độc thoại của tâm trạng: kẻ ở - người đi, câu hỏi lời đáp cũng chỉ là sựphân thân của chủ thể trữ tình, là thủ pháp để nhà thơ bộc lộ nỗi niềm tâm trạng, tạo ra sự

hô ứng, đồng vọng, vang ngân… Để thể hiện sự phân thân ấy, bài thơ đã sử dụng sáng tạo

và tinh tế hai đại từ “mình” và “ta” Trong tiếng Việt, “mình” có thể là đại từ nhân xưngngôi thứ nhất để chỉ bản thân người nói, cũng có thể là ngôi thứ hai để chỉ những đốitượng giao tiếp thân yêu, gần gũi, thường hay xuất hiện trong các quan hệ tình yêu, vợchồng Trong bài thơ Việt Bắc, “mình” lại chủ yếu được dùng ở ngôi thứ hai cho thấy sựgắn bó thân thiết vô cùng giữa hai nhân vật đối đáp - “mình” có thể là người ra đi trongcâu hỏi của người ở lại: “Mình về có nhớ ta”, có khi là người ở lại trong những xao xuyếncủa người đi: “Ta về mình có nhớ ta”; tuy nhiên “mình” cũng có lúc chuyển hóa đa nghĩa,vừa là người đi, vừa là người ở lại trong sự hòa nhập, gắn kết: “mình đi mình có nhớmình?” Đại từ “ta” cũng được sử dụng rất linh hoạt, độc đáo chủ yếu ở ngôi thứ nhất -người phát ngôn, nhưng nhiều khi lại dùng để chỉ chung người đi, kẻ ở với nghĩa “chúngta” như “rừng cây, núi đá, ta cùng đánh tây”…

B TÌM HIỂU BÀI THƠ:

Bình giảng 24 câu đầu trong bài thơ Việt Bắc của Tố Hữu

I/ Mở bài:

- Tác giả, tác phẩm

- Đoạn thơ bình giảng nằm ở phần đầu bài thơ Việt Bắc, chủ yếu thể hiện nỗi niềm

tâm trạng của người ở lại trong sự thấu hiểu, đồng cảm, đồng vọng của người ra đi, qua đó

khẳng định tình cảm son sắt của người dân Việt Bắc với kháng chiến cũng như sự thủychung của những người cán bộ kháng chiến với Việt Bắc

II/ Thân bài:

1 Bốn câu đầu: Là khúc dạo đầu ân tình thủy chung và niềm nhớ thương đầy trăn trở của

người ở lại với người ra đi

- Nội dung chủ yếu trong 2 cặp câu lục bát này là hai câu hỏi láy lại da diết:

Tố Hữu đã mượn một hình thức ngôn từ quen thuộc của văn học dân tộc để gửi gắmnhững nội dung tình cảm lớn lao của thời đại mới, những câu ca ngọt ngào của tình yêu đãtrở thành những câu hỏi xao xuyến của nghĩa tình cách mạng, thể hiện nỗi nhớ nhung củangười ở lại với người về xuôi

- Hai câu thơ lục bát có tới bốn chữ “mình” và chỉ có một chữ “ta” Tương quanngôn từ ấy đem lại cảm giác hình ảnh người ra đi tràn ngập không gian và đầy ắp trong nỗinhớ của người ở lại đồng thời cũng gợi một chút đơn côi, lặng thầm cho người ở lại nơinúi rừng hoang vắng, hắt hiu…

- Đoạn thơ đã sử dụng phép lặp quen thuộc trong ca dao khiến nỗi nhớ trở nên miênman da diết không thể nguôi ngoai, cũng đồng thời tạo nên âm hưởng day dứt, trăn trở, thểhiện một trong những cảm hứng chủ đạo của bài: liệu những người chiến thắng có giữđược tấm lòng thủy chung, có mãi nhớ tất cả những người đã góp phần tạo nên chiếnthắng

- Câu hỏi thứ nhất hướng về thời gian, đó là “mười lăm năm ấy…” Trong tiếngViệt, đại từ “ấy” luôn khiến những danh từ chỉ thời gian đứng trước nó bị đẩy về một quá

khứ thật xa xăm, trở thành những thời gian gợi nỗi nhớ thương, ngậm ngùi, tiếc nuối…Câu thơ cũng đồng thời gợi liên tưởng đến câu Kiều đằm thắm về: “mười lăm năm ấy biếtbao nhiêu tình” Còn trong câu thơ của Việt Bắc, “mười lăm năm ấy” là những thời gian từ

“… khi thắng Nhật, thuở Việt minh” và sau đó là những năm tháng kháng chiến, là nhữngthời gian Việt Bắc trở thành căn cứ địa của Cách mạng, trở thành thủ đô kháng chiến Đócũng là những thời gian “thiết tha mặn nồng”, là thời gian mà “ta” và “mình” từng gắn bó,chia ngọt sẻ bùi với “biết bao nhiêu tình”, biết bao ân sâu nghĩa nặng

- Nếu câu hỏi thứ nhất “mình về mình có nhớ ta” làm xao xuyến lòng người bởi sựphảng phất giọng điệu những câu ca về tình yêu, thì câu hỏi thứ hai “mình về mình có nhớkhông” lại khiến con người phải trăn trở, suy ngẫm vì sự tha thiết và nghiêm nghị tronggiọng điệu câu thơ Câu hỏi này hướng đến không gian:

“Nhìn cây nhớ núi, nhìn sông nhớ nguồn?”

+ Hai vế của câu thơ đan xen những hình ảnh của cả miền xuôi như “cây”,

“sông” và miền núi như “núi”, “nguồn” Nỗi nhớ và sự gắn bó khăng khít trong lòng ngườinhư đã hiện hữu ngay trong sự đan xen ngôn từ “Nhìn cây… nhìn sông” là thực tế chắcchắn trong tương lai khi người kháng chiến đã về xuôi, đã sống với quê hương, với đồngbằng còn “nhớ núi”, “nhớ nguồn” là để tâm hồn trở về với quá khứ, với Việt Bắc, điều này

có xảy ra hay không còn tùy thuộc vào sự thủy chung của người ra đi Câu thơ tiềm ẩn mốitương quan giữa thực tế và mong đợi, như tiềm ẩn một chữ “có” đầy trăn trở: “nhìn cây cónhớ núi, nhìn sông có nhớ nguồn?”

+ Trong câu hỏi thứ hai, bên cạnh nỗi nhớ nhung và niềm trăn trở, ý thơ cònđem đến những suy ngẫm sâu xa về nghĩa tình đạo lý, về cội nguồn chung thủy, về nét đẹptrong đời sống tư tưởng của một dân tộc luôn nhắc nhau “uống nước nhớ nguồn” Đâycũng là một lẽ sống cao cả, một tình cảm lớn đã nhiều lần xuất hiện trong thơ Tố Hữu:

“Ngọt bùi nhớ lúc đắng cay

Ra sông nhớ suối, có ngày nhớ đêm”

 Kết luận: Với những câu hỏi tu từ da diết, những hình thức điệp từ, điệp ngữ, điệp cấutrúc, những cách vận dụng tinh tế và sáng tạo ca dao tục ngữ dân gian…, đoạn thơ đầu đãthể hiện ân tình sâu nặng của đồng bào miền Bắc với bộ đội, cán bộ kháng chiến trong giờphút chia tay đầy lưu luyến

2 Bốn câu tiếp: Miêu tả cảnh tiễn đưa bâng khuâng trong nỗi lưu luyến, nhớ nhung của

người đi kẻ ở

- Câu thơ đầu nhắc tới “tiếng ai tha thiết bên cồn” cho thấy những nhớ nhung xaoxuyến, những day dứt trăn trở trong lòng người ở lại gửi gắm trong 4 câu thơ trên đã đượcngười ra đi thấu hiểu cảm nhận “Ai” chính là người ở lại nhưng tính chất phiếm chỉ trongcụm từ tiếng ai đã đem lại cảm giác những câu hỏi tha thiết trong 4 câu đầu là tiếng của ai

đó chưa nhìn rõ mặt, mới chỉ như những âm thanh vọng từ cỏ cây núi rừng, suối sông ViệtBắc, là tiếng lòng của người ở lại, tuy nhiên sự tri âm tri kỷ đã khiến họ thấu hiểu lòngnhau, người ở lại “thiết tha”, người ra đi “tha thiết”, hô ứng, đồng cảm, đồng vọng…

- Những âm thanhh ấy cứ quấn quýt vương vấn theo từng bước chân khiến người đi:

“Bâng khuâng trong dạ, bồn chồn bước đi”

+ Sự đăng đối trong 2 vế câu thơ đã góp phần thể hiện sự đăng đối, đồng điệutrong cảm xúc của con người

+ “Bâng khuâng” là từ láy gợi ra những trạng thái cảm xúc mơ hồ khó tả bởi

sự đan xen buồn vui, luyến tiếc nhớ nhung…, khiến con người như ngơ ngẩn… “Bồnchồn” là tâm trạng thấp thỏm nôn nao khiến con người không yên Tuy cũng là từ láy miêu

tả trạng thái cảm xúc nhưng “bồn chồn” không dừng lại ở những nỗi niềm trong tâm tưởng

mà còn có thể ngoại hiện trong ánh mắt, dáng vẻ hay hành động… Vì thế câu thơ khôngchỉ thể hiện nỗi bịn rịn nhớ nhung trong lòng mà còn gợi tả cả những bước chân ngậpngừng lưu luyến của người đi

- Sự ngập ngừng được thể hiện rõ nét trong cử chỉ “cầm tay nhau” chứa chan ân tìnhxúc động; trong sự lặng im vì “biết nói gì hôm nay…”, khi mọi lời nói đều bất lực, đềukhông thể diễn tả những nỗi niềm đang trào dâng mãnh liệt; sự ngập ngừng đặc biệt hiện

ra trong nhịp thơ 3-3-2 bồn chồn, day dứt thay thế cho nhịp chẵn êm đềm thông thườngcủa thể thơ lục bát:

“Cầm tay nhau biết nói gì hôm nay”

- Trong giờ phút chia ly, nếu “tiếng ai” là những âm thanh mơ hồ vì thực ra nó làtiếng lòng của người ở lại, là tiếng vọng từ trong tâm tưởng, trong cảm nhận của người ra

đi thì hình ảnh chiếc “áo chàm” lại cụ thể đến nao lòng:

“Áo chàm đưa buổi phân ly”

Đây là biểu tượng đơn sơ mà xúc động về những người dân Việt Bắc nghèo khổ,nghĩa tình Sắc áo chàm có thể nhòa mờ trong khói sương rừng núi nhưng sẽ vĩnh viễn inđậm trong nỗi nhớ thương của người về xuôi Hình ảnh hoán dụ về chiếc áo chàm vừa gợi

ra trang phục đặc trưng của người dân Việt Bắc, vừa khắc họa tính cách mộc mạc và tấmlòng son sắt của họ với cách mạng, với kháng chiến Câu thơ đã đồng thời cho thấy cả sựxót xa và niềm cảm phục đầy thương mến của những người ra đi với đồng bào Việt Bắc

 Đoạn thơ đã miêu tả giờ phút chia tay giữa những người dân Việt Bắc với bộ đội, cán

bộ kháng chiến, từ nỗi bâng khuâng trong tâm trạng, sụ ngập ngừng mỗi bước chân đi, cửchỉ “cầm tay nhau” thân thương trìu mến, cho đến cả sự im lặng không lời xiết bao xúcđộng… Bốn câu thơ vừa là sự đồng vọng nhớ nhung của người về xuôi với người ở lại,vừa tái hiện sinh động cảnh tiễn đưa bịn rịn, lưu luyến, sâu nặng nghĩa tình trong ngàychiến thắng

3 Mười hai câu tiếp theo:

Nếu 2 câu hỏi ở phần đầu mới chỉ gợi ra hình ảnh khái quát của chiến khu “mười lăm nămấy” thì với những gắn bó thiết tha của chiến khu Việt Bắc với “núi”, với “nguồn” thânthuộc thì những câu hỏi trong đoạn thơ sau đã hướng tới những kỷ niêm thật cụ thể, xúcđộng

- Đoạn thơ gồm sáu câu hỏi của người ở lại với người ra đi, những câu hỏi dồn dập,gấp gáp bởi nỗi nhớ trào dâng khi giờ phút chia tay đang đến gần Sự đắp đổi nhịp nhàngtrong các điệp ngữ của câu 6 “mình đi có nhớ… mình về có nhớ…”, sự đắp đổi trong 2 vếcủa các câu 8, đó là những yếu tố tạo nên nhạc điệu ngân nga, dìu dặt, ngọt ngào cho đoạnthơ Nhạc điệu trữ tình ấy đã góp phần thể hiện tinh tế nỗi vấn vương, xao xuyến, giăngmắc trong lòng kẻ ở người đi, để qua đó, quá khứ đầy ắp kỷ niệm đã ào ạt trở về

- Trong những lời nhắc nhở tha thiết của người ở lại với người ra đi, Việt Bắc đãhiện lên thật sống động từ những khắc nghiệt của thiên nhiên với “mưa nguồn, suối lũ, lauxám, mây mù…” tới cuộc sống kháng chiến gian khổ thiếu thốn với “miếng cơm chấmmuối”, từ những trang sử hào hùng “khi kháng Nhật, thuở Việt minh” tới những sự kiệntrọng đại của cách mạng và kháng chiến nơi “Tân Trào, Hồng Thái…”

- Những câu hỏi tha thiết của người ở lại đã làm rõ cội nguồn tạo nên sự gắn bó sâunặng giữa “mình” và “ta”, giữa đồng bào Việt Bắc và cán bộ kháng chiến Họ đã cùngnhau chia sẻ từ những kham khổ thiếu thốn khi nhương nhau “miếng cơm chấm muối” đếnnhững tâm tư nỗi niềm khi chung nhau “mối thù nặng vai”; họ đã sát cánh bên nhau cùngvào sinh ra tử trong những năm tháng ác liệt hào hùng từ thời mặt trận Việt Minh tới thờikháng chiến chống Pháp Những chia sẻ trong quá khứ tạo nên sự gắn bó trong hiện tại vànghĩa tình thủy chung trong tương lai Gian truân vất vả chỉ làm ngời lên vẻ đẹp trong tâmhồn của những người dân Việt Bắc nghèo khổ mà sắt son, trung hậu, nghĩa tình, một lòngvới cách mạng và kháng chiến

- Những gắn bó ân tình trong suốt “mười lăm năm ấy” đã làm tăng thêm nỗi nhớnhung và cảm giác trống vắng cho núi rừng khi chia biệt:

“Mình về rừng núi nhớ aiTrám bùi để rụng, măng mai để già”

+ Câu 6 vẫn mang hình thức của một câu hỏi nhưng không dùng để hỏi người

đi mà chỉ để thể hiện nỗi lòng người ở lại “Rừng núi” là hoán dụ cho người dân Việt Bắc

ở lại nơi rùng xanh núi đỏ, “ai” chính là “mình” - người ra đi Nỗi nhớ và một chút mặccảm ngậm ngùi được bộc lộ gián tiếp qua cách nói tránh trong cấu trúc câu nghi vấn lạicàng thêm xao xuyến Tính chất phiếm chỉ của đại từ “ai” khiến hình ảnh người đi trở nên

xa xôi hơn trong ánh mắt nhớ nhung của những người dân Việt Bắc mộc mạc, chân thành

+ Câu 8 gồm hai vế đối xứng nhắc đến “trám bùi” và “măng mai” là nhữngsản vật quen thuộc và quý giá của núi rừng Phép điệp trong cấu trúc “Trám bùi để rụng,măng mai để già” gợi nên hình ảnh cuộc sống như ngưng trệ sau lưng người đi cùng cảmgiác buồn bã, trống trải trong lòng người ở lại Dường như sau khi người ra đi, trám bùitrên cây không ai hái, rụng xuống đất không ai nhặt, măng mai để già hoang phí giữa rừngsâu.

- Sự gắn bó khiến họ thêm hiểu nhau - đó là sự thẩu hiểu, cảm thông đầy tâm trạng.Câu hỏi:

“Mình đi có nhớ những nhàHắt hiu lau xám đậm đà lòng son”

là một lời nhắc nhở cảm động với người ra đi: đừng bao giờ quên những con ngườinghèo khổ mà son sắt kiên trung, một lòng đi theo cách mạng và kháng chiến Phép tươngphản trong hai tiểu đối trong câu 8 đã trở thành những nét phác họa đặc trưng nhất chocuộc sống và con người Việt Bắc “Hắt hiu lau xám” vừa là hình ảnh thực gợi tả khônggian hoang vắng tiêu sơ, buồn bã của núi rừng, vừa là ẩn dụ cho cuộc sống nghèo khổ củangười dân Việt Bắc “Nhà” là hoán dụ cho con người, “đậm đà lòng son” là hình ảnh ẩn dụ

ca ngợi những tấm lòng trung hậu, nghĩa tình của người dân Việt Bắc nghèo khổ Và có lẽchính màu lau xám hắt hiu của rừng núi lại càng làm đậm thêm những tấm lòng son sắtthủy chung

- Câu thơ “mình đi mình có nhớ mình” có nhiều cách hiểu căn cứ vào những nétnghĩa khác nhau của từ “mình” thứ ba ở cuối câu thơ

+ Có thể hiểu “mình” là “ta” - người ở lại, khi ấy câu hỏi sẽ xao xuyến mộtnỗi nhớ nhung, day dứt một niềm trăn trở: mình đi, mình có còn nhớ đến ta không - đâycũng là nỗi niềm da diết trong suốt bài thơ Cách hiểu này cho thấy sự hòa nhập, gắn kếtthật đằm thắm giữa “ta” và “mình”, người đi và kẻ ở, tuy hai mà một, không thể chia xa,tách rời

+ Lại cũng có thể hiểu “mình” là người ra đi, Và khi ấy, câu hỏi sẽ trở thànhlời nhắc nhở tha thiết, sâu xa và nghiêm nghị: “mình” đi, “mình” có nhớ và giữ được mãi

là con người mình của “mười lăm năm ấy” - con người “ta” yêu mến, trân trọng, nhớthương; có mãi còn là con người bất khuất, nghĩa tình đã sát cánh bên “ta” trong khángchiến, đã cùng “ta” chia ngọt sẻ bùi trong quá khứ? Đây cũng có thể coi là lời nhắc: đừngđánh mất chính con người mình trong cuộc sống phồn hoa đô hội, đừng bao giờ quên

“mảnh trăng giữa rừng”, đừng bao giờ quên những năm tháng kháng chiến gian khổ hàohùng, khi trở về với cuộc sống hòa bình! (Liên hệ ánh trăng của Nguyễn Duy)

- Câu thơ “Tân Trào, Hồng Thái, mái đình, cây đa” đã thể hiện được những tầng ýnghĩa sâu sắc Mái đình Hồng Thái và Cây đa Tân Trào đã được tách ra trong hai vế của

câu thơ: Tân Trào, Hồng Thái là những địa danh lịch sử trong đó đình Hồng Thái là nơihọp Quốc dân Đại hội tháng 8 năm 1945, thành lập Ủy ban dân tộc giải phòng và phátđộng lệnh tổng khởi nghĩa; bên gốc cây đa Tân Trào, đội Việt Nam tuyên truyền giảiphóng quân đã làm lễ xuất phát chuẩn bị cho tổng khởi nghĩa; vế thứ hai của câu thơ là

“mái đình, cây đa” - những hình ảnh bình dị, quen thuộc và xưa cũ vô cùng của làng quêViệt Nam, là nơi tụ họp hẹn hò, là không gian gần gũi thân yêu với cả cộng đồng và đôilứa Hai tiểu đối trong câu thơ đã thể hiện sự gắn bó sâu sắc của người dân với cách mạng

và kháng chiến: Khi Việt Bắc trở thành quê hương cách mạng, khi người dân Việt Bắc mộtlòng đi theo cách mạng thì những sự kiện lớn lao của cách mạng sẽ trở thành sự quan tâmthiêng liêng, thành những tâm tư sâu nặng trong lòng người; những địa danh lịch sử cũngtrở nên gần gũi như cây đa, bến nước, con đò… tình cảm của nhân dân với người khángchiến cũng trở nên thân yêu như tình làng nghĩa xóm hay tình yêu đôi lứa

4 Bốn câu cuối:

Có thể nhận ra ngôn ngữ giao đối trong đoạn thơ đầu khi sau những câu hỏi trăn trở củangười ở lại là những đồng vọng xao xuyến của người ra đi Và bây giờ, sau 6 câu hỏi bănkhoăn, nhớ nhung của người dân Việt Bắc, 4 câu thơ cuối tiếp tục là sự khẳng định nỗinhớ thủy chung son sắt của người ra di khi từ biệt quê hương cách mạng về xuôi

- Câu thơ đầu gồm 2 tiểu đối trong đó sử dụng phép lặp đan xen giữa “ta” - “mình”cùng từ “với” kết nối:

“Ta với mình, mình với ta”

Kết cấu ngôn ngữ đặc sắc ấy đã gợi tả sự quấn quýt, giao hòa, gắn kết giữa người đi,

kẻ ở, khăng khít không thể tách rời

- Sau câu thơ thể hiện sự gắn bó thân thiết giữa “mình” và “ta” là một lời khẳngđịnh sắt son:

“Lòng ta sau trước mặn mà đinh ninh”

Nghĩa tiếng Hán của cụm từ “sau trước” chính là “chung thủy” - sống có trước cósau, thủy chung như nhất là đạo lý truyền thống của người Việt Nam từ bao đời nay Sautrước còn gợi một khoảng thời gian dài từ quá khứ qua hiện tại đến tương lai, “thức lâumới biết đêm dài…”, thời gian khiến con người thêm hiểu lòng nhau Khi đã có nhữngnăm tháng gắn bó trong quá khứ, những khó khăn gian khổ cùng nhau chung vai gánh vác,những tâm tình cùng nhau chia sẻ đã khiến tình cảm giữa họ thêm “mặn mà”, sâu nặng;

“đinh ninh” là chắc chắc, là không đổi, không quên - tình cảm đã “mặn mà” trong quá khứ

sẽ mãi bền chặt theo thời gian không bao giờ nhạt phai, thay đổi

- Hai câu cuối như một lời thề chung thủy:

“Mình đi mình lại nhớ mìnhNguồn bao nhiêu nước nghĩa tình bấy nhiêu”

+ Nếu người ở lại đã băn khoăn, trăn trở trong 1 câu hỏi hàm chứa bao ýnghĩa sâu xa: “Mình đi mình có nhớ mình” thì người ra đi cũng trả lời trong một sụ hôứng, đồng cảm, đồng vọng: “Mình đi mình lại nhớ mình” Vẫn là cách sử dụng đại từ

“mình” ở cuối câu thơ với những tầng ý nghĩa sâu sắc: nếu hiểu “mình” là người ở lại, câutrả lời của người đi thể hiện nỗi nhớ nhung tha thiết của những con người có sự gắn bó hòanhập sâu sắc; còn nếu hiểu “mình” là người ra đi, câu trả lời sẽ là lời khẳng định: ánh đènthành phố và cuộc sống hòa bình sẽ không bao giờ có thể khiến người trở về quên “vầngtrăng tình nghĩa”, quên “mảnh trăng giữa rừng”, quên quá khứ đẹp đẽ, nghĩa tình, càngkhông bao giờ đánh mất chính mình, không bao giờ phụ tình yêu thương của Việt Bắc

+ Câu 8 xuất hiện một hình ảnh so sánh phảng phất phong vị ca dao “nguồnbao nhiêu nước nghĩa tình bấy nhiêu” Hình ảnh này trước hết đã nhấn mạnh mức độ củanỗi nhớ và nghĩa tình thủy chung” nỗi nhớ vốn là một khái niệm trừu tượng nay được cụthể hóa và hiện hữu như nước trong nguồn đầy ắp, lặng thẩm và vô tận; sau nữa, hình ảnh

“nước trong nguồn” còn gợi những suy ngẫm sâu xa về nguồn cội, về đạo lý thủy chung

“uống nước nhớ nguồn” Hình ảnh so sánh trong câu thơ còn như thầm đáp lại sự trăn trởcủa Việt Bắc:

“Mình về mình có nhớ khôngNhìn cây nhớ núi, nhìn sông nhớ nguồn”

III/ Kết luận:

Đoạn thơ lục bát mang âm hưởng ngọt ngào của ca dao đã ghi lại những lời giaođối, những câu hỏi da diết, những tiếng vọng thủy chung của người đi kẻ ở trong một cuộcchia tay đầy lưu luyến Đoạn thơ đã thể hiện đậm nét phong cách nghệ thuật thơ Tố Hữutrong cả nội dung và hình thức nghệ thuật: từ lẽ sống và tình cảm lớn lao đến giọng điệutâm tình ngọt ngào, từ những bút pháp nghệ thuật đậm đà tính dân tộc cho đến những thiliệu, thi tứ phảng phất âm hưởng của ca dao dân ca… Qua đó, nhà thơ đã khẳng định tìnhcảm son sắt của người dân Việt Bắc với cách mạng cũng như tình cảm thủy chung củangười kháng chiến với mảnh đất và con người Việt Bắc, với những năm tháng kháng chiếnhào hùng, oanh liệt và sâu nặng nghĩa tình

Bình giảng đoạn thơ sau đây trong bài thơ Việt Bắc của Tố Hữu (18 câu từ 25 đến 42)

I/ Mở bài:

- Tác giả, tác phẩm (A)