pkdn dot nhijCng y ktm phot btm tAong Ludn vS.n; nkUng y kA,m dd do tdji gta hoh.n tod.n akiu tfidch nhtm... n&o ikitc ALt ikLck-kcfp doj.. nhUnjg chlnk-Aack chiiwg cua cklnk-cyxy^ nhfs
Trang 1HOC-VIEN QUOC-GIA HANH-CHANH
Trang 2pkdn dot nhijCng y ktm phot
btm tAong Ludn vS.n; nkUng y kA,m dd do tdji gta hoh.n tod.n akiu tfidch nhtm -s
Trang 3- Nguyen Bo-Trtto'ng Phu Thu-TiCcmg dao trdch Lien-lac Quoa-Hdi
^d tdn £ink hu'o'ng dan ckung td< kohn tkbnk Zu&n vSn nh.y
Trang 4* GIAO-SU* VIEN-TRUdNG
* GlXo-SU" PH(5 VIEN-TRUi^NG
* QUI V I GlXo-SU'
trong'BAN GIANG-HUAN
f a tqn tarn gldng day vci gldp 3iJ ckung tdl
tAong i>ud't hoc khoS 1970 - 1973
Trang 5* KfNH DANG * K / N H D A N G
- Hu'ohg Hon THAN PHU
- Huong hon Anh LAM-QUANG-CHUYEN
^ nht&ig ngd-y thong xdt xo chtng
chdt da -in dam nit bta long ght
dn -itj.' HV Sim CAO C A ' cho mot LC&C
Trang 6Ti'hlH BiNH THUlN 1
ChUo'ng t h u - n h a t - THU'C T R A N G X A H O I VA^ T H U C T R A N G
PHA'P C U A • D O N G ' B A O T H I E U SO ' 2
Mvio A.- Sy HitN HU'U cfjA BONG BAO THIEU SO 2
Voct.n T - P d n io - 2
Voan I I - UqaoYi goc 3
Muc B,- THUC TRANG CUA DBNG BAO THIEU So' _ 7
•Poan I - Tfiuc tn.anQ hlnh hoq.t KCC hoi 7
Voan I - TKvio'c thhl ky Phdp thuoc 1 9
-Voan I I - Tho'l Phdp thagc 19
Voan 111.' Thctl ky cht do higd VXnh Vle,m 2 0
Trang 7doan I f - Tho'l ky 6au each mang nUm 1963
Muc B.- THOr KY DE NHI CONG HOA 25
ChUdng t h u ' n h a t - NH0NG SU' KHifiM KHUYET, TRO' NGAI
VA^KHO KHAN K H i ' T H U t HIEN TRONG
Mua A.- NHJfNG SV'KHIEM KHUYET 36
Muc B.- NHlfNG TRO' NGAI VA KHO KHAN KHI THlfC HIEN 3 9
^oan I - y e u t o nhan Au: 1 39
•Ooan 11,- Via td'dla da' HO
Voan I I I - via to chl'nh q a f i n ^ 1
^oan I f - Vza t o c h l i n tfianh "+3
Chu'o'ng t h u - h a i - MOT^ V A I N G H I L I E N QUAN D E N
VAN D E PHAT T R i f i N DONG BAO T H I E U SO
'Muc A.- THU' DAT LAI CO' CAU VA VAI TRO
Trang 8^oan T.- Off qaan daJi dl^n d^dng bd.o _ 4 6
A LSp p h d p - i 6
B H 6 i Dong T i n h 48
A To' chii'c T o a Hanh Ch^nh T i n h 50
1 Cdi cdoh ruong dat 5 9
2 Dan thuy nhdp dien 61
B Chan n u o i _ 63
C Ky nghe _ 63
2 Khodng sdn 64
2 Lam sdn vh ady ky nghe 64
D Ho'p t a c x a vh Quy t i n dung _ 65
3 Tru'dng ahuy§n nghiep _ 72
B Ke' h o a c h giu'p d <5 hoc s i n h dang t h e o hoc 72
C Tho' ngU v a v a n h o a _ 72
Trang 9i v
-Muo C- PHAC HOA KHU VU'C THI TU' KIEU MKU
doan I.- ^ nghJCa <jCL^\jal tKo cda kha vi£c
Trang 10doi- v&t in.^ ^ ) chua^-ioc 7k<Leu-Ao vcfi ixjri'^-con.g gha 2 i/u.eu ngut^i d a Jidu l^iong phcu La v a n - d ^ tkuqc
±kom-c^y.hx cku^en-doc c a a nJtih cbn qu^^ di^dh.(^-ih(y^,rthHizg a^Lgd"^ can-bd kdnA-chdn/i iAiicfc iMJi iluic M dutcfc pkuc-vu c^oc-gin d&n-i3c da phcu ofian-idm n n ± nJnJ^ Su! ajuan tdm dutcfc ike kiJen bdn^ izhltng M m.4.ei-md^ kkcuJ-diu, ^uy gam de
A^iL torug-kiyp JiojL khu dong gop mdi vdj y keen dLck ikiic J.iLen.-qjUan den v a n - d ^ ckunjg cua q^oc-gjux, (f\oJL A-urA-vJLen
CO moi hhuynk-kiicfnjg n^ki.en-c&u /u.en.g b^At, koac c/it hkao
A a i nhJuOxg n.ep ^ong of ate, hko /iCf cua fiq, de A^JL diia n a
nhutng y.-kiL&x AA-eng cua mXnh v% cac bi.en.-pkap ikLck kctp, Hoac nghfCen.-ahc nfubrg n.guy.en.-vqn.g,nluinjg nhu-Cjctu vh nluhig
ddA h.o4- Cling koat-dong cua cac pkonig-ijiho ddu-ijwnk cua
ngctd'A iki.eu-/io de Aau cUng nkdn xJei nkHng k&u-c^a c u a cac pkomg-tjihii vh muc-dLcL cua c u e ckjunh-Aack c u a nkd dim
djL£cfn,g-iJk!f4^ Mkutnjg c a kox v a n kkdng t/ionk h k o i ank kiicfng ko-ii£cfn.g c u a kcu ikL£c-±nang xa-koi vh.' ikLic-±A.azg pkap-ly
Quon-a^em cua ckunjg io^, van.-d^ pkdi-i/u.en ddn.g baa ikA.eu-/^o kkon^ pk&^ b&i agudn i l ^ khu-a^a ckLnk-ijUL,
n.eu CO cung ckl n.§a nJihin mdi i.ac.~dqn.g cklnk-tn.^ ii£c Jih
Trang 11khu da ihitc AI£ dem Lax rw cdta dm ao cko ko, chJink-(^y.hi bkong cdn pkcu Lo n^cu bjL Qdrn^-yian < ^ ^ m AJU kay. nhUh.^
dd^ ken cua mdi vhj cA-nkdn i(f^.-dwxg. iAp-ihe ho Jink
ilnk ckdt-fAac ikuto-ikh ko nkOn K e i cke-dd cklnk-tru n&o ikitc ALt ikLck-kcfp doj vcfjL ko Hcfn ruJCa vcf^. in.en ^ ckun^-ioc, cyxa ik&i n.di hko-hkan doj_ V&JL hkuda hko da
btuL. iu^n-vOn, rteu /i^trfJU ngk^Jen-djiu ikdi Aii muon dx Adu
vho ikiic-inaixg xa-ko-iL cua mo-i ckiiru^-iqc vh, ahlJdxg. ng.uy.^
do gd-y incf ngaj v& pkLa cklnk-gay^ irwng hhu ikLfc-Lcin nkjuCng b^en-pkdp Do do, ckurig iQjL ckX Lay mdi hkdn<^-'^4jan
kaix-kep de hk&o-ciiu Kkx ckon ilnk Btnk-TkudrL Ldm hkuSrt
hko cua bhjL JjuGn-vOn, iuy hkorv^ dai inorxj^-iSm vd.o d^ ikiic-ijiong pkap-ly (ilnk Blnk-lkuan hkoag c6 ahUn-^
vdn-koai-djong dau-in.onk cua dhng.-bho ikjLeu-Aojrdutng ba nkom
ckuri^-idc hkac nkau (cdc ilnk ijien cao-ng.uyen ckL gdm
moi ckung,~ioc ikuoc lo(uJ cun;g id m d i van d^ hko -Hicm do-iL vcfJL hjLen-ih&c cua cn.-nk6n Aujik-v^en
Diii^c may-m6n ihjutc-iAp iajL iXixk Blnk-lkuqn inong
Auoi ikdfjL-gjuan 12 ikang, iuy ng&n.HX'^LU. nhiinsg ckurig idjL
da muc-hlck iu!<ifn.g-iQn nkdng bi-Qn-doi cua xa-kd^ dbng
bbo ihjuQU-Ao ciua nkHng cklnk-A&ck c u a cklnk-ouyht.Kkdng
ike il-ml ij^ei-h^ nkitrig bi.Qn~pkdp n&m i/wng cklnk-ACLck
dh. iJuec-hjuen, rduirug vSu a£(Atg-v^ cua n.gLe(!fJL k^nk-ckdnk,
ckdnq idjL hkoag ike hkdng n^a /la d&y nkuhg hei-c^d ikitc
ie i& nkUng co-g&ng vd ik^^^n-ckl c u a cklnk-c^y^n \/dy
nkUng ijicf-rtgcu. vh nkHng hko-hkan pkdi-xudi iCt rduing yeu
io njdo, pkcu. ckang no bai ngubn iHt yeu-io xa-kd^ iiic ih
nkUng k&nk-ddrig ik^-cf iank-dqm cua dbng-bdo, bcfJL Aii pkd
Trang 12^c?Gx cua cLcSx-iyionk, bcfị mdị vhx n.gaỵ^-ị&c khnK-ck&nk kaỵ bcfjL ỵeu-io djux-dii f^ong ikaan tjum V^jug, nJu&ig ^ hho-hhan hfiong pkcụ Id bcfJL mdị lyeu-io njJ^g bjLei nho ca, mti no boo gdm iai ca nAcdzg i^OLi-io in.^.Do do, ^ ng/n.^ ciiu iaị ca rJiUng ỵeụ-io ijien dH inang moikkdag gum nho kep, nhjutwg khx chn duCa /la moi vbu- ỵ keen LLen-(p.an den vdh.-d^ ph.ai-iyụen dsSng-bho ih.JLea-AO dẹ gx.om dx m6i vhJL ikjLea ^oi vd mdi vhju ^ajL-lAn vl nhUnjg chlnk-Aack chiiwg cua cklnk-cyxy^ nhfsm g^ajL-cuyei nhitng đJL kôL ckinh.-in.4., nhiing kkdng kodjz-iodn ikLck-kcfp cko mdi vtụ djua-pkcicfng, van cdn c^a io-iai dộ V&JL kka-nong vd ikd'rC-gịan kotm ikdnk lu&n-van
1/1 M chn-ikẠei caa mdi AL£ kkao-aiu hkack-qj.an
v & k4.hr.-ii£(^g xa-kô dẹ co nkitng dH-kcen mh ckung i3^
cko ia can-b5n., cko nen ckung idJL kkdng ike ii£ doi mink pkia ckJink-cyxy^ cung nkuC pkia ngctdf^ đn ihu-kitcfng
lay nhjLtn, vdi- licfc vong pkuc-vu Quoc-~§ịa ]//.eĩ Nam vd d5ng-bbo ik^eu-.40 iaụ mdi (dng-Bdng dJLa-fkctctwg
no Ạ njLeng de gop pkhn x£Lỵ diing mdi <yj.oc-gịa ijLOX-bd vb iujik-ikhn kod.-dc)ng da Aoị Aawg cko ckL^-kcd&ng cua d^ icụ iu&n-vnn nhig Hktinjg dong gop caa ckiln^ idj dH ib nkuh.g y-kjcen /ụ^g nkuCwg da co-gioig Ida-Jjoc cung von f^dng ck&c-ck&n ifiank HIOJL ckụ-ap.an dH cku-ciixan dy JLb Jjbng ikjLeí-ika muon xtLig-diing mdi đn-idc kob-dtSng vd đng-i^Sz
Trang 13I V
-D A N N H ^ P
Mot d i p nao do, d u - k h a c h d i ngang qua d i a - p h a n
t i n h B i n h T h u a n de x u o i ra T r u n g , sau k h i r a k h o i t h i
-xa P h a n - T h i e t , h\i6ng mat ve p h i a Dong-Nam each t h i - x a
5 km t h a y mot t h a p cu siing-sQng t r e n d o i cao Du-khach
t i e p t u c h a n h - t r i n h , canh nh5ng don b o t nhiing ng\id±
l i n h vc^i dang ngiJci'i den xam t a y g h i c h a t cay s u n g , mat hu!c?ng ve x a - x a de t h e o d o i bong t h u Den doan diic^ng Suot Nhuom ( e a c h t h i - x a P h a n - T h i e t do 40 km) d u - k h a c h khong con gap p h a i k h o - k h a n v i diic^ng ngap day nhiing
n\idc n h i i tr\i6c k i a , nhh ban t a y k y - d i e u cua dong-bao
d i a - p h i i c ' n g da dan n\idc vao nhiAng t h i i a r u o n g ma triic^c
k i a c h i l a nd± h o a n g - v u de s a n - s a n g quanh nam dcta bong
k e t t r a i Suot khoang diio'ng x u y e n qua d i a p h a n , d u
-khach t h a y r a i - r a c mot v a i h i n h anh ngiici'i dan ong hoac dan ba m i n h t r a n l i i n g mang g u i l a m - l u i n h x i h a n h - d i e n
vc?i cuoc song h i e n t a i , cung nhxi t r o n g qua khvl t o - t i e n
ho cung da h a n h - d i e n
Nhiing s i i - k i e n t r e n t i e u - b i e u cho nhOng s a c - t h a ' i
d o c - d a o cua ba nhom dong-bao t h i e u - s o h i e n dang song t a i
t i n h B i n h - T h u a n Do l a nhom dong-bao Thiic'ng Mien Nam,
nhom dong-bao Thvldng Mien Bac va nhom dong-bao Cham Co
du nhiing d i ^ c - t i n h c a n - t h i e t de x a y - d i & i g mot x a - h o i t i e n
b o , ho g i a u n g h i - l i i c , hang say lam v i e c , ho co mot y
c h i v3ng manh q u y e t h y s i n h mang song c a n h a n va g i a
-d i n h -de b a o - v e t i J - -d o , q u y e n - l c ^ i , c o n g - l y va nhiing g i
da tao^dufi^c, ho co mot nen v a n - m i n h r i e n g the-ma mai
den t h e - k y 20 n a y , k y - n g u y e n cua thhl n g u y e n - t i i ma hanh
phuc cua ho van c h i c h a t - c h i i a vao mot c a i g u i be n h o
Trang 14ho C O t h e dao x6± c a n - t h a n mot manh d a t s o i da khong
maumc? l i e n t i e p s u o t n g a y , ho c h i ngiJng t a y k h i c a n
-t h i e -t B m h - -t h i i o ' n g ho nhu m i , h i e n hoa nhi^ng k h i hvhi
s-d khong mot a i c6 quyen phu nhan dxic t i n h gan l y b a t nguon t\i mot y - c h i sSn c6 q u y e t b a o - v e l y - t u f c ' n g t h i e n g
l i e n g cua h o , lyt\ic?ng t h i e n g l i e n g l a quyen t i i d o c a
-nhan b a t - k h a xam-pham b a t cxi t\i mot b a o - l i i c nao d\ia d e n ,
l y - t i i c ? n g t h i e n g - l i e n g l a t i n h d o a n - k e t K i n h ^ ThTio'n| keo sc^ k h a n - k h i t b a t - k h a p h a n - l y de t r u c - l c ? i bo'i y - d o man-
t r a cua n g o a i - b a n g o Do d o , t\i hang t r a m nam trUc'c t a i
day cung nhvt t a i hau h e t cac nc'i khac t r e n d a t n\i6c
V i e t - N a m t h a n y e u , khong c h i e n t h a n g nao cua d a n - t o e
V i e t - N a m l a i khong dvlcfc t a o diing l e n bang xvtdng va mau
cua dong-bao t h i e u - s o Hc'n t h e n i i a , t i J ngan xiia ho da
C O mot nen v a n r d n h t o i h a o , bang chUng l a nhQng d i
-t i c h l i c h - s i i h u n g - v i , nhiJng -t h a p Cham k i e n - c o q u y e -t
t r c / - g a n chong c h o i l a i s i i xam-th\jfc cua moi b i e n - c h u y e n
t h i e n - n h i e n t a o - h o a o The ma cho den ngay hom n a y , s i i
h y - s i n h va c o - g a n g l ^ n l a o cua ho v a n b i da t i e n - h o a
v a n - m i n h v o - t i n h bo q u e n Chung t a khong t h e h o a n - t o a n
do t r a c h - n h i e m cho c h i e n - t r a n h vc^i l y l e g i a n - d i "c6 an
c\i vol m6± l a c - n g h i e p " » Cung c6 t h e dung phan nao bo'i
svl t a n pha cua c h i e n - t r a n h , nhiing chung t a diing quen
r a n g , da t u ' l a u s o n g - s o n g v6± s i i g i a - t a n g cua wJc do
c h i e n - t r a n h , Tong-Thong NGUYEN-VAN-THIEU van t h i i c - t h i
3 m u c - t i e u chung cua c h i n h - q u y e n : " V a n - h o i h o a - b i n h ,
k i e n - t o a n d a n - c h u , k i e n - t a o t h i n h - V T J c / n g " ' -Va bang chiing
l a t r o n g may nam qua v a n co nhiAig c h i i o ' n g - t r i n h nham p h a t
t h c ' i - k y P h a p - t h u o c va t h d i - k y sau Cach-mang l963 t r o n g
g i a i - d o a n t r a n h - c h a p c h i n h - t r i cua cac t\i<5ng-lanh
Trang 15V I
-Khong nhOng c h i s a i lam v i khong am-tiic/ng x a - h o i de dufa
ra nhiAig c h i i o ' n g - t r i n h khong t h i c h - ^ g v6± nguyen-vong cua
dong-bao t h i e u - s o ma con v i nham thoa-man chung cac d o i
h o i c h m h - t r i cua cac p h o n g - t r a o n o i day t r e n cao-nguyen, nen nhiing c h d n g - t r i n h chung nay khong phu-hc'p vc^i hoan-
canh dia-phi^Cng cua t i n h Binh-Thuan
NhOng c h i n h - s a c h "Hoa Dong Dan-Toe" cua Btll-TA-HAN,
c h i n h - s a c h " B i n h Dang, Doan-Ket" cua NGO-OiNH-DIEM va
c h i n h - s a c h "Dan-Toe Hoa-Dong va Dong-Tien" thh± De-nhi Cong-Hoa khong n g o a i m u c - d i c h l a nham cho ngvidx dan " b i n h dang khong p h a n - b i e t dong-bao t h i e u - s o , khong phan b i e t
t o n - g i a o ", chii khong p h a i l a nham "bao t o n " n h i i mot
"do CO hiem c o " de fd hanh-dien nhiJng s a c - t h a i d a c - b i e t
cua nxic'c mmh vc^i cac nvldc khac, n h i i t a i cac m^d'c Dong-Au
va Bac-Au ngay nay
Tuy n h i e n , chung t a can p h a i k e t - t u tvt nhiing nhan
d i n h r i e n g r e cua tvtng d i a - p h i J c ^ g de c6 m9t c h i n h - s a c h chung hoan-hao t h i c h - i i n g vc^i t i f t i g k h u - v i i c Chung t o i n g h i rang neu khong phan t a c h t h i i c - t r a n g cua txing dia-phiic?ng nho be vc?i mot v a i c h u n g - t o c de t u - b o cho nhiing c h i n h - s a c h dang t h i i c - h i e n du c h i l a mot siJ k h i e m - k h u y e t be nho, nhiAng neu de cho nhiing t h i e u s o t I a n r o n g t h i qua t h a t l a mot
d i e u dang t i e c , chung t a da v o - t i n h t a o mot ganh nang cho con chau chung t a sou nay V i van-de p h a t - t r i e n dong-bao
t h i e u - s o de c o "m9t q u o c - g i a c h i co mot d i n h - c h e c h i n h - t r i
va k i n h - t e duy n h a t , khong con quan-niem da-so va t h i e u - s o ,
t a t ca moi ngiic?i deu hifc'ng quyen I c ^ i dong deu, mot
quoc-g i a khonquoc-g b i e t chunquoc-g-toc cua nquoc-gLfc^i dan, d a n h - t i i t h i e u - s o
c h i CO mot y - n g h i a t h o n g - k e " l a mot van-de ma ngi^c^i
quoc-g i a khonquoc-g t h e t r a n h diio'c
1\i nhSng nhan dinh ve tam quan-trong r i e n g r i cua
nhiJng dong-bao t h i e u - s o t a i moi dia-ph\:fdng, chung t o i l a y
t i n h B I N H - T H U A N lam k h o n g - g i a n de k h a o - s a t t h i J c - t r a n g ca'c dong-bao t h i e u - s o R O G L A I , KOHO, NtJNG, T A Y va C H A M ma chung
t o i tarn c h i a lam 3 nhom : Nhom dong-bao t h i e u - s o Thiic'ng
Trang 16Mien Nam, nhom dong-bao t h i e u - s o Thi^c/ng Mien Bac, nhom
dong-bao Cham, cung n h a n - d i n h mot v a i van-de l i e n - q u a n den c h i n h - s a c h cua c h i n h - p h u danh cho ho t r o n g nhiing
nam qua va sau cung l a nhSng y - k i e n r i e n g cua chung t o i
r i e n g cua chung t o i d a n h - t i i s a c - t o e co t\i c h i i COLORED
PEOPLE (ngulo'i da mau) de t h a y t h e t i e n g NEGRO (dan Da
Den) va INDIAN (dan Da Do) cua My-quoc k h i ng\ih± t a can
g o i chung h a i g i o n g dan nay Hc^ n i i a , t r o n g nhiing v a n
-t h i i g i a o - d i c h bang n g o a i - n g i i Anh, Bo P h a -t - T r i e n Sac-Toe
cung n h i i cc^-quan ban v a n thiic'ng dung ch\i ETHNIC MINORITY
Rieng t a i Viet-Nam n o i chung va t i n h Binh-Thuan n o i r i e n g ,
cac g i o n g dan co diic'i 100.000 ngiic'i t r d xuong hay con
c h a m - t i e n so v d i 35 t r i e u ( d a - s o ) dong-bao K i n h , n g o a i mot v a i chung-toe co da mau hc'i ngam den, t a t ea ehung-
t o e con l a i n h a t l a dong-bao Thiic/ng Mien Bac van-de mau
da khong r o - r e t cho lam Hc'n n i i a , neu g 9 i n h i i t h e chung
t a da d i qua xa mot t h i i c - t h e hc?p n h a t "da vang, mau d o "
ma h i e n t a t ca ngiiO'i dan Viet-Nam dang h a n h - d i e n m j ' g no
t r o n g n g i i d i Tuy n h i e n , danh-ti:^ dong-bao t h i e u - s o chung
t o i c h i dung de t r i n h - b a y quan-diem r i e n g cua chung t o i ,
k h i n g h i e n - c i i u v a n - k i e n l i e n - q u a n den d e - t a i l u a n - v a n
chung t o i van p h a i g i Q nguyen danh-tuf s a c - t o e t r o n g cau
van l i e n - h e Va de cho van-de k h a o - s a t them' r o - r e t , chung
t o i t r a n h dung d a n h - t i f K i n h c h i chung dong-bao Cham va
Viet-Nam t h u a n - t u y nh\i mot v a i l y - t h u y e t - g i a da quan-niem,
ma c h i dung d a n h - t i i K i n h nay de c h i r i e n g cho dong-bao
V i e t t h u a n - t u y
Chung t o i c h i a l u a n - v a n r a lam h a i phan :
Trang 17VIII
* Phan Mot : THlfCTRANG D 6 N G B X 0 T H I S U S 6 T J N H B ^ N H
-T H U A N
Phan n a y gom hai Chi^c'ng :
- ChiJc^g thij n h a t : Thiic-trang x a - h o i va
thvlc-trang phap-ly cua dong-bao t h i e u - s o
- ChiJc^g thiJ hai : NhiAig co-gang cua chinh-quyen trong nhiing nam q u a
* Phan Hal : V^N-ofe P H A T - T R I ^ N D 5 N G - B A O T H l g U - S 6 T I N H
B I N H - T H U A N
Phan nay »ung gom h a i ChiJc'ng :
- Chiic^g thiJ nhat : Nhiing svl k h i e m - k h u y e t , trc^
n g a i va k h o - k h a n khi thiic-hien trong nhiing nam q u a
- Chu?c?ng thii hai : M5t v a i d e - n g h i liSn-quan den
d o n g - b a o t h i e u - s o
!1
Trang 18THUC T R A N G
» •
B O N G BAO THIEU SO TINH BINH THUAN
* T H U C T R A N G XA Hdl VA THlTC T R A N G P H A ' P LY C|3A D b N G B A O T H I E U S O
* NHU'NG C O G A N G C O A C H I N H O U Y E M ^
T R O N G NHU'NG NAM Q U A
Trang 19CHU'O'NG M O T
THU'C T R A N G X A H O I V A THU'C T R A N G
P H A P L.Y C U A D O N G B A O T H i t u S O
B m h - T h u a n l a mot t i n h ciJc Nam T r u n g - n g u y e n
Trung-Phan d vao khoang gii5a dong k i n h t u y e n 1 1 6 , 5 0 - l l S , bac
v i - t u y e n 1 1 , 5 0 - 1 2 , 7 0 Dong g i a p b i e n Nam-Hai, t'ay gia'p
n u i Tru'c?ng-so^ va cac t i n h Lam-Dong, Tuyen-D\Jc, bac g i a p
t i n h N i n h - T h u a n , nam g i a p t i n h B i n h - T u y t h u o c Nam-Phan
Be d a i l a 139 km va d i e n - t i c h t o a n t i n h 427.710ha
H i e n - d i e n cung v ^ i 231.162 ngu'c'i K i n h c6 30.772 Qong-bao t h i e u - s o song r a i - r a c doc t h e o chan n u i cua c a o -nguyen L a n g - B i a n g va b i n h - n g a y e n Chau-Tho
Mac A
SW Hlin HtTu C U A ^ d W G B A O THli'u SO
^ Ngay^nay, c h i n h - q u y e n t i n h B i n h - T h u a n k i e m - s o a ' t 100/o cac buon ap d o n g - b a o t h i e u - s o vc^i t o n g cong 3 0 7 7 2 ngu'cfi
Trang 209 ap thuoc 5 Xa Phu-Nhieu, T r i n h - H o a , Gia-Hoa, Gia-Le va
Song-Trao Nhom nay song r a i - r a c t r o n g vung riing n u i
Hien nay da dUdc d i n h - c i i t r o n g vung a n - n i n h , m9t phan cua
xa Phu-Nhieu d i n h - c i i t a i xa L a c - T r i cua dong-bao Cham, so
con l a i cua xa Phu-Nhieu cung vd± xa Trinh-Hoa va Gia-Hoa
d i n h - c i i t a i Song-Mao, xa Gia-Le d i n h - c i i t a i Song-Luy va
Song-Trao dinh-ci:? t a i Ma-Lam thuoc Quan Thien-Giao
- Nhom dong-bao Cham : Nhom nay gom 13• 911 ng\ic>\
CO t a t ca l a 22 ap thuoc 5 xa L a c - T r i , Hau-Quach, Hiiu-An,
Tinh-My va Ma-Lam-Cham ^
Cac xa cua dong-bao Thiic'ng Mien Nam va Cham thuoc
Quan Ly-Cham l a y xa HiAa-An lam Quan-ly each
Phan-Thiet t i n h - l y cua t i n h Binh-Thuan 70 km
- Nhom dong-bao ThiJc^g Mien Bac d i - c i i : Nhom nay
CO t a t ca l a 12.135 ngiio'l, gom chung-toc c h i n h l a Nung
va Tay, ngxibi Nung chiem da-so (11.025 ngxihl) Co t a t
ca l a 10 ap thuoc 4 xa Hai-Thuy, Hai-Lac, Hai-Xuan va
Song-Luy thuoc quan H a i - N i n h , q u a n - l y dat t a i Song-Mao
each Phan-Thiet 72 km, va 1 ap thuoc xa Phan-Ri cda quan
Hoa-Da
* Doan 2 - NGUbN G6C
Tai Viet-Nam, van-de nguon goc cac chung-toc
thxibng diic^c xay-d\Aig bang nhOng t r u y e n - t h u y e t , sau day l a
mot t r o n g nhiAig t r u y e n - t h u y e t ve chung-toc cua b o - l a c
G i l l Ha-Nghe va K'Nghe du^o'c nan t\i dat ket'duyen vc'i
nhau, s i n h mot t r a i t e n l a Ha-Do va mot g a i t e n l a K'Dong Lc'n l e n 2 ngvlhi l a y nhau va s i n h - s a n r a t n h i e u con chau
phan-tan d i khap no'i de thanh ngiic/i C i l l , Ma a, Kaho,
ngiic^i Kinh va ngiic'i Cham ( 1 ) Phan-tach t r u y e n - t h u y e t
Chung t a gap nhiing k h o - k h a n sau
(D.NGUYgN-TRaC-DI Eons-bao cac Sac-Toe Viet-Nam
(Saigon - 1972) t r 185
Trang 214
Theo nha n h a n c h u n g Pha'p P GUILLEMINET cho rang b o - l a c C i l l h i e n dang song t a i D a - l a t l a g i o n g dan con t r o n g t i n h - t r a n g s C - k h a i n h a t gan nhi;^ n g u y e n - t h u y
cua l o a i ngxibl t r o n g nhiAig b 9 - l a c h i e n dang song t r e n
cao-nguyen V i e t - N a m , va ngay ca Bo P h a t - T r i e n Sac-Toe cong-nhan l a Bo k h o n g co t a i - l i e u ve b o - l a c n a y
- T r u y e n t h u y e t diic'c xay-diAag bang mot y - n g h i a
t r a i v c ' i l u a n - t h i i c t a g d a o - l y c a n - b a n cua l o a i n g i i d i , do
l a s-d k e t d u y e n cua 2 anh em Ha-Do va K'Dong
Dai l o a i , nhOng t r u y e n t h u y e t deu t i i d ' n g - t i J n h i i
v a y , q u a n - n i e m cua c h u n g t o i ve s\i t i i c ' n g - q u a n ve cC-che
x a - h o i va cd'-che c h i n h - t r i k h o n g p h a i l a anh-h\ic?ng
manh-me t i i c h u n g - t o c Ngay nay khong mot q u o c - g i a nao co mot
d a n - t o e t h u a n - k h i e t c a , n o i n h i i v a y khong p h a i v i t h e ma
q u o c g i a do thiic^ng p h a i xao t r o n c h i n h t r i v i l y do b a t dong c h u n g - t o c Can-nguyen cua s i i x a o - t r o n c h i n h - t r i
-b a t nguon ti:^ k i n h - t e , t i i STJ -b a t - c o n g t r o n g x a - h 9 i , XM mot
q u y e n - l o ' i c S n - b a n cua con ngiic/i b i cha d a p , t i i S T J t r a n h
Trang 22dan M a - L a i va dan V i e t - N a m co cung nguon goc, d i n h i e n
t r o n g do C O ca d o n g - b a o t h i e u - s o t a i t i n h B i n h - T h u a n
P h e b i n h t h u y e t nay chung t o i t h a y t a c g i a ( B i n h Nguyen-Loc) ch\ia han l a nha n h a n - c h u n g da l a n - l o i n h i e u
-nam t r o n g n g h e , hcfn nxia c o n g - t r i n h b i e n - k h a o c h i l a cua ca-nhan nen phiic?ng-phap "do so ngxidi cua t a c - g i a neu c o "
d i ni5a chiia chac da p h a n - a n h diic'c k i c h thiio'c t i e u - c h u a n cua cac nha n h a n - c h u n g h i e n d a i Cung can b i e t them
ph\ic?ng-phap do so n g i i c ' i de t i m nguon goc c h u n g - t o c h i e n nay da l o i t h c f i N o i r i e n g ve suf l i e n - h e g i i i a n g i i d i
Cham va n g i i c ' i K i n h , chung t o i nhan t h a y c h i co anh hiio'ng
ve van-hoa va n g h e - t h u a t , hc^ n5a s i i l i e n - h e nay cung b i
g i c ' i - h a n bc?i k h o n g - g i a n va t h c ' i - g i a n r o - r e t Chi nhuhg
vung t i n h Q u a n g - B i n h , tu'c l a d a t Chiem D9ng ngay x\ia
t r d vao md± co l i e n - h e va l i e n - h e nay c h i co tuf t h e - k y
t h i i 14 ti^c l a t h d ' i - k y b a t dau cuoc n a m - t i e n cua ngiio^i Kinh diia d a n - t o e V i e t - N a m ve mot m o i
• • •
Theo S.A STEIN t h i ngulc'i Cham cung nhu! K i n h va
cac nhom t h i e u - s o khac p h a t - x u a t t\i T r u n g - H o a G i a - t h u y e t
can-cuf t i i nhu!ng do dung t h o ' i t i e n - s \ va cac g i a i - d o a n
t i e n - h o a cua con ngvldl d o i vo'i do dung n h i i da d e o j da
m a i ; do k i m - k h i v v Theo chung t o i , t h u y e t nay khong
co mot dijp-kien l i c h - s i : ? nao l a m n e n - t a n g v i M g c h a c Ngi;fc?i Cham khong co mot a n h - h u t t o g dang ke so v d ' i nen v a n - m i n h Trung-Hoa, mot nen v a n - m i n h Ic'n manh khong nhiing c h i a n h -hiio^g t r o n g v u n g A-Chau m.a con l a n - t r a n ra ca Trung-Dong
va Dong-Au T r o n g x a - h o i x i i a , ngiio'i Cham I a n h o i b i e t dung do bang da deo, da m a i , do k i m - k h i v v - , do l a
phaniing cua con ng\id± trxidc s i i s i n h t o n va l a svl t i e n hoa t\jl n h i e n cua l o a i ngxidj co xUa t r e n t r a i d a t chii
-khong p h a i r i e n g g i cho ngxidi Cham va T r u n g - H o a
G i a - t h u y e t sau cung k e t - q u a t i : ^ siJ k h a o - c i i u cua
n h i e u nha n h a n - c h u n g - h o c va nha t r u y e n - g i a o Tay-phij^d^g
da dUdc n h i e u h o c g i a ngay nay tarn chap nhan de lam c a n ban^ cua svl k h a o - c i i u do l a nguon goc l 5 c - C h a u Cac c h u n g -
Trang 236
-toe Thxidng Mien Nam va Cham co nguon goc tU nhiing bo-lac
Negritos va Papuans cua cac dao Nouvelle guine va
Nou-velle Caledonia tJc-Chau To-tien cua ho di-dan bang
each viidt bien Thai-Binh-Diic?ng b a n g cac thuyen doc-moc khoet t\i nhiing than cay lo'n tii cac quan-dao nay de tranh
cac nguon n u i Ilia trong thd'i-ky T a n - T h a c h - K y Nhuhg
theo VU-TI^N-PHtJC khong p h a i t o - t i e n h9 di-dan ma la m o t sii hanh-trinh di tim than Thai-Diic'ng Ian ( 1 ) Tuy cac muc-tieu d i - d a n ch\ia xac-dinh r o , nhiing co m o t vai s\i-
kien co the tin diiCc do la s\ tiic^g-tii cua sii cau-tao bo xiidng cung m o t v a i phong-tuc tap-quan cua giong dan nay
va giong dan Dayak d B o r n e o N g o a i r a , sii d i - c h u y e n bang
thuyen doc-moc khong nhiing chi tin diio'c trong hanh-trinh ngan (l5c-Chau - Viet-Nam) ngay xi^a vc^i thuyen doc-moc dau chan ngi^cyi Cham da theo giong hai-liiu tim den Le Caire cua Ai-Cap de hanh-hiic'ng va ngiio'c dong hai-liiu den N h a t - Ban de buon b a n
Rieng doi vc^i cac chung-t9c Thiidng Mien Bac di-cii
ma da-so la dong-bao N u n g , cac nha n h a n - c h u n g phan dong
deu cong nhan la p h a t - x u a t t\i T r u n g - H o a Chung-toe Thai
va I^kic^ng cac nha nhan-chung cho rang co sii pha tron cua 2
giong m a u Trung-Hoa va K i n h Mac du co STJ phi:?c-tap cua
cac chung-toc n a y , nhiing co dieu chac-chan la ho hien-dien
tai Binh-Thuan bat dau ti:^ nam 1 9 5 4 tiic la sau ngay phan
chia lanh-tho Viet-Nam bd± h i e p - d i n h Geneve 20 thang 7
(1) vO-TlfiN-PHUC "Cac Hanh-Irinh 8 Thai-Binh-DiicJns"
Cap-Tien 36 thang 6 nam 1972 Trang 7 1
Trang 24M a c B
THtfC T R A W 6 C U A ^ ^ N G BAO T H I E U So'
Trvtdc k h i d i t i m mot dap so d phan h a i , phan chu
yeu cua b a i l u a n - v a n , chung t o i x i n t r i n h - b a y 2 d i i - k i e n hien t a i lam g i a - t h u y e t , do l a t h i J c - t r a n g s i n h - h o a t x a -hoi va t h i J c - t r a n g p h a p - l y cua van-de
Cac chinh-sach trUdc day cua cac nha cam quyen
di;fCng-thc'i ch{nh v i khong de y den t h i i c - t r a n g x a - h o i ma chi "hap t a p " dufa ra nhSng bien-phap nham thoa-man thiJc-
trang p h a p - l y txic l a cac d o i h o i c h i n h - t r i nen khong may
hiJu-hieu- T h i i c - t r a n g p h a p - l y , cho du co mot tam trong l a lam " t h i i c t i n h " cac nha cam quyen nhi;ftng no t h o a t
quan-t h a i quan-ti;^ quan-t r a n g - quan-t h a i x a - h o i nen chiia han phan-anh dung hoan toan nhiing nhu-cau can g i a i - q u y e t , no co the c h i l a muc-
t i e u cua mot v a i ca-nhan cua ngiic?i chu-xud^e- hoac co t h e chi dap-ling tiing khu-vtic Do do, cho du pham-vi cua b a i luan-van khong cho phep mo-ta c h i - t i e t nhiing t r a n g - t h a i tho-sc/^ l a c - h a u cua tiftig nhom dong-bao t h i e u - s o , nhiing d i i -kien de lam nen-tang chinh yeu cung phai l a t h i i c - t r a n g sinh-hoat x a - h o i
* Doan 1 - THl/C-TRANG SINH-HOAT XS-HOI
A - T6-CHd'C Xi^-HQI
1 ) - To-chiic buon ap
Dong-bao t h i e u - s o song thanh tiing lang gom t i i 50
noc-gia den 200 n o c - g i a , d\id± quyen d i e u - k h i e n cua Chu
Lang, ngay nay Chu Lang l a nhiing Triic?ng-Ap diidc bau theo
t h e - t h i i c va quyen-han l u a t - d i n h Moi lari.e: thd mot hay
nhieu V I t h a n g o i l a t h a n thanh-hoang, v i t h a n nay co
nhiemvu baove dan l a n g t r a n h k h o i canh hoahoan, t h i e n
-t a i ' v a b e n h - -t a -t , ngoai ra con phai -tao mi;?a, gio de dieu
Trang 25hoa raua mang c u a d a n - c h u n g Do d o , h a n g nam h a y d i n h - k y ngiic^i d a n p h a i t a c'n b a n g e a c h c u n g b a i l i n h - d i n h b a n g
t a i - s a n r i e n g c u a ' l a n g h o a c b o ' i s\i d o n g gop cua d a n l a n g ,
t r o n g v i e c the? p h u n g t o t i e n Ngi:?ci'i Cham va n h G n g d o n g
b a o Thiic'ng M i e n Nam c h i u anhhvtdng Cham t h e o c h e d o m a u
Trang 26NgTJc'i Cham va Thiicyng M i e n Nam, n h a g a i d i i n g c h u
Trang 2710
-cho nhiAig ngufd'i nong-dan yeu kem t a i - c h a n h phai c h a t - v a t tau t r a u giup v i e c dong-ang •>
B - TIN-NGUHNG
Cac dong-bao ThiJc^ng Mien Nam, mot v a i ngxidl theo
dao T i n - L a n h , B'Hai v v o „ nh\;fng day c h i l a ca-nhan khong anh-hiic'ng g i den s i n h - h o a t g i a - d i n h , con l a i t a t ca t r o n g dau oc deu c6 n h i e u v i than de the?
Dong-bao ThiJc'ng Mien Bac di-ci:?, chung ta co the
n o i , gan nhii hau het cac t o n - g i a o h i e n dang c6 t a i t i n h
Binh-Thuan, ngoai trxi t o n - g i a o : Hoi-Giao ( B a - N i ) ,
Ba-La-Mon va B'Hai deu c6 t r o n g s i n h - h o a t cua t a p - t h e ho
Dong-bao Cham theo h a i t o n - ^ i a o chinh l a Mon va Hoi-Giao ( B a - N i ) , theo cac siJ-gia tru^c^c k h i hap
Ba-La-thu van-minh Hindo (1) ngvldl Cham theo Phat-GiaOo
Ngoai mot^'gia-dmh ngiic'i Thiicfng Mien Bac d i - c i J , gan nhuf hau het ngu'c'i ThiJc'ng Mien Nam va ngiib'i Cham (du
da C O t o n - g i a o va nguyen c h i thd mot dang t o i - c a o l a
A l l a h hay dang chua t r c ' i ) t r o n g long deu n g i j f - t r i nhieu
v i t h a n Tin-ng\i5ng da-than nay l a mot hien-tiic^ng dijfd'ng
nhien t r o n g nhiing x a - h o i con l a c - h a u , nhiJng t a i - h a i hdn
l a i C O s-d tiic'ng-quan giQa t o n - g i a o va t h a n - t h a n h Gat
ra ngoai sii t^ic'ng-quan nay va l i e t - k e nhiing v i than ma
dong-bao hang ngay phai cung k i e n , c h i rieng^V(5i mot v i
"Than Niic5c" cung lam cho dong-bao phai v a t - v a r a t nhieu
t r o n g nhOng nam han han Hang nam, den mua ca3'"-cay neu
trd± chiia mUa dan lang se l a y l o * i - t i i c c6 txi t a i - s a n
r i e n g cua than (thufc/ng l a ruong do cac t r i e u - d a i phong cho) hoac t i i dong de cung cau ui^a » Neu than "chiia h a i
l o n g " ngvibl dan nghi rang can phai siia-sang hay xay l a i
no'i the? phung cho t r a n g - n g h i e m , the l a co mot sii dong
( l ) ANTOINE CABATON N o u v e l l e s R e c h e r c h e s S u r Ijes C h a i n s
P a r i s 1 9 0 1 p 7
Trang 28gop khac o Lan nay, neu v i t h a n nvidc "van ch^ia het g i a n " ,
t h i dan lang l a i n g h i co the nc'i thc^ ph^io'ng b i o-ue v i l y
do nao do hay l e khanh-thanh khong uy-nghiem nh\ y muon
cua t h a n d o i h o i , l a i mot l a n niJa, co mot siJ dong gop Idn
lao khac t u y theo y - k i e n cua da-so hay mot v a i ca-nhan co
u y - t i n ^ " h i e u r o " 1^ d o T h i e t n g h i , chung t o i khong
can phai ke them ve hau-qua cua s\i ton-sung mu-quang ay
t r e n phiio'ng-dien k i n h - t e ,
C - KINH-Tg *
Ng\jfc/i Thiicfng B a c - V i e t , da-so s i n h song ve nghe
thij?c?ng-mai hay ky-nghe Ngxidl Nung, can-ban cua ho chinh
l a giong mau Trung-Hoa do do ho khong kem g i ngiic'i V i e t
goc Hoa t r e n thiic'ng-trxic'ng, va d i nhien l a hdn h i n ngUdl
Kinh ( 1 )
Bong-bao Thvtdng Vden Nam song bang nghe lam r a y
Vc^i nghe lam r a y , ho con gi{5 t u c du-canh, d u - c i i , l y do
V I k y - t h u a t canh-tac tho-sc?, n h i e u nc'i con g i i i t u c kieng
c\ khong dam bon phan nen l u a lam diic'c t r o n g v a i ba mua
l a h e t mau-m5 p h a i de dat n g h i v a i nam Thong-thiid'ng,
sau v a i bs vu mua ca lang l a i t h i e n cvt v i ruong r a y cua
t a t ca dan lang da den ky hiAi-canh Ho den mot d i a - d i e m
t h u a n - t i e n khac l a p buon, lam r a y Cung co k h i ho t h i e n
cU khong p h a i v i l y do d a t - d a i , ma v i co nhiing hien-tiio'ng
theo tin-ng\iSng l a xau, l a dau h i e u ma-qui am-anh, l a
than khong cho d day n5a Ca buon hay c h i v a i g i a - d i n h
t h i e n - C T i nhiAig ho cung c h i quanh-quan c' t r o n g pham-vi
r a n h - g i d i cua buon va lam r a y t r e n dat r i e n g ma t h o i ch\
khong d\idc l a n qua vung sc'-hQu, tr\i trvtdng-hdp nhiJng khu
dat do chxia co chu
Khi chuyen nhiic^ng d a t - d a i , ngiid'i mua p h a i lam l e
md± nhan-ch;5ng l a nhiJng ngiic?i g i a , nhOng t r a i t r e , va t r e
( l ) N G U Y S N - T R A C - D I Eong-bao cac s i c - t o o H i i e u - s o Viet-Nam T r 1 2 1
Trang 29con den chiJng k i e n v i e c mua ban khu d a t do V i v a y , mac
du khong c6 bang-khoan, v a n - t i i moi ngiio'i deu t o n - t r o n g
quyen so'-hiJu-chu cua nhau qua nhan-chiJng ba dd± do«
Kgay nay, mot so ngxidl ThuJc'ng M e n Nam c h i u anh
hiidng cua Cham da b i e t lam r u o n g va cay-cay bang t r a u bo
Dong-bao Cham, hau h e t deu s i n h - s o n g bang nghe
lam r u o n g mot so i t k i e m them I c ' i - t i i c bang nghe lam vvibn
va r a y
Tuy phiic'ng-phap c a n h - t a c c o - t r u y e n da d a t den
rai^c t o i - h a o anh-hiic?ng cho ca dong-bao Thiic/ng va Kinh
t r o n g vung l a n - c a n nhiAig khong p h a i v i t h e ho khong de y den nhOng phu?c?ng-phap c a n h - t a c khoa-hoc h i e n t a i Ho can
may c a y , nhiJng r u o n g c a n h - t a c qua i t ( r a t hiem ngUdl
canh-tac t r e n 5 mau) ho can g i o n g t o t , phnn bon, may bom
nxiSc v v ^nhiMg khong c6 von de mua sam Cu t r o n g
vong l a n - q u a n a y , dc'i song cua ho t h a y d o i khong bao
n h i e u so vc'i s i i co-gang va can-cu s i e n g - n a n g cua ho o
Tong-hc/p l a i t a t ca nhiJng t h i i c - t r a n g x a - h o i t r e n , Chung t a t h a y nhiing ngiJc^i n h i e u t i e n , nhiing ngiic/i buon
ban b i e t lo'i-dung t i n h - t r a n g x a - h o i va cong them mot t i n h
t h a n "do liio'ng b i e t thiic'ng x o t hoan-canh" se lam g i a u mau chong nho' ho Do do, chung t a khong l a y g i lam ngac n h i e n , nhling quan-nhan cong-chijc t h u a n - t u y kho v a y t i e n va mua
t h i e u t a i nhOng nc'i nay du vd'i g i a d a t hc'n nhiAig ngxibl
nong-dan, va t a i nhQng " t i e m buon Ic^n" ben di;^c'ng d i vao buon ap nhi5ng pham-vat c6 t i n h - c a c h t i e n - n g h i v a t - c h a t va nhOng san-pham hc?p v e - s i n h thich-ho'p v ^ i sv! dinh-d\;f5ng
cua con ngvldl r a t hiem c6 hoac khong c6 so v6± nhi5ng do
dung va san-pham dung de cung k i e n va lam cac phu phep
Trang 30l a t\i nhOng d o i h o i , nhiing bao-dong, nhiing thiio'ng-liid'ng, nhiAig sU nghien-ci;^ cua cac nha chuyen-mon v V o , de co
nhi5ng v S n k i e n m i n h d i n h nhQng c h i i d t i g t r i n h p h a i t h i i c
-h i e n trong_^mot t -h c f i - g i a n nao do, bang c-hiing l a dong-bao
t h i e u - s o van thxibng hiid'ng nhi5ng dai-ngo viic't r a ngoai
khuon-kho cua nhQng v a n - k i e n va da t-ifng c6 nhUng
chiic'ng-t r i n h khong l a y mochiic'ng-t v a n - k i e n p h a p - l y nao lam can-ban c a
Do l a nh{5ng v a n k i e n b a t t h a n h van, hay l a nhOng t r a c h
-nhiem t h i e n g - l i e n g cua ng\ib± dan Viet-Nam khong t h e lo"
l a vo'i cuoc song t o i - t a m day-doa h i e n t a i cua dong-bao
t h i e u - s o o Va du cho K i n h , ngiic'i t h i e u - s o c6 b a t nguon
t i i nh{5ng nguon goc chung-toc khac nhau t h i bon-phan cua mot quoc-gia t r e n phiic^g-dien x a - h o i phai bao-boc, nang d5 moi cong-dan khong phan b i e t nam n{5, chung-toc da suot t r o n g may t r a m nam cung chung liing dau c a t bno-ve non song gam voc» Do d o , theo quan-niem r i e n g cua chung
t o i du l a can-cii tvl t h i i c - t r a n g x a - h o i hoac t h i J c - t r a n g
p h a p - l y , van-de can-ban l a chinh-sach p h a i phan-anh long
t r u n g - t h i i c , t h i e n - c h i va p h a i thoa-man dung nhu-cau va nguyen-vong cua dong-bao.^ Tuy n h i e n , khong p h a i v i t h e
ma chung t a bo quen d i phan khao-sat can-ban p h a p - l y cua van-de, v i t h i i c - t e no van l a diem t i i a chung cua cac quoc
g i a t r e n the-gi(5i va t u y moi quoc-gia c6 m u c - t i e u r i e n g can d a t den nha cam quyen se ban-hanh nhiing v a n - k i e n
r i e n g b i e t de c6 nhiing phiic?ng-tien d i den m u c - t i e u r i e n g
do
Triic^c h e t l a Bang Tuyen-Ngon Quoc-Te Nhan-Quyen ngay 10 thang 10 nam 194S« Du khong co g i a - t r i p h a p - l y rang buoc cac quoc-gia ve phiic'ng-dien p h a p - l y v i no c h i
l a h-ddc dau t i e n de t i e n tc^i mot to-chiic quoc-te nham
bao-dam nhan-quyen va quyen cua t h i e u - d a n , cac quoc-gia can phai bo-tuc bang thoa-iio'c g i i i a cac quoc-gia va cac dinh-che bao-dam nhiing cung phan-anh moi quan-tam cua cac quoc-gia ve van-de Thieu-So Dieu 2 t r o n g chiic'ng md' dau Bang Tuyen-Ngon da l o n g - t r o n g xac-nhan : "Chung t o i nhiing dan-toe cua Lien-Hiep-Quoc quyet-tam xac-nhan mot
I a n niia long t m - t i i c ' n g d quyen l o ' i can-ban cua con ng\ic?i
t i i - c a c h va g i a - t r i cua ca-nhan, d s i i binh-quyen nam n\
Trang 3114
-h s i i b i n h - d i n g giiip nhi5ng dan-toe Ic^n eung nhii nho" Ld±
tuyenbo khong nhQng c h i xacnhan suong v i e c baove t h i e u
-dan t a i mot q u o c - g i a , t a i mot khu-VL^c ma con bao-dam va
giup dc' t h i e u - d a n co mot mvlc song cua xmic song con ngiJc^i,
dieu 25 g i a i t h i c h : "Moi ngiio'i deu co quyen co mot miic
song day du sung-tuc de bao-ve s\ic khoe, STJ de c h i u cho
g i a - d i n h ^ n h a t l a th{ic a n , nha d, thvlc u o n g " o Sau eung, Bang Tuyen-Ngon eung khong quen nhac-nhc' cac quoc-gia
t h i e t - l a p nhOng phLec'ng-tien de bao-dam nhQng quyen nhan cua con ngiic/i nhii da q u i - d i n h o' treno
ca-Tai Viet-Nam, sau cuoc cach-mang nam 1963 t r o n g thc^i-gian 3 nam ke tuf thang 5 nam 1964 cho den thang 10 nam 1966, co 4 k y ' D a i - H o i Cac Sac-Toe t a i P l e i k u Tinh Binh-Thuan duftfc de-cijf 2 d a i - d i e n t r o n g so cac d a i - d i e n
t a i cac t m h co dong-bao t h i e u - s o « Cac bien-ban cua cac
ky DaiHoi dxidc g h i r o t h i n h n g u y e n chung cua cac d i a
-phUo'ng va chinh-phu hiia bao-dam t h i - h a n h , nguyen-vong va
q u y e t - n g h i co t h e t o m - t a t vac 3 diem sau day :
1) - X i n chinh-phu ban-hanh mot chinh-sach
Thiidng-Vu hiJu-hieu de t h e - h i e n s i / b i n h - d a n g , tiJ-do doan-ket gii5a
Kinh va Thi^c/ng va xoa bo nhiing bat-cong t\i tvxidc
2) - X i n l a p mot cd'-quan tham-quyen nang-d5 bao Thu-c^ng
dong-^ 3 ) - X i n CO chifcdong-^ng-trinh nang-d5 d a c - b i e t cho
dong-bao ThUc^ng t r e n cac d i a - h a t hanh-chanh, c h i n h - t r i , van-hoa , k i n h - t e , x a - h o i theo nhu-cau thi^c-t'rang va
nguyen-vong cua dong-bao dia-phiJc'ng o
Hien-Phap ngay 1 thang 4 nam 196? t r o n g thc^i-ky soan-thao co d a i - d i e n cua dong-bao t h i e u - s o t i n h B i n h - Thuan, t a i d i e u I I khoan 2 xac-nhan : "Quoc-gia c h u -
tv \idTi.g sU bmh-dang giiia cac cong-dan, khong p h a n - b i e t
nam hay nxi, t o n g i a o , s a c t o e d a n g p h a i , dongbao t h i e u
-so diio'c d a c - b i e t nang d5 de theo k i p da t i e n - h o a chimg cua d a n - t o e " Phan-tach Bang Hien-Phap 196? chung t a
Trang 32t h a y , c h i n h - q u y e n khong nhGng c h i c h u - t r \ i c ' n g mot s i i b i n h dang bang mot v a n - t h i i c l o n g - t r o n g , ma con t r u - l i e u n h & i g
b i e n - p h a p n a n g - d 5 d a c - b i e t cho dong-bao t h i e u - s o co co'
h o i t i e n - h o a Tuy n h i e n , t a i khoan 3 d i e u 10 : "Nen g i a o
due D a i - H o c d\jdc t i i - t r i " da t h o a t r a n g o a i b i e n - p h a p nang
dd cua c h m h - p h u n h i i t r o n g khoan 2 cung d i e u 10 : "Nen
g i a o - d u c cc'-ban co t i n h - c a c h c i i 5 n g - b a c h va m i e n - p h i " , k h i e n Cho dong-bao t h i e u - s o p h a n - v a n s i i t i e n - h o a ay co t h e o k i p
da t i e n - h o a chung cua d a n - t o e h a y khong ? Van-de n a y se
CO d i p ban l a i c' phan h a i cua b a i l u a n - v a n n a y
S a c - l u a t 0 3 3 / 6 7 , b a n - h a n h Quy-Che Rieng B i e t cho dong-bao t h i e u - s o k e t - t u bang t h i n h - n g u y e n cua cac d a i -
d i e n dong-bao t h i e u - s o t a i cac dia-phi;fc^g t r o n g do co
t i n h B i n h - T h u a n t r o n g 2 n g a y 25 va 26 t h a n g 6 nam 196? gom nhQng d i e u c h i n h - y e u s a u t r o n g 10 d i e u cua S a c - l u a t :
-phu s e mc^ them t r i i c ' n g t r u n g - h o c , t i e u - h o c , x a y c a t
Ky-t u c - x a de cho con em Ky-t h i e u - s o du cho h o c - h a n h
Trang 3316
-2) - K h u y e n - k h i c h va cap them h o c - b o n g cho con em
t h i e u s o C O p h i i d ' n g t i e n t h e o hoc cac triic^ng T r u n g , D a i
Trang 35k e t K i n h Thij^dng kho"! dau bang nhi5ng l i e n - h e m a t - t h i e t ,
r o i xa l a , nghingo* r o i l a i cogSng t h a t chac t m h d o a n
k e t o Va cung t u y t h u o c vao b i e n c h u y e n cua l i c h s i i , x a
-h o i d o n g - b a o t -h i e u - s o dUo'c t i e n - t r i e n n g i i n g t r e r o i l a i diio'c t i e n - t r i e n vc?i mot g i a - t o c cham-chap, de r o i aen ngay nay triic^c mot t h i J c - t e khong t h e l a m ngc? diic'c, c h m h -
quyen p h a i ganh vac mot t r a c h - n h i e m nang-ne t r i i c ' c s\i
t i e n - h o a chung cua d a n - t o eo D i n h i e n , k h i d e - c a p den
y e u - t o l i c h - s - i i , n g o a i h e - t r a n g x a - h o i d\ic?ng t h c ? i , chung
t a khong t h e bo qua y d i n h cua c h m h - q u y e n diic'ng t h o ' i o
Muc A
l^ii^Q TH&l WHI CdUG HOA
Trong t h c ' i k y n a y , t a i B m h T h u a n kht^i dau d o n g bao t h i e u - s o gom 2 nhom : nhom dong-bao ThUc'ng I^lien Nam
-va nhom'dong-bao Cham, qua den nam 1954 sau H i e n - d i n h Geneve phan c h i a l a n h - t h o V i e t - N a m , c o n g - d o n g d i a - p h i i d l i g
B i n h - T h u a n h o i nhap mot nhom mc^i do l a d o n g - b a o Thiio'ng
M i e n Bac d i - c i f t\i bo x a - h o i c h u - n g h i a o" Bac vao Nam t i m
c h a n t r c / i t i i d o mc^i T r o n g muc nay chung t o i c h i a b i e n chuyen l i c h - s i i l a m 3 g i a i - d o a n :
Trang 36-Thc?i-ky t n i o ' c P h a p - t h u o c
T h o ' i - k y P h a p - t h u o c Thc^i-ky c h i n h - p h u Ngo-Dinh-DiSci"
Thc/i-ky sau cach-mang nam I963
* Doan— — — 1 « - T H C / I - K ^ TRI/C^C P H A P - T H U O C
Sau cuoc N a m - t i e n h o a n - t a t , dvta d a n - t o e V i e t - N a m
ve m9t m o i , nha Nguyen l i e n g i a o pho e h i n h - s a e h k h a i hoa
•
dong-bao t h i e u - s o cho BtJI-T/-HSNo T a i Thuan-Phu vao nam
1540, B u i - T a - H a n d a t ehiic G i a o - d i c h ngiic^i dia-phiic'ng
t r o n g e o i cac dong-bao t h i e u - s o t h u o c bon t m h B m h - T h u a n ,
B i n h - T u y , Lam-Dong va N i n h - T h u a n bay gic/ G i a o - d i c h
la Nguyen, diic'i Nguyen l a eon Quan Cac to-ch\5c r i e n g
Den nam iSOO, Nguyen-Hoang d o i chiic Giao-dieh_^
thanh T h o n g - d i c h d a t t r i i c - t h u o c quan'Lufu Thu B i n h - T h u a n
k h a i - t h a c si5c l a o - d o n g cua dong-bao t h i e u - s o c u n g - i i n g
Trang 3720
-cho cac d o n - d i e n va khai-tha'c t a i - n g u y e n h i e n - h i i u lam
g i a u cho mau-quoC"
Kha'c^vc^i Bic^y, ngvlhl I'hap t h i e t l a p nhiJng k h u
-vu-c t i J - t r i r o n g - r a i ^ c h o dong-bao Nung, t a i ^Inh-Thuan
vao^nam t h e o d e - n g h i B o u l l o c h e l e n Cc^-i'iat-Vien'cua
t r i e u - d i n h Hue t h u o c guyen Bao-Ho cua ^hap, dong-bao
t h i e u - s o d a t dxidl quyen t r o n g c o i cua v i e n Cohg '^xi i'hap
va mot Quan-Dao d a i - d i e n ng^^d± K i n h = Theo d e - n g h i nay cac Tong, Nguon, i'^au, ^-^uc d o i t h a n h Dao, Chau hay Huyen Tong va Lang Tvl d e - n g h i cua B o u l l o c h e , dong-bao t h i e u -
so Binh-Thuan c6 mot khu-viJc hanh-chanh g o i l a Hoa-Da'Tho
huyen t h u o c Huyen Hoa-Da t r o n g c o i va den nam 1910 diic^c
d o i t h a n h Huyen Phan-Ly-Cham
Hau-qua cua c h i n h - s a c h nay, c h i n h - q u y e n Bao-Ho Phap da lam cho dong-bao t h i e u - s o von da ngheo d o i , kho
sd nay l a i cang kho sd" de p h a i bo g i a - d i n h d i lam phu
don-d i e n cao-su don-d cac t i n h Nam-phan D i e u nay don-de h i e u v i don-d a t
Binh-Thuan khong t h i c h - h d p vd± v i e c t r o n g cao-su, t r o n g
k h i do cac d o n - d i e n cao-su c' Nam-phan khan-hiem nhan-cong Trong t h d i - g i a n n a y n h i e u nhan-cong b i c h e t , n h a t l a dan
ba va nhi5ng ngiic^i g i a ca v i • khong c h i u n o i nhOng cong
v i e c nang nhoc va d o i k h a t
* C o a n _ 3 o - TH^I-K^ CH^-BO N G 6 - B 1 N H - D I E N
Sau H i e p - d i n h Geneve cham d i i t che-do Bao-Ho cua
Phap, nxidc Viet-Nam c h i a lam h a i mien the-hi.en h a i
che-do khac nhauo M e n Nam Viet-Nam, sau k h i l e n cam quyen
v i e c dau t i e n cua c h i n h - p h u N G O - D I N H - D I E M d o i Yd±
dong-bao t h i e u - s o l a b a i bo che-d5 H O A N G - T R I E U Cl/ONG-THg dem
l a i mot • l u o n g s i n h - k h i mo'i cho dong-bao t h i e u - s o t a i t m h
Binh-Thuan vdi s\i h o i - n h a p cua anh em Th\;^d'ng K i e n Bac
d i - c i J
- D o i vd'i dong-bao Thifdng M i e n Bac c h i n h - q u y e n
cho d i n h c i i t a i SongMao mot vung d a t r o n g Idn va p h i
Trang 38-n h i e u V i e c dau t i e -n cua c h i -n h - q u y e -n l a t h i e t - l a p mot khu-viJc h a n h - c h a n h l a y t e n l a Quan H a i - N i n h ( t e n ' m o t ' t i n h Bac-phan gom d a - s o d o n g - b a o Nung s i n h s o n g ) , t u y mat d i
t i n h - c a c h t i i - t r i n h i i k h i con o" B a c - p h a n , nh\:^g v i e c d a t khu-vu-c h a n h - c h a n h r i e n g va l a y t e n cu d a t cho k h u - v i J c ,
lam cho d o n g - b a o Thxidng M i e n Bac t i n - t U c / n g r a t n h i e u ' n c ^ i
c h i n h q u y e n
-D o i vd± d o n g - b a o Thiic/ng l i i e n Nam va Cham, co'-quan
c h u y e n - b i e t p h u - t r a c h bay l a u n a y l a huyen Phan-Ly-Gham
d o i t h a n h Quan Phan-Ly-Cham va d a t t m i c - t h u o c Toa Chanh T i n h B i n h - T h u a n c h u khong p h a i i a Phu Hoa-Da nhi;?
Hanh-t r i i o ' c k i a
Tuy d o c - q u y e n a n - d i n h c h i n h - s a c h p h a t - t r i e n cho dong-bao t h i e u - s o , nhiing c h m h - q u y e n r a t quan-tam va c o -
gang t r o n g k h a - n a n g q u y e t d a t dUdc m u c - t i e u c a i - t h i e n
t o a n - d i e n ve moi l a n h - v t ? c C h i n h - q u y e n thiic^ng-xuyen h o i
y vd± cac b o - l a o va de g i u p c h i n h - q u y e n T i n h , c h i n h - p h u
p h a i nhi5ng c h u y e n - v i e h d a c - t r a c h dong-bao t h i e u - s o t h u o c Nha Cong-Tac X a - H o i M i e n Thxic'ng h o a c h - d i n h va'hi;e(5ng-dan
t h i J c - h i e n c o n g - t a c
A - Vfe Y-Tg
N g o a i c o n g - t a c t u y e n - t r u y e n n h i i d i s a u vao buon
ag p h o - b i e n b i c h - c h i i d n g , g h a t - t h a n h , c h i e u bong de cho
dong-bao j-thUc sc'-dang ve nhUng n g u y - h i e m do STJ an uong
t h i e u v e - s i n h , chi5a^benh bang p h u - p h e p n h a m - n h i phan
k h o a - h o c , c h i n h - q u y e n con p h a i n g a y dem s a n - s o c s i i c - k h o e
t\i k h i t r i e u - c h \ 5 n g mdi p h a t - k h c ^ i Song-song vd± c o n g - t a c
nay c h i n h - q u y e n c a g - t o c h u a n - l u y e n cac t h a n h - n i e n nam n\
t h i e u - s o ( t h a n h - p h a n n o n g - c o t cua x a - h o i ) c6 c h u t i t hoc
t h u c ve nhiing each d i n h - b e n h va chi5a benh thong-thiic/ng»
Chi t r o n g t h c / i - g i a n ngan c6 den gan 10 ng\id± ca nam I a n
t o t - n g h i e p cac khoa T a - V i e n Dieu-rH;f5ng va C O - D S
Hiitfng-T h p n D o i vd± d o n g - b a o Hiitfng-Thufc'ng M i e n Nam, v i e c b a t bu9c
p h a i mac ao che k i n t h a n - t h e , chung t o i n h a n x e t l a no
Trang 392 2
-nham bao-ve siic khoe dong-bao hdn l a -nham vao m u c - t i e u
dong-hoa dan-toe nhi:f mot v a i ngiic'i quan-niem
B - KINH-Tg
1) - Nong-nghiep
Tai hau h e t cac buon ap, chinh-quyen t h i e t - l a p cac d i n h - d i e n nham giam d i h x n h - t h a i luan-canh c o - t r u y e n
cua dong-bao Thufc/ng Mien Nam Doi v6± dong-bao Cham va
Thifc'ng Mien Bac, chinh-quyen khuyen-khich hiidng dan done bao t h i e t - l a p cac khe-iic/c d i e n - t h o nham bao-ve quyen
canh-tac cua nong-dan De hau-thuan cho c h i i d n g - t r i n h ,
chinh-quyen dao-tao S Huan-Sii thuoc nganh de den t a n buon
ap p h o - b i e n nhiJng k y - t h u a t canh-tac t i e n - b o
2) - Tieu cong-nghe
Chinh-phu NGO-DINH-DIEM thuc day p h a t - t r i e n t i e u cong-nghe khong phai c h i nham vao van-de cong an v i e c lam ciiu-canh c h i n h l a nham vao nhu-cau thiJc-te cua dong-bao, lam cho dong-bao co nhiing t h i i ma dong-bao t h i e u va
nhGng thxi diia cho dong-bao l a de cho dong-bao dung chxi
khong phai de cho dong-bao n h i n ' h o a c cat lam k y - n i e m
- Khi d o i ho can gao ho'n t r a i cay hop s{5a, banh
m i Khi l a n h ho can chan, can ao hd'n l a b i t t a t , non k i e u
That v a y , k h i chiJa c6 mot nen k i n h - t e viing chac,
t i e u cong-nghe r a t t h i i c - t e va thiic-dung no b6-tuc cho phiio'ng-thiic t \ i - t u c p h a t - t r i e n mot x a - h o i nho nhii buon ap chang h a n
Thiic-hien phiic'ng-cham t r e n , chinh-quyen da khuyen
k h i c h va g i u p d5 t h a n h - n i e n nam nU den Nha Cong-Tac
Xa-Hoi Mien Thiic/ng d a t t a i Hue de huan-luyen nhGng nghe sau
- T'lay quan ao
- Moc
Trang 40Chu-triic'ng cue c h i n h - q u y e n diic'ng-thc/i t u y d i
ngiidc l a i n g u y e n - v o n g nhii b a i b o c a c chiictag-trinh d a y
nh\i iftfc-nguyen s a u n a m 1 9 6 3 co nhi5ng h a n g l o a t sija d o i t o
lc?n, nhiing nhiJng siia d o i n a y k h o n g m a n g l a i nhiJng h a u - q u a
thiic-te nh\i d o n g - b a o m o n g - m u o n ma c h i g a y ra nhu'ng s a i
l a m t o Idn hdn, nhi5ng s a i l a m co t h e v i nhiing ngiic'i s\Ja