Sự ra đời của kim loại phần I

Búêi vò, khaâc vúâi nhûông “ngûúđi hoơ hađng” gíìn guôi cuêa mònh - kali vađ natri mađ líìn ăíìu tiïn ặúơc tòm thíịy trong caâc saên phíím hûôu cú, nguýn töị múâi nađy ặúơc phaât hiïơn t

MUƠC LUƠC

LÚĐI GIÚÂI THIÏƠU 2

Li 4

Nheơ nhíịt trong söị caâc kim loaơi 4

Be 14

Kim loaơi cuêa kyê nguýn vuô truơ 14

Mg 26

Kim loaơi “dïî phaât khuđng” 26

Al 37

“Baơc” líịy tûđ ăíịt seât 37

Ti 54

Con cuêa ăíịt 54

V 68

“Vitamin V” 68

Cr 78

Chûô “X” bñ íín 78

Mn 91

Baơn ặúđng muön thuêa cuêa sùưt 91

Fe 105

Ngûúđi lao ăöơng vô ăaơi 105

Ni 119

“Con quyê ăöìng” 119

Cu 134

Ăaô tûđng thay thïị ăaâ 134

LÚĐI GIÚÂI THIÏƠU

Ăíy lađ möơt trong nhûông cuöịn saâch híịp díîn nhíịt vïì ăïì tađi nađy tûđ trûúâc túâi nay Bùìng caâc díîn chûâng sinh ăöơng vađ löịi kïí chuýơn hađi hûúâc, dñ doêm, taâc giaê díîn chuâng ta ngûúơc dođng thúđi gian trúê vïì thúđi kyđ mađ caâc kim loaơi bûúâc vađo vađ tûđ ăoâ trúê thađnh phíìn khöng thïí thiïịu trong lõch sûê loađi ngûúđi

Taâc giaê cuêa cuöịn saâch nađy lađ X.I Venetxki Qua möîi chûúng, vúâi vö söị caâc mííu chuýơn lyâ thuâ, vađ gíìn guôi vúâi thûơc tïị, taâc giaê kïí cho chuâng ta nghe bùìng caâch nađo ngûúđi ta tòm ra caâc kim loaơi, ăaô kyđ cöng tinh chïị chuâng ra sao, con ặúđng mađ möîi kim loaơi xím nhíơp vađo ăúđi söịng, sûơ ăöíi ngöi cuêa chuâng, cuông nhû nhûông ăùơc tñnh hûôu ñch vađ múâi meê cuêa chuâng dûúâi voê ngoađi cuêa caâc hiïơn tûúơng kyđ laơ, huýìn bñ

Díîn dùưt qua caâc cíu chuýơn, X.I Venetxki ăaô biïịn möơt trong lônh vûơc khö khan "khoâ nuöịt" nhíịt thađnh möơt ăïì tađi cuöịn huât, dïî nhúâ mađ khöng hïì duđng túâi nhûông mö hònh hay cöng thûâc phûâc taơp coâ nguy cú khiïịn baơn ăoơc röịi trñ Vađ khi ăoâng trang saâch laơi, baơn ăoơc cođn nhúâ cíu chuýơn vïì bađ chuê troơ keo kiïơt vúâi nhûông miïịng thõt öi ăaô bõ liti vaơch mùơt ra sao, hay nhûông võ khaâch ûâc ăïịn phaât khoâc trong bûôa tiïơc cuêa hoađng ăïị Phaâp Napoleon III, vò khöng ặúơc duđng loaơi thòa nhöm sang troơng, thò íịy lađ X.I Venetxki ăaô thađnh cöng

Kïí chuýơn vïì kim loaơi díîu ặúơc viïịt ra caâch ăíy hún möơt thíơp kyê, nhûng nöơi dung cuêa noâ víîn cođn nguýn giaâ trõ thûơc tiïîn vađ múâi meê cho ăïịn tíơn ngađy nay

Baên tiïịng Viïơt mađ chuâng töi giúâi thiïơu sau ăíy ặúơc dõch búêi

Lï Maơnh Chiïịn, Nhađ xuíịt baên Khoa hoơc vađ Kyô thuíơt Hađ Nöơi, vađ Nhađ xuíịt baên Mir, 1989 Trong saâch, caâc tïn riïng vađ ắa danh

ặúơc phiïn ím ra tiïịng Viïơt (nhûng líìn duđng ăíìu tiïn ặúơc viïịt bùìng tiïịng Anh), vò thïị, chuâng töi giûô nguýn caâch phiïn ím nađy

Li NHEƠ NHÍỊT TRONG SÖỊ CAÂC KIM LOAƠI

Nùm 1967, liti - nguýn töị ặâng ăíìu tiïn trong söị caâc kim loaơi trong Hïơ thöịng tuíìn hoađn cuêa Ă.I Menăeleep ăaô kyê niïơm 150 nùm ngađy noâ ặúơc tòm ra Lïî kyê niïơm nađy diïîn ra luâc liti ăang úê buöíi sung sûâc: hoaơt ăöơng cuêa noâ trong kyô thuíơt hiïơn ăaơi thíơt lađ thuâ võ vađ nhiïìu mùơt Thïị mađ caâc nhađ chuýn mön víîn cho rùìng, liti víîn hoađn toađn chûa böơc löơ hïịt moơi khaê nùng cuêa mònh vađ hoơ tiïn ăoaân cho noâ möơt tiïìn ăöì röơng lúân Nhûng, múđi baơn, chuâng ta haôy thûơc hiïơn möơt cuöơc du laôm vađo thïị kyê vûđa qua, haôy ngoâ vađo phođng thñ nghiïơm tônh mõch cuêa nhađ hoâa hoơc Thuơy Ăiïín tïn lađ Iohan Apgut Acfvetxún (Johann August Arvedson) Ăíy lađ nûúâc Thuơy ăiïín nùm 1817

Ăoâ lađ ngađy mađ nhađ baâc hoơc tiïịn hađnh phín tñch khoaâng víơt petalit tòm ặúơc úê moê Uto gíìn Stockholm Öng ăaô kiïím tra ăi kiïím tra laơi nhûông kïịt quaê phín tñch, nhûng cûâ möîi líìn nhû víơy, öng ăïìu chó nhíơn ặúơc töíng söị caâc thađnh phíìn lađ 96% Víơy thò míịt vađo ăíu 4%? Seô ra sao nïịu nhû ? Phaêi röìi, khöng cođn nghi ngúđ gò nûôa: khoaâng víơt nađy coâ chûâa möơt nguýn töị múâi mađ tûđ trûúâc túâi nay chûa coâ ai biïịt Acfvetxún lađm hïịt thñ nghiïơm nađy ăïịn thñ nghiïơm khaâc vađ cuöịi cuđng ăaô ăaơt ặúơc muơc ăñch: möơt kim loaơi kiïìm múâi ăaô ặúơc phaât hiïơn Búêi vò, khaâc vúâi nhûông “ngûúđi hoơ hađng” gíìn guôi cuêa mònh - kali vađ natri mađ líìn ăíìu tiïn ặúơc tòm thíịy trong caâc saên phíím hûôu cú, nguýn töị múâi nađy ặúơc phaât hiïơn trong möơt khoaâng víơt, nïn nhađ baâc hoơc ăaô quýịt ắnh goơi noâ lađ liti (theo tiïịng Hy Laơp, “liteos” nghôa lađ ăaâ)

Ñt líu sau, Acfvetxún laơi tòm thíịy nguýn töị nađy trong caâc khoaâng víơt khaâc, cođn nhađ hoâa hoơc Thuơy Ăiïín nöíi tiïịng Berzelius

thò laơi phaât hiïơn ra noâ trong nûúâc khoaâng úê Cacxbat vađ úê Mariebat Nhín ăíy cuông noâi thïm rùìng, ngađy nay, caâc nguöìn nûúâc suöịi chûôa bïơnh úê Visi (nûúâc Phaâp) súê dô nöíi tiïịng khùưp núi vïì nhûông tñnh chíịt chûôa bïơnh ríịt töịt chñnh lađ vò trong ăoâ coâ caâc muöịi liti

Nùm 1818, nhađ baâc hoơc ngûúđi Anh lađ Humphry Davy líìn ăíìu tiïn ăaô taâch ặúơc nhûông haơt liti tinh khiïịt bùìng caâch ăiïơn phín hiăroxit cuêa noâ, röìi ăïịn nùm 1855, möơt caâch ăöơc líơp vúâi nhau, nhađ hoa hoơc Robert Bunsen ngûúđi Ăûâc vađ nhađ víơt lyâ hoơc Matissen ngûúđi Anh ăaô ăiïìu chïị ặúơc liti nguýn chíịt bùìng caâch ăiïơn phín liti clorua noâng chaêy Ăoâ lađ möơt kim loaơi mïìm, trùưng nhû baơc, nheơ hún nûúâc gíìn hai líìn Vïì mùơt nađy thò liti khöng gùơp möơt ăöịi thuê nađo trong söị caâc kim loaơi: nhöm nùơng hún noâ nùm líìn, sùưt - 15 líìn, chò - 20 líìn, cođn osimi - 40 líìn!

Ngay úê nhiïơt ăöơ trong phođng, liti cuông phaên ûâng maônh liïơt vúâi oxi vađ nitú cuêa khöng khñ Baơn haôy thûê ăïí möơt mííu liti trong bònh thuêy tinh coâ nuât mađi nhaâm Mííu kim loaơi nađy seô huât hïịt khöng khñ coâ trong bònh: trong bònh xuíịt hiïơn chín khöng vađ aâp suíịt khñ quýín “íịn” vađo nuât maơnh túâi nöîi caâc baơn khoâ mađ keâo noâ

ra ặúơc Vò víơy, baêo quaên liti lađ möơt viïơc khaâ phûâc taơp Nïịu nhû natri chùỉng haơn, coâ thïí baêo quaên dïî dađng trong díìu hoaê hoùơc xùng, thò ăöịi vúâi liti, khöng thïí duđng caâch íịy ặúơc, vò noâ seô nöíi lïn vađ böịc chaây ngay tûâc khùưc Ăïí baêo quaên caâc thoêi liti, ngûúđi ta thûúđng dòm chuâng vađo trong bïí chûâa vazúlin hoùơc parafin, nhûông chíịt nađy bao quanh kim loaơi vađ khöng cho noâ böơc löơ tñnh “haâu” phaên ûâng cuêa mònh

Liti cođn kïịt húơp maơnh meô hún vúâi hiăro Chó möơt lûúơng nhoê kim loaơi nađy cuông coâ thïí liïn kïịt vúâi möơt thïí tñch hiărö ríịt lúân: trong 1 kilögam liti hiărua coâ 2.800 lñt khñ hiăro! Trong nhûông nùm Chiïịn tranh thïị giúâi thûâ 2, caâc viïn phi cöng Myô ăaô duđng nhûông viïn liti hiărua lađm nguöìn hiărö mang theo bïn mònh Hoơ sûê duơng chuâng khi gùơp naơn ngoađi biïín: dûúâi taâc duơng cuêa nûúâc, caâc viïn nađy phín raô ngay líơp tûâc, búm ăíìy khñ hiăro vađo caâc phûúng tiïơn cíịp cûâu nhû thuýìn cao su, aâo phao, boâng-angten tñn hiïơu

Caâc húơp chíịt cuêa liti coâ khaê nùng huât íím cûơc maơnh, ăiïìu ăoâ khiïịn cho chuâng ặúơc sûê duơng röơng raôi ăïí lađm saơch khöng khñ trong tađu ngíìm, trong caâc bònh thúê trïn maây bay, trong caâc hïơ thöịng ăiïìu hođa khöng khñ

Bûúâc vađo thïị kyê XX, liti múâi ặúơc bùưt ăíìu sûê duơng trong cöng nghiïơp Cođn trong gíìn möơt trùm nùm trûúâc ăoâ thò chuê ýịu ngûúđi ta duđng noâ trong y hoơc ăïí lađm thuöịc chûôa bïơnh thöịng phong

Trong thúđi gian Chiïịn tranh thïị giúâi líìn thûâ nhíịt, nûúâc Ăûâc ríịt cíìn thiïịt ăïí sûê duơng trong cöng nghiïơp Do nûúâc nađy khöng coâ quùơng thiïịc nïn caâc nhađ baâc hoơc phaêi cíịp töịc tòm kim loaơi khaâc ăïí thay thïị Nhúđ coâ liti nïn víịn ăïì nađy ăaô ặúơc giaêi quýịt möơt caâch töịt ăeơp: húơp kim cuêa chò vúâi liti lađ möơt víơt liïơu chöịng ma saât tuýơt vúâi Tûđ ăoâ trúê ăi, caâc húơp kim liti luön gùưn liïìn vúâi caâc ngađnh kyô thuíơt Ăaô coâ nhûông húơp kim cuêa liti vúâi nhöm, vúâi berili, vúâi ăöìng, keôm, baơc vađ vúâi nhiïìu nguýn töị khaâc Nhûông triïín voơng hïịt sûâc to lúân ăaô röơng múê cho caâc húơp kim cuêa liti vúâi magiï - möơt kim loaơi nheơ khaâc coâ tñnh chíịt kïịt cíịu ríịt töịt: nïịu liti chiïịm ûu thïị thò húơp chíịt ăoâ seô nheơ hún nûúâc Nhûng ruêi thay, caâc húơp kim coâ thađnh phíìn nhû víơy laơi khöng bïìn vûông, ríịt dïî bõ oxi hoâa trong khöng khñ Tûđ líu, caâc nhađ baâc hoơc ăaô ao ûúâc taơo nïn möơt sûơ phöịi trñ vađ möơt cöng nghïơ baêo ăaêm ặúơc tñnh bïìn líu cho caâc húơp kim liti - magiï Caâc nhađ khoa hoơc úê Viïơn luýơn kim mang tïn A A Baicöp thuöơc Viïơn hađn lím khoa hoơc Liïn Xö ăaô giaêi quýịt ặúơc bađi toaân ăoâ: bùìng lođ nöìi chín khöng nung bùìng ăiïơn trong möi trûúđng khñ trú agon, hoơ ăaô ăiïìu chïị ặúơc húơp kim cuêa liti vúâi magie mađ khöng

bõ múđ xaâm trong khöng khñ vađ nheơ hún nûúâc

Nhiïìu tñnh chíịt quyâ baâu cuêa liti nhû khaê nùng phaên ûâng cao, nhiïơt ăöơ noâng chaêy thíịp (chó 180,5 ăöơ c), míơt ăöơ caâc húơp chíịt hoâa hoơc cuêa noâ nhoê, ăaô khiïịn cho nguýn töị nađy ặúơc tham gia vađo nhiïìu quaâ trònh cöng nghïơ trong luýơn kim ăen vađ luýơn kim mađu Chùỉng haơn noâ ăoâng vai trođ chíịt khûê khñ vađ khûê oxi möơt caâch xuíịt sùưc - noâ xua ăuöíi caâc chíịt khñ nhû nitú, oxi ra khoêi caâc kim loaơi ăang noâng chaêy Nhúđ coâ liti mađ cíịu truâc cuêa möơt söị húơp kim trúê nïn mõn haơt, do ăoâ mađ nhûông tñnh chíịt cú hoơc cuêa chuâng trúê nïn töịt hún Trong saên xuíịt nhöm, liti thûơc hiïơn ríịt töịt vai trođ chíịt

thuâc ăííy quaâ trònh Pha thïm caâc húơp chíịt cuêa liti vađo chíịt ăiïơn phín seô níng cao ặúơc nùng suíịt cuêa bïí ăiïơn phín nhöm; khi ăoâ, nhiïơt ăöơ cíìn thiïịt cuêa bïí seô giaêm xuöịng vađ töịn phñ ăiïơn nùng seô giaêm roô rïơt

Trûúâc kia, chíịt ăiïơn phín cuêa ùcquy kiïìm chó göìm caâc dung dõch xuât ùn da (NAOH) Nhûng nïịu pha thïm vađo chíịt ăiïơn phín nađy vađi gam liti hiăroxit (LiOH) thò tuöíi thoơ cuêa ùcquy seô tùng lïn

ba líìn Ngoađi ra, khoaêng nhiïơt ăöơ cuêa ùcquy cuông ặúơc múê röơng thïm: noâ khöng phoâng ăiïơn ngay caê khi nhiïơt ăöơ lïn túâi 40 ăöơ C vađ

úê hai chuơc ăöơ ím víîn khöng bõ ăöng ăùơc Chíịt ăiïơn phín khöng coâ liti thò khöng chõu ặơng ặúơc nhûông thûê thaâch nhû víơy Nhíơt Baên ăaô chïị taơo ặúơc loaơi ùcquy tñ hon ăöơc ăaâo duđng cho caâc ăöìng höì ăiïơn tûê ăeo tay: bïì dađy cuêa ùcquy chó bùìng 34 micron, nghôa lađ maênh hún súơi toâc, trong ăoâ, cûơc dûúng lađ möơt mađng liti cûơc moêng, cođn cûơc ím thò lađm bùìng titan ăisunfit Thiïịt bõ ăiïơn tinh vi nađy chõu ặơng ặúơc 2000 chu kyđ naơp vađ phoâng ăiïơn, möîi líìn naơp ăiïơn cho pheâp ăöìng höì lađm viïơc tûđ 200 - 300 giúđ Caâc cöng trònh sû cuêa caâc haông chïị taơo ö tö cuông ăùơt nhiïìu hy voơng khöng nhoê vađo liti Chùỉng haơn, úê Myô ngûúđi ta ăaô chïị taơo pin bùìng liti duđng cho ö tö chaơy bùìng ăiïơn nùng Loaơi xe nađy coâ thïí ăaơt túâi töịc ăöơ 100km/h vađ coâ thïí chaơy hađng trùm km mađ khöng cíìn phaêi thay pin

Möơt söị húơp chíịt hûôu cú cuêa liti (stearat, panminat v v ) víîn giûô nguýn ặúơc nhûông tñnh chíịt víơt lyâ cuêa mònh trong khoaêng nhiïơt ăöơ röơng Ăiïìu ăoâ cho pheâp sûê duơng chuâng lađm nïìn cho caâc víơt liïơu böi trún trong kyô thuíơt quín sûơ Chíịt böi trún coâ chûâa liti giuâp cho caâc xe chaơy trïn moơi ắa hònh ăang lađm viïơc úê Nam cûơc thûơc hiïơn ặúơc caâc hađnh trònh vađo síu trong luơc ắa nađy, núi mađ nhiïơt ăöơ bùng giaâ coâ khi thíịp ăïịn -80 ăöơ C Chíịt böi trún chûâa liti lađ trúơ thuê ăùưc lûơc cho nhûông ngûúđi ăua ö tö Nhûông ngûúđi chuê cuêa loaơi xe ö tö “jiguli” tin chùưc úê ăiïìu ăoâ nïn khöng phaêi ngíîu nhiïn mađ hoơ goơi noâ lađ chíịt böi trún “vônh cûêu”: Khi múâi bùưt ăíìu sûê duơng, chó cíìn duđng noâ ăïí böi trún möơt líìn cho caâc chi tiïịt hay coơ xaât cuêa ö tö, thïị lađ nhiïìu nùm sau khöng cíìn phaêi lùơp laơi cöng viïơc íịy nûôa

Trong chuâng ta chùưc ai cuông ăaô nghe noâi ăïịn nhûông pheâp laơ mađ nhûông ngûúđi iöga ÍỊn Ăöơ thûúđng lađm Trûúâc mùơt ăaâm cöng chuâng ăíìy kinh ngaơc, hoơ nhai chiïịc cöịc thuêy tinh thađnh nhûông maênh nhoê chùỉng khaâc gò ùn chiïịc baânh bñch-quy bònh thûúđng, röìi laơi cođn nuöịt chuâng vúâi veê thñch thuâ, nhû thïí trong ăúđi hoơ chûa hïì ặúơc ùn möơt thûâc gò ngon hún Cođn baơn ăaô tûđng nïịm thûê thuêy tinh chûa? “Cíu hoêi thíơt quaâ vö lyâ! Tíịt nhiïn lađ chûa!” Coâ leô bíịt cûâ ngûúđi nađo khi ăoơc nađy ăïìu nghô nhû víơy Nhû thïị lađ nhíìm röìi ăíịy Thíơt ra thò thuêy tinh thöng thûúđng víîn hođa tan trong nûúâc Tíịt nhiïn lađ khöng phaêi úê mûâc ăöơ chùỉng haơn nhû ặúđng, nhûng duđ sao noâ víîn bõ hođa tan Nhûông chiïịc cín phín tñch chñnh xaâc nhíịt cho biïịt rùìng, cuđng vúâi cöịc nûúâc cheđ noâng, chuâng ta cođn uöịng khoaêng möơt phíìn vaơn gram thuêy tinh Nhûng nïịu khi níịu thuêy tinh, ta pha thïm möơt ñt muöịi lantan, muöịi ziriconi vađ muöịi liti thò ăöơ hoađ tan cuêa noâ trong nûúâc seô giaêm hađng trùm líìn Thuyê tinh seô ríịt bïìn vûông ngay caê ăöịi vúâi axit sunfuric

Hoaơt ăöơng cuêa liti trong ngađnh saên xuíịt thuêy tinh khöng phaêi chó boâ heơp trong viïơc haơ thíịp ăöơ hođa tan cuêa thuêy tinh Thuêy tinh chûâa liti ặúơc ăùơc trûng búêi nhûông tñnh chíịt quang hoơc ríịt quyâ giaâ, tñnh chõu nhiïơt töịt, suíịt ăiïơn trúê cao, míịt maât ăiïơn möi ñt Ăùơc biïơt, liti cođn tham gia vađo thađnh phíìn cuêa thuêy tinh duđng lađm ăeđn hònh trong caâc maây thu hònh Nïịu ta xûê lyâ kñnh cûêa söí thöng thûúđng trong caâc muöịi liti noâng chaêy thò trïn bïì mùơt cuêa noâ seô hònh thađnh möơt lúâp baêo vïơ: kñnh seô bïìn gíịp ăöi vađ chõu ặơng töịt hún ăöịi vúâi nhiïơt ăöơ cao Pha thïm möơt lûúơng nhoê nguýn töị nađy cuông giaêm ặúơc ríịt nhiïìu nhiïơt ăöơ níịu cuêa thuêy tinh

Tûđ xa xûa, gioơt sûúng ặúơc duđng lađm biïíu tûúơng cho tñnh trong suöịt Nhûng ngay caê nhûông thûâ thuêy tinh trong suöịt nhû gioơt sûúng cuông khöng ăaâp ûâng ặúơc nhu cíìu cuêa kyô thuíơt hiïơn ăaơi Kyô thuíơt hiïơn ăaơi cíìn coâ nhûông víơt liïơu quang hoơc khöng nhûông ăïí cho caâc tia saâng nhòn thíịy ặúơc bùìng mùưt thûúđng xuýn qua, mađ cođn phaêi ăïí cho caâc tia khöng nhòn thíịy, chùỉng haơn nhû tia tûê ngoaơi cuông xuýn qua ặúơc Vúâi kñnh thiïn vùn thöng thûúđng, caâc nhađ víơt lyâ thiïn vùn khöng thïí thu nhíơn ặúơc bûâc xaơ cuêa nhûông thiïn hađ úê ríịt xa Trong söị caâc víơt liïơu mađ böơ mön

quang hoơc biïịt ăïịn thò liti clorua coâ ăöơ trong suöịt cao nhíịt ăöịi vúâi tia tûê ngoaơi Caâc thíịu kñnh lađm bùìng caâc ăún tinh thïí cuêa chíịt nađy cho pheâp caâc nhađ nghiïn cûâu xím nhíơp síu thïm ríịt nhiïìu vađo nhûông bñ míơt cuêa Vuô truơ

Liti ăoâng vai trođ khöng nhoê trong viïơc saên xuíịt caâc loaơi men sûâ, men sùưt, caâc chíịt mađu, ăöì sûâ vađ ăöì sađnh coâ chíịt lûúơng cao Trong cöng nghiïơp dïơt, möơt söị húơp chíịt cuêa nguýn töị nađy ặúơc duđng ăïí tííy trùưng vađ cíìm mađu vaêi, cođn möơt söị chíịt khaâc thò duđng ăïí nhuöơm vaêi

Caâc muöịi cuêa liti ríịt quen thuöơc vúâi caâc nhađ chïị taơo vađ sûê duơng thuöịc nöí: chuâng lađm cho vïơt ăaơn vaơch ặúđng vađ phaâo saâng coâ mađu xanh luơc - lam rûơc rúô

Trođ aêo thuíơt sau ăíy dûơa trïn khaê nùng hoêa thuíơt cuêa liti Baơn haôy duđng que diïm ăïí ăöịt möơt cuơc ặúđng nhoê, vađ seô chùỉng coâ ăiïìu gò xaêy ra caê: ặúđng bùưt ăíìu noâng chaêy nhûng khöng chaây Cođn nïịu trûúâc ăoâ mađ baơn xaât miïịng ặúđng vađo tađn thuöịc laâ thò noâ seô böịc chaây dïî dađng vúâi ngoơn lûêa mađu xanh da trúđi ríịt ăeơp Súê dô nhû víơy lađ vò trong thuöịc laâ cuông nhû trong nhiïìu thûơc víơt khaâc, hađm lûúơng liti tûúng ăöịi lúân Khi ăöịt chaây thuöịc lađ, möơt phíìn caâc húơp chíịt cuêa liti víîn cođn laơi trong tro tađn Chñnh vò thïị mađ ta lađm ặúơc trođ aêo thuíơt ăún giaên nađy

Nhûng tíịt caê nhûông gò vûđa kïí úê trïn múâi chó lađ nhûông cöng viïơc thûâ ýịu, nhûông “nghïì phuơ” cuêa liti Noâ cođn lađm ặúơc nhûông cöng viïơc quan trong hún Ăíy muöịn noâi ăïịn ngađnh nùng lûúơng hoơc haơt nhín, úê ăoâ, coâ thïí chùỉng bao líu nûôa liti seô bùưt ăíìu ăoâng vai trođ cuêa möơt trong nhûông “cíy ăađn vô cíìm söị möơt” Caâc nhađ baâc hoơc ăaô xaâc ắnh ặúơc rùìng, haơt nhín cuêa ăöìng võ liti-6 coâ thïí dïî bõ nútrön phaâ vúô Khi híịp thuơ nútrön, haơt nhín cuêa liti trúê nïn keâm bïìn vûông vađ bõ phín raô, kïịt quaê lađ hai nguýn tûê múâi seô hònh thađnh ăoâ lađ khñ trú nheơ heli vađ hiărö siïu nùơng - triti - cûơc kyđ hiïịm ÚÊ nhiïơt ăöơ ríịt cao, caâc nguýn tûê triti vađ ăúteri (möơt ăöìng võ khaâc cuêa hidro) seô kïịt húơp vúâi nhau Quaâ trònh ăoâ keđm theo sûơ giaêi phoâng möơt lûúơng nùng lûúơng khöíng löì mađ thûúđng ặúơc goơi lađ nùng lûúơng nhiïơt haơch

Caâc phaên ûâng nhiïơt haơch cûơc kyđ maônh liïơt seô xaêy ra khi duđng nútron bùưn phaâ liti ăúteri - möơt húơp chíịt cuêa ăöìng võ liti-6 vúâi ăúteri Chíịt nađy ặúơc duđng lađm nguýn liïơu haơt nhín trong caâc lođ phaên ûâng liti, lađ nhûông lođ mađ so vúâi nhûông lođ phaên ûâng urani thò coâ nhiïìu ûu ăiïím hún: liti dïî kiïịm vađ reê tiïìn hún nhiïìu so vúâi urani, cođn khi phaên ûâng thò khöng taơo ra caâc saên phíím phín haơch coâ tñnh phoâng xaơ vađ quaâ trònh phaên ûâng dïî ăiïìu chónh hún

Liti-6 coâ khaê nùng bùưt giûô caâc nútron chíơm khaâ töịt, ăoâ lađ cú súê ăïí sûê duơng noâ lađm chíịt ăiïìu tiïịt cûúđng ăöơ caâc phaên ûâng diïîn ra ngay caê trong caâc lođ phaên ûâng urani Nhúđ tñnh chíịt nađy mađ ăöìng

võ liti-6 cođn ặúơc sûê duơng trong caâc laâ chùưn chöịng bûâc xaơ vađ trong caâc böơ pin nguýn tûê coâ thúđi haơn sûê duơng líu dađi Trong tûúng lai khöng xa, liti - 6 ríịt coâ thïí seô trúê thađnh chíịt híịp thuơ nútron chíơm trong caâc khñ cuơ bay duđng nùng lûúơng nguýn tûê

Cuông nhû möơt söị kim loaơi kiïìm khaâc, liti ặúơc sûê duơng lađm chíịt taêi nhiïơt trong caâc thiïịt bõ haơt nhín ÚÊ ăíy coâ thïí duđng möơt ăöìng võ dïî kiïịm hún cuêa noâ, ăoâ lađ liti-7 (trong liti thiïn nhiïn, ăöìng võ nađy chiïịm khoaêng 93%) Khaâc vúâi “ngûúđi em” nheơ hún cuêa mònh, ăöìng võ nađy khöng thïí duđng lađm nguýn liïơu ăïí saên xuíịt triti, vò víơy mađ noâ khöng ặúơc quan tím túâi trong kyô thuíơt nhiïơt haơch Nhûng vúâi vai trođ lađ chíịt taêi nhiïơt thò noâ laơi toê ra ríịt ăùưc lûơc Nhiïơt dung vađ ăöơ díîn nhiïơt cao, nhiïơt ăöơ cuêa traơng thaâi noâng chaêy nùìm trong möơt khoaêng röơng, ăöơ nhúât khöng ăaâng kïí vađ míơt ăöơ nhoê - ăoâ lađ nhûông ăiïìu giuâp noâ hoađn thađnh töịt nhiïơm vuơ nađy

Trong thúđi gian gíìn ăíy, kô thuíơt tïn lûêa bùưt ăíìu dađnh cho liti nhûông ắa võ quan troơng Muöịn vûúơt qua lûơc huât cuêa traâi ăíịt ăïí vûúơt lïn khoaêng khöng gian ngoađi vuô truơ cíìn phaêi chi phñ ríịt nhiïìu nùng lûúơng Chiïịc tïn lûêa tûđng ặa con tađu trúê nhađ du hađnh vuô truơ ăíìu tiïn trïn thïị giúâi Iuri Gagarin lïn quyô ăaơo coâ saâu ăöơng

cú vúâi cöng suíịt töíng cöơng lađ 20 triïơu maô lûơc! Ăoâ lađ cöng suíịt cuêa hai chuơc nhađ maây thuêy ăiïơn cúô nhû Nhađ maây thuêy ăiïơn Ăniep

Tíịt nhiïn, viïơc lûơa choơn nhiïn liïơu cho tïn lûêa lađ möơt víịn ăïì cûơc kyđ quan troơng Cho ăïịn nay, díìu hoêa (ăuâng lađ díìu hoêa giađ caê vađ töịt buơng) ặúơc oxi hoâa búêi oxi loêng víîn ặúơc coi lađ nhiïn liïơu

hûôu hiïơu nhíịt Khi ăöịt nhiïn liïơu nađy, nùng lûúơng phaât ra lúân gíịp hún 1,5 líìn so vúâi khi cho nöí cuông möơt lûúơng nhû víơy loaơi thuöịc nöí Nitroglixerin lađ loaơi thuöịc nöí maơnh nhíịt

Viïơc sûê duơng nhiïn liïơu kim loaơi coâ thïí coâ nhûông triïín voơng tuýơt vúđi Líìn ăíìu tiïn caâch ăíy hún nûêa thïị kyê, caâc nhađ baâc hoơc

Xö -viïịt nöíi tiïịng lađ F A Txanăer vađ Iu V Conărachiuk ăaô khúêi xûúâng lyâ thuýịt vađ phûúng phaâp sûê duơng kim loaơi lađm nhiïn liïơu cho ăöơng cú tïn lûêa Liti lađ möơt trong söị nhûông kim loaơi thñch húơp nhíịt cho muơc ăñch nađy (chó coâ berili múâi coâ thïí “húnh hoang” vïì suíịt toêa nhiïơt lúân) ÚÊ Myô ngûúđi ta ăaô cöng böị nhûông phaât minh vïì nhiïn liïơu rùưn duđng cho tïn lûêa trong ăoâ chûâa tûđ 51 ăïịn 68% liti kim loaơi

Möơt ăiïìu ăaâng chuâ yâ lađ trong quaâ trònh lađm viïơc cuêa caâc ăöơng

cú tïn lûêa, liti laơi phaêi chöịng choơi laơi vúâi liti Lađ möơt thađnh phíìn cuêa nhiïn liïơu, noâ cho pheâp saên sinh ra nhiïơt ăöơ ríịt cao, cođn caâc víơt liïơu göịm chûâa liti (chùỉng haơn nhû stupalit) coâ tñnh chõu nhiïơt cao thò ặúơc duđng lađm lúâp phuê öịng phun vađ buöìng ăöịt ăïí baêo vïơ chuâng khoêi bõ nhiïn liïơu liti phaâ huêy

Trong thúđi ăaơi chuâng ta, kô thuíơt ăaô lađm ra nhiïìu víơt liïơu töíng húơp ăa daơng - caâc polime Chuâng ặúơc sûê duơng möơt caâch thađnh cöng ăïí thay thïị theâp, ăöìng thau, thuêy tinh Tuy nhiïn, caâc nhađ cöng nghïơ ăöi luâc cuông gùơp nhûông khoâ khùn lúân khi mađ viïơc chïị taơo möơt söị nhûông saên phíím ăođi hoêi hoơ phaêi liïn kïịt caâc polime vúâi nhau hoùơc vúâi caâc víơt liïơu khaâc Chùỉng haơn, polime teflon chûâa flo - möơt chíịt phuê chöịng ùn mođn ríịt tuýơt diïơu - trong möơt thúđi gian dađi víîn khöng ặúơc sûê duơng trong thûơc tiïîn chó vò noâ khöng chõu baâm vađo kim loaơi Caâc nhađ baâc hoơc Xö Viïịt ăaô hoađn chónh ặúơc möơt cöng nghïơ hađn haơt nhín ríịt ăöơc ăaâo ăïí hađn gùưn caâc polime vúâi caâc víơt liïơu khaâc Caâc bïì mùơt cíìn hađn ặúơc böi möơt lúâp moêng caâc húơp chíịt cuêa liti hoùơc bo; caâc húơp chíịt nađy ặúơc duđng lađm lúâp “keo haơt nhín” ăùơc biïơt Khi duđng nútron chiïịu vađo lúâp keo nađy thò seô sinh ra caâc phaên ûâng haơt nhín keđm theo sûơ giaêi phoâng möơt nùng lûúơng lúân, nhúđ víơy mađ sau möơt khoaêng thúđi gian cûơc ngùưn (chûa ăïịn möơt phíìn tyê giíy), trong caâc víơt liïơu seô xuíịt hiïơn caâc vi ăoaơn coâ nhiïơt ăöơ hađng trùm, thíơm chñ hađng ngađn ăöơ Nhûng

cuông sau nhûông khoaênh khùưc nađy, caâc phín tûê úê caâc lúâp tiïịp giaâp ăaô kõp dõch chuýín vađ ăöi khi cođn kõp taơo ra nhûông möịi liïn kïịt hoâa hoơc múâi vúâi nhau - quaâ trònh hađn haơt nhín diïîn ra nhû víơy

Thöng thûúđng, caâc nguýn töị nùìm úê goâc trïn cuđng bïn traâi cuêa baêng Menăeleep ăïìu phöí biïịn röơng raôi trong thiïn nhiïn Tuy víơy, khaâc vúâi ăa söị caâc “baơn laâng giïìng” cuêa mònh - natri, kali, magie, canxi, nhöm, lađ nhûông nguýn töị coâ nhiïìu trïn hađnh tinh cuêa chuâng ta, liti laơi tûúng ăöịi hiïịm Trong thiïn nhiïn chó coâ khoaêng ba chuơc khoaâng víơt chûâa nguýn töị quyâ baâu nađy Húơp chíịt thiïn nhiïn chuê ýịu cuêa liti lađ spoăumen Caâc tinh thïí cuêa khoaâng víơt nađy coâ hònh daơng tûơa nhû nhûông thanh tađ veơt ặúđng sùưt hoùơc thín cíy, ăöi khi ăaơt ăïịn kñch thûúâc khöíng löì: taơi bang Nam Dakota (nûúâc Myô) ăaô tòm thíịy möơt tinh thïí dađi hún 15 m vađ nùơng hađng chuơc tíịn Taơi caâc moê úê Myô ăaô phaât hiïơn ra caâc biïịn thïí cuêa spoăumen coâ mađu xanh ngoơc bñch vađ mađu tñm phúât höìng ríịt ăeơp Ăoâ lađ caâc khoaâng víơt hiăenit vađ cunxit ríịt quyâ

Ăaâ pecmatit daơng granit coâ thïí giûô möơt vai trođ to lúân trong viïơc duđng lađm nguýn liïơu ăïí saên xuíịt liti Ngûúđi ta dûơ tñnh rùìng, trong 1 kilömeât khöịi granit coâ túâi hún möơt trùm ngađn tíịn liti Ăoâ lađ möơt lûúơng lúân hún ríịt nhiïìu so vúâi lûúơng liti khai thaâc ặúơc hađng nùm úê tíịt caê caâc nûúâc cöơng laơi Trong caâc kho tađng granit, bïn caơnh liti cođn coâ niobi, tantali, ziricon, thori, urani, neoăim, xezi, xeri, prazeoăim vađ nhiïìu nguýn töị hiïịm khaâc Nhûng lađm thïị nađo ăïí bùưt ặúơc ăaâ granit phaêi chia seê cuêa caêi cuêa noâ vúâi con ngûúđi? Caâc nhađ baâc hoơc ăaô ra sûâc tòm tođi vađ nhíịt ắnh seô saâng taơo

ra nhûông phûúng phaâp tûơa nhû cíu thíìn chuâ “Vûđng úi! Haôy múê ra!”, cho pheâp con ngûúđi múê cûêa caâc kho baâu granit

Ăïí kïịt thuâc cíu chuýơn vïì liti, chuâng töi xin kïí möơt chuýơn vui, trong ăoâ nguýn töị nađy ăaô ăoâng vai trođ ríịt quan troơng Nùm

1891, anh sinh viïn vûđa töịt nghiïơp trûúđng Ăaơi hoơc töíng húơp Havard úê Myô tïn lađ Röbec Ut (Robert Wood) (sau nađy trúê thađnh nhađ víơt lyâ hoơc nöíi tiïịng) ăaô ăïịn Bantimo ăïí nghiïn cûâu hoâa hoơc taơi trûúđng ăaơi hoơc töíng húơp ắa phûúng Khi ăïịn úê trong khu nhađ troơ cuêa sinh viïn, Ut nghe ăöìn rùìng, bađ chuê hònh nhû víîn lađm moân thõt raân buöíi saâng bùìng nhûông miïịng thõt goâp nhùơt tûđ

nhûông ẵa thûđa laơi tûđ bûôa trûa ngađy höm trûúâc Nhûng lađm thïị nađo ăïí chûâng minh ăiïìu ăoâ?

Vöịn lađ ngûúđi ríịt thñch tòm lúđi giaêi ăöơc ăaâo ăöìng thúđi laơi ăún giaên cho moơi bađi toaân, líìn nađy, Ut cuông khöng lađm traâi vúâi nhûông nguýn tùưc cuêa mònh Möơt höm, trong bûôa ùn chûa ngûúđi ta doơn ra moân bñttïịt, anh beđn ăïí thûđa laơi trïn ẵa vađi miïịng thõt khaâ to sau khi rùưc lïn ăoâ möơt ñt muöịi liti clorua - möơt chíịt hoađn toađn khöng ăöơc, bïì ngoađi vađ muđi võ ríịt giöịng muöịi ùn bònh thûúđng Ngađy höm sau, nhûông viïn thõt raân trong bûôa ùn saâng cuêa sinh viïn ăaô ặúơc ăem “thiïu” trûúâc khe húê cuêa kñnh soi quang phöí Vaơch ăoê cuêa quang phöị vöịn ăùơc trûng cho liti ăaô cho möơt kïịt luíơn dûât khoaât: bađ chuê nhađ troơ quaâ keo kiïơt ăaô bõ vaơch mùơt Cođn Ut thò maôi nhiïìu nùm sau víîn thíịy thñch thuâ möîi khi höìi tûúêng laơi cuöơc thûơc nghiïơm tòm vïịt cuêa mònh

Be KIM LOAƠI CUÊA KYÊ NGUÝN VUÔ TRUƠ

“Berili - möơt trong nhûông nguýn töị tuýơt diïơu nhíịt, möơt nguýn töị coâ yâ nghôa to lúân caê trïn lyâ thuýịt líîn trong thûơc tiïîn

Viïơc lađm chuê bíìu trúđi, nhûông chuýịn bay duông caêm cuêa maây bay vađ khinh khñ cíìu seô khöng thûơc hiïơn ặúơc nïịu khöng coâ caâc kim loaơi nheơ; vađ chuâng ta seô thíịy trûúâc rùìng, caê berili cuông seô ăïịn giuâp nhöm vađ magie lađ caâc kim loaơi hiïơn ăaơi cuêa ngađnh hađng khöng Vađ khi ăoâ maây bay cuêa chuâng ta seô bay vúâi töịc ăöơ hađng ngađn kilömet trong möơt giúđ

Möơt tûúng lai saâng laơn ăang chúđ ăoân berili !

Húôi caâc nhađ ắa hoâa hoơc, haôy tòm ra nhûông moê múâi Húôi caâc nhađ hoâa hoơc, haôy tòm caâch taâch thûâ kim loaơi nađy ra khoêi ngûúđi baơn ăöìng hađnh cuêa noâ lađ nhöm Húôi caâc nhađ cöng nghïơ hoơc, haôy lađm ra nhûông húơp kim nheơ nhíịt, khöng chòm trong nûúâc, cûâng nhû theâp, ăađn höìi nhû cao su, bïìn nhû platin vađ vônh cûêu nhû ngoơc quyâ

Coâ thïí, nhûông lúđi ăoâ hiïơn thúđi xem ra giöịng nhû chuýơn hoang ặúđng Nhûng trûúâc mùưt chuâng ta, biïịt bao chuýơn hoang ặúđng tûđng biïịn thađnh chuýơn coâ thíơt ăaô hođa nhíơp vađo tíơp quaân hađng ngađy röìi ăoâ sao, vađ chuâng ta qún rùìng, múâi 20 nùm vïì trûúâc, chiïịc radio vađ phim löìng tiïịng ăaô chùỉng ngín vang nhû cíu chuýơn hoang ặúđng tûúêng tûúơng ăoâ û?”

Caâch ăíy gíìn nûêa thïị kyê, nhađ baâc hoơc Xö Viïịt vô ăaơi, viïơn sô

A E Ferxman ăaô viïịt nhû víơy Luâc bíịy giúđ öng ăaô biïịt ăaânh giaâ ăuâng ăùưn yâ nghôa cuêa berili

Ăuâng, berili lađ kim loaơi cuêa tûúng lai Vađ ăïịn luâc íịy, trong Hïơ thöịng tuíìn hoađn seô coâ nhûông nguýn töị mađ lõch sûê cuêa chuâng tûúng tûơ nhû lõch sûê cuêa berili, cuông luđi vïì quaâ khûâ xa xöi

Hún hai ngađn nùm vïì trûúâc, trïn sa maơc Nubi, núi coâ nhûông moê ngoơc bñch nöíi tiïịng cuêa nûô hoađng Cleopatre, nhûông ngûúđi nö lïơ ăaô khai thaâc ặúơc nhûông tinh thïí ăaâ mađu xanh kyđ diïơu Tûđng ăoađn lûô hađnh laơc ăađ ăaô mang ngoơc bñch ăïịn búđ biïín Ăoê, röìi tûđ ăoâ, ngoơc bñch ăi vađo cung ăiïơn cuêa vua chuâa caâc nûúâc chíu

Íu, Cíơn Ăöng vađ Viïîn Ăöng - caâc hoađng ăïị Vizanti, caâc quöịc vûúng Ba Tû, caâc thiïn tûê Trung Hoa, caâc vûúng híìu ÍỊn Ăöơ

Vúâi aânh hađo quang löơng líîy, vúâi míìu sùưc trong ngíìn, vúâi veê ăeơp huýìn aêo khi thò xanh luơc ăíơm, gíìm nhû xanh thíîm, khi thò xanh lung linh choâi ngúđi - traêi qua nhiïìu thúđi ăaơi, ngoơc bñch ăaô lađm cho con ngûúđi phaêi mï say Nhađ sûê hoơc cöí La Maô Plini Böị ăaô viïịt:

“So vúâi ngoơc bñch thò khöng víơt nađo coâ thïí xanh hún ặúơc ” Theo truýìn thuýịt, hoađng ăïị Laô Maô Neron - möơt con ngûúđi tađn baơo vađ hiïịu thùưng, thûúđng hay xem nhûông tríơn ăíịu ăíîm maâu cuêa boơn

“ngûúđi choơi” qua möơt tinh thïí ngoơc bñch mađi nhùĩn Khi úê La Maô buđng lïn möơt ăaâm chaây, Neron ăaô ngùưm nghña nhûông ngoơn lûêa nhaêy muâa bíơp buđng qua viïn ngoơc bñch “quang hoơc” íịy, trong ăoâ míìu da cam cuêa ngoơn lûêa rúđn rúơn hođa líîn mađu xanh luơc cuêa viïn ngoơc (Coâ leô phaêi ăñnh chñnh möơt ăiïìu quan troơng trong truýìn thuýịt cöí nađy: theo caâc nguöìn tin trïn baâo chñ thò chiïịc öịng nhođm cuêa Neron hiïơn ặúơc giûô taơi Vatican gíìn ăíy ăaô qua sûơ giaâm ắnh cuêa möơt chuýn gia vïì khoaâng víơt hoơc, thò hoâa ra tinh thïí íịy khöng phaêi lađ ngoơc bñch mađ lađ crizolit) “Noâ xanh luơc, trong ngíìn, vui, mùưt vađ dõu dađng nhû coê xuín ” A I Kup-rin ăaô viïịt nhû víơy vïì ngoơc bñch

Cuđng vúâi viïơc tòm ra chíu Myô, möơt trang sûê múâi ăaô ặúơc ghi thïm vađo lõch sûê cuêa loaơi ăaâ xanh nađy Trong caâc ngöi möơ vađ ăïìn miïịu úê Mexico, Peru, Columbia, ngûúđi Tíy Ban Nha ăaô tòm thíịy

vö söị ngoơc bñch lúân, mađu luơc thíîm Chó míịy nùm sau ăoâ, hoơ ăaô vú veât hïịt nhûông cuêa caêi huýìn bñ nađy Hoơ cuông ăi tòm nhûông ắa ăiïím mađ ngûúđi xûa ăaô khai thaâc thûâ ngoơc kyđ diïơu nađy nhûng khöng tòm thíịy Maôi ăïịn giûôa thïị kyê XVI, nhûông keê chinh phuơc

chíu Myô múâi lađm chuê ặúơc bñ míơt cuêa ngûúđi Inca vađ múâi xím nhíơp ặúơc vađo caâc kho baâu chûâa ăíìy ngoơc bñch xûâ Columbia

Vúâi veê ăeơp hiïịm coâ, ngoơc bñch Columbia ăaô ngûơ trõ trong nghïì kim hoađn ăïịn thïị kyê XIX Nùm 1831, möơt ngûúđi thúơ níịu nhûơa thöng úê Uran tïn lađ Macxim Cogiepnicöp khi nhùơt cuêi khö trong rûđng, gíìn con suöịi Töcöva, ăaô tòm thíịy viïn ngoơc bñch ăíìu tiïn úê nûúâc Nga Nhûông viïn ngoơc bñch lúân mađu luơc saâng cuêa xûâ Uran ăaô nhanh choâng ặúơc nhûông ngûúđi thúơ kim hoađn trïn thïị giúâi thûđa nhíơn

Trong thúđi gian lađm “quýìn chó huy” xûúêng mađi mùơt ăaâ úê Ecaterinbua, Iacop Cocövin - möơt con ngûúđi liïm khiïịt, ríịt am hiïíu vïì ăaâ vađ cuông lađ nghïơ nhín lađm ăöì ăaâ quyâ, ăaô laônh ăaơo viïơc khai thaâc nhûông moê ngoơc bñch úê Uran Nùm 1834, möơt viïn ngoơc bñch ríịt lúân, nùơng hún hai kilögam, tòm ặúơc taơi möơt trong caâc moê

úê ăíịy ăaô ăïịn tay öng Luâc bíịy giúđ öng ăíu coâ biïịt viïn ăaâ ăeơp ăeô tûđng ăi vađo lõch sûê khoaâng víơt hoơc vúâi tïn goơi “ngoơc bñch Cocövin” íịy seô ăoâng vai trođ ắnh mïơnh trong söị phíơn cuêa öng

Ngûúđi “chó huy” ăaô tûơ tay mađi nhûông viïn ăaâ quyâ nhíịt Líìn nađy, öng cuông ắnh chñnh tay mònh mađi caâc mùơt viïn ngoơc khöíng löì Nhûng yâ ắnh cuêa öng khöng thûơc hiïơn ặúơc: theo möơt lúđi töị giaâc bõa ăùơt tûđ Pïtecbua (Staint Peterburg), möơt ban ăiïìu tra bíịt ngúđ íơp ăïịn, ra lïơnh luơa soaât nhađ Cocövin vađ ăaô “tòm thíịy” viïn ngoơc bñch mađ öng khöng ắnh díịu ăi Ngûúđi ta ăaô aâp giaêi Cocövin vïì thuê ăö cuđng vúâi viïn ngoơc Baâ tûúâc Peröpxki vöịn lûđng danh lađ ngûúđi sađnh soêi vađ ûa thñch ăaâ quyâ ăaô tiïịn hađnh thíím víịn vuơ nađy Öng ăaô ặa vuơ aân ăïịn kïịt thuâc mađ mònh víîn hùìng mong ăúơi: baâ tûúâc ăaô nhöịt chađng Cocövin vö töơi vađo tuđ (trong tuđ, vò khöng chõu ặơng ặúơc nhûông lúđi vu khöịng bíịt lûúng nïn ngay sau ăoâ, ngûúđi thúơ ngoơc ăaô tûơ saât), cođn viïn ngoơc bñch thò vûúơt qua kho baơc nhađ nûúâc ăïí ăïịn böí sung cho böơ sûu tíơp cuêa baâ tûúâc Nhûng viïn ngoơc cuông khöng úê ăíy ặúơc bao líu: vò ăaânh baơc bõ thua to nïn viïn ăaơi thíìn danh tiïịng nađy ăaô ăađnh lođng tûđ giaô noâ, vađ viïn ngoơc bñch laơi ăïịn cû nguơ úê nhađ viïn cöị víịn cú míơt cuêa triïìu ằnh lađ cöng tûúâc Cochubíy - ngûúđi chuê cuêa böơ sûu tíơp ăaâ quyâ lúân nhíịt nûúâc Nga Sau khi võ cöng tûúâc nađy chïịt, con trai öng ăaô chuýn chúê nhiïìu

ngoơc quyâ trong ăoâ coâ caê “viïn ngoơc Cocövin” sang Viïn ăïí baân hïịt Theo thónh cíìu cuêa viïơn hađn lím Nga, triïìu ằnh Nga hoađng ăaô boê

ra möơt moân tiïìn lúân ăïí mua laơi böơ sûu tíơp Viïn ngoơc bñch lúân nhíịt thïị giúâi ăaô trúê vïì Töí quöịc (Nga) vađ hiïơn nay ăang ặúơc trûng bađy trong viïơn baêo tađng khoaâng víơt hoơc thuöơc Viïơn hađn lím khoa hoơc Liïn Xö úê Maxcúva

Ngoơc bñch lađ möơt trong nhûông khoaâng víơt cuêa berili Aquamarin mađu xanh nûúâc biïín vađ Vorobievit mađu höìng anh ăađo, helioăo mađu rûúơu vang vađ berin mađu luơc phúât vađng, fanakit trong suöịt vađ eucla xanh lam dõu dađng, crizoberin xanh luơc trong treêo vađ möơt biïịn thïí laơ thûúđng cuêa noâ lađ Alecxanărit - ban ngađy thò mađu luơc ăíơm, cođn khi chiïịu ăeđn vađo thò mađu ăoê tûúi (nhađ vùn N X Lexcöp ăaô mö taê möơt caâch hònh aênh: “buöíi saâng xanh tûúi vađ buöíi chiïìu ăíîm maâu”) - ăoâ chó lađ möơt söị, nhûng ăoâ lađ nhûông ăaơi biïíu danh tiïịng nhíịt cuêa dođng hoơ ngoơc quyâ chûâa berili

Voê traâi ăíịt tuýơt nhiïn khöng ngheđo berili, mùơc díìu berili luön luön mang tiïịng lađ möơt nguýn töị hiïịm Ăiïìu ăoâ ặúơc giaêi thñch búêi möơt leô lađ nhiïìu khi khöng dïî tòm thíịy khoaâng víơt chûâa berili Vađ úê ăíy, choâ - ngûúđi baơn líu ăúđi cuêa con ngûúđi, coâ thïí giuâp chuâng ta Trong nhûông nùm gíìn ăíy, trïn saâch baâo thûúđng xuíịt hiïơn nhûông tin tûâc vïì viïơc tòm kiïịm ặúơc khoaâng saên nhúđ caâc “nhađ ắa chíịt böịn chín” Chuâng ta ăaô biïịt nhiïìu sûơ kiïơn vađ huýìn thoaơi vïì viïơc choâ dûơa theo muđi ăïí tòm kiïịm möơt víơt hoùơc möơt ngûúđi nađo ăoâ Nhûng cođn nùng lûơc ắa chíịt cuêa chuâng thò nhû thïị nađo? Caâc

“nhađ sađnh quùơng xuđ löng” íịy coâ thïí tòm ặúơc nhûông khoaâng víơt gò?

Tiïịn sô sinh hoơc G A Vaxiliep - ngûúđi khúêi xûúâng möơt phûúng hûúâng múâi trong viïơc thùm dođ caâc kho tađng thiïn nhiïn nùìm síu dûúâi ăíịt, kïí rùìng: “Böơ sûu tíơp cuêa Viïơn baêo tađng khoaâng víơt hoơc thuöơc Viïơn hađn lím khoa hoơc Liïn Xö ăaô giuâp chuâng ta giaêi ăaâp ặúơc cíu hoêi ăoâ Thñ nghiïơm vúâi berili kim loaơi ăaô toê ra ríịt coâ hiïơu quaê: sau khi ngûêi kim loaơi nađy, choâ Jinăa ăaô choơn ra ặúơc ngoơc bñch, aquamarin, vorobievit, fanakit, bertranăit trong söị ríịt nhiïìu khoaâng víơt, nghôa lađ noâ ăaô choơn ặúơc tíịt caê nhûông khoaâng víơt, vađ chó nhûông khoaâng víơt chûâa berili Sau ăoâ chuâng töi ăïí líîn tíịt caê caâc khoaâng víơt chûâa berili vúâi caâc míîu khoaâng víơt

khaâc, röìi ýu cíìu noâ tòm laơi Khi ăoâ, con Jinăa ăaô ăi khùưp nhađ baêo tađng, röìi nùìm uâp ngûơc vađo chiïịc tuê kñnh mađ trong ăoâ coâ viïn ngoơc bñch lúân nhíịt vađ suêa”

Caâc ăaơi biïíu cuêa giúâi thûơc víơt cuông sùĩn sađng ăoâng goâp cöng sûâc cuêa mònh vađo viïơc tòm kiïịm berili Cíy thöng bònh thûúđng coâ thïí ăoâng vai trođ nađy vò noâ coâ khuynh hûúâng tuýín choơn berili tûđ ăíịt vađ tñch luôy laơi trong voê cíy Nïịu cíy thöng moơc úê gíìn núi coâ caâc khoaâng víơt chûâa berili thò hađm lûúơng nguýn töị nađy trong voê cíy seô cao gíịp hađng trùm líìn so vúâi trong ăíịt vađ gíịp hađng chuơc líìn so vúâi trong voê cíy khaâc, chùỉng haơn nhû cíy baơch dûúng hay cíy tuđng ruơng laâ

Nhû caâc baơn ăaô biïịt, nhûông ngûúđi thúơ kim hoađn toê ra ríịt

“kñnh nïí” ăöịi vúâi nhiïìu loaơi ăaâ quyâ chûâa berili, cođn caâc nhađ cöng nghïơ chuýn saên xuíịt berili kim loaơi thò laơi tinh tûúđng hún ăöịi vúâi nhûông thûâ quýịn ruô mònh: trong söị tíịt caê caâc khoaâng víơt chûâa berili, hoơ chó coi troơng berin mađ thöi, vò chó coâ khoaâng víơt nađy múâi coâ giaâ trõ cöng nghiïơp Trong thiïn nhiïn thûúđng gùơp nhûông tinh thïí berin khöíng löì: khöịi lûúơng cuêa chuâng lïn ăïịn hađng chuơc tíịn, cođn chiïìu dađi lïn ăïịn vađi meât Gíìn ăíy, trïn ăaêo Maăagaxca ăaô tòm thíịy möơt ăún tinh thïí berin nùơng 380 tíịn, chiïìu dađi lađ 18 meât, chiïìu röơng lađ 3,5 meât

Taơi Viïơn baêo tađng moê úê Lïningrat coâ möơt hiïơn víơt ríịt thuâ võ - ăoâ lađ möơt tinh thïí Berin dađi möơt meât rûúôi Trong muđa ăöng bõ phong toêa nùm 1942, ăaơn phaâo cuêa ắch ăaô xuýn thuêng maâi nhađ vađ nöí úê phođng chñnh Caâc maênh ăaơn ăaô lađm cho tinh thïí bõ thiïơt haơi nghiïm troơng lađm cho noâ tûúêng nhû khöng cođn ặúơc trûng bađy trong baêo tađng nûôa Nhûng nhúđ bađn tay kheâo leâo cuêa caâc nghïơ nhín phuơc chïị, tinh thïí nađy ăaô ặúơc khöi phuơc laơi hònh daơng ban ăíìu Hiïơn giúđ chó cođn laơi hai maênh ăaơn han gó, ặúơc khaêm vađo tíịm baêng thuýịt minh lađm bùìng thuêy tinh hûôu cú giúâi thiïơu vïì hiïơn víơt nađy lađm cho moơi ngûúđi biïịt ăïịn cuöơc phíîu thuíơt mađ noâ ăaô traêi qua

Chùỉng coâ gò ăaâng ngaơc nhiïn lađ ngay tûđ xa xûa khöng phaêi chó nhûông ngûúđi ûu thñch cuêa quyâ, mađ caê caâc nhađ khoa hoơc cuông ríịt chuâ yâ ăïịn caâc viïn ăaâ quyâ chûâa berili

Höìi thïị kyê XVIII, khi mađ khoa hoơc cođn chûa biïịt ăïịn nguýn töị mađ bíy giúđ ặúơc ăùơt úê ö söị 4 trong Hïơ thöịng tuíìn hoađn, thò nhiïìu nhađ baâc hoơc ăaô cöị gùưng phín tñch berin, nhûng khöng möơt ai coâ thïí tòm thíịy thûâ kim loaơi chûâa trong ăoâ Hònh nhû noâ íín naâu sau lûng nhöm vađ caâc húơp chíịt cuêa nhöm - tñnh chíịt cuêa hai nguýn töị nađy nađy giöịng nhau ăïịn mûâc ăöơ kyđ laơ Tuy víơy víîn coâ nhûông sûơ khaâc biïơt Lui Nicöla Voclanh (Louis Nicolas Vanquelin)

- nhađ hoâa hoơc Phaâp, lađ ngûúđi ăíìu tiïn nhíơn thíịy sûơ khaâc biïơt íịy Ngađy 26 thaâng Mûa nùm thûâ saâu cuêa lõch Cöơng Hođa (tûâc lađ ngađy

15 thaâng 2 nùm 1798), taơi phiïn hoơp cuêa Viïơn hađn lím khoa hoơc Phaâp, Voclanh ăaô thöng baâo möơt tin lađm chíịn ăöơng dû luíơn, rùìng, trong berin vađ ngoơc bñch coâ chûâa möơt thûâ “ăíịt” múâi coâ tñnh chíịt khaâc hùỉn vúâi ăíịt pheđn hoùơc nhöm oxit

Caâc muöịi cuêa nguýn töị múâi nađy coâ dû võ húi ngoơt, vò thïị mađ Voclanh ăaô ăïì nghõ goơi noâ lađ glixini (theo tiïịng Hy Laơp, “glykos” nghôa lađ ngoơt), nhûng nhiïìu nhađ baâc hoơc khaâc laơi coi tïn goơi íịy lađ chûa thíơt ăaơt, búêi vò muöịi cuêa möơt söị nguýn töị khaâc, chùỉng haơn nhû cuêa ytri, cuông coâ võ ngoơt Theo ăïì nghõ cuêa caâc nhađ hoâa hoơc nöíi tiïịng lađ Clapröt (ngûúđi Ăûâc) vađ Ekebú (ngûúđi Thuơy Ăiïín) - caê hai öng ăïìu nghiïn cûâu berin - nguýn töị hoâa hoơc nađy ặúơc goơi lađ berili, cođn tïn glixini thò chó töìn taơi möơt thúđi gian dađi trong saâch baâo hoâa hoơc cuêa Phaâp mađ thöi

Sûơ giöịng nhau giûôa berili vađ nhöm ăaô gíy nïn nhiïìu ăiïìu rùưc röịi cho Ă I Menăelïep - ngûúđi saâng líơp nïn Hïơ thöịng tuíìn hoađn cuêa caâc nguýn töị Nguýn do lađ vađo giûôa thïị kyê XIX, vò coâ sûơ giöịng nhau nađy nïn berili ặúơc coi lađ möơt kim loaơi coâ hoâa trõ ba vúâi khöịi lûúơng nguýn tûê bùìng 13,5 vò thïị mađ noâ phaêi chiïịm võ trñ giûôa cacbon vađ nitú trong Hïơ thöịng tuíìn hoađn Ăiïìu ăoâ díîn ăïịn sûơ löơn xöơn roô rïơt trong quy luíơt thay ăöíi tñnh chíịt cuêa caâc nguýn töị vađ ăaô khiïịn ngûúđi ta nghi ngúđ tñnh ăuâng ăùưn cuêa ắnh luíơt tuíìn hoađn Vûông tin úê sûơ ăuâng ăùưn cuêa mònh, Menăelïep cho rùìng, khöịi lûúơng nguýn tûê cuêa berili ăaô ặúơc xaâc ăinh khöng ăuâng, nguýn

töị nađy khöng coâ hoâa trõ ba, mađ phaêi coâ hoâa trõ hai, vađ coâ nhûông tñnh chíịt cuêa magie oxit Trïn cú súê ăoâ, öng ăaô ăùơt berili vađo nhoâm thûâ hai sau khi sûêa laơi khöịi lûúơng nguýn tûê cuêa noâ thađnh 9 Chùỉng bao líu sau, caâc nhađ hoâa hoơc Thuơy Ăiïín lađ Nixún vađ Petecxún mađ trûúâc ăíy víîn möơt mûơc tin rùìng berili coâ hoâa trõ ba, ăaô buöơc phaêi xaâc nhíơn ăiïìu ăoâ Caâc cuöơc nghiïn cûâu kyô lûúông cuêa hai öng ăaô cho thíịy khöịi lûúơng cuêa nguýn tûê nađy bùìng 9,1 Nhû víơy, nhúđ berili - keê khuíịy ăöơng sûơ ýn tônh trong Hïơ thöịng tuíìn hoađn, mađ möơt trong nhûông ắnh luíơt quan troơng nhíịt cuêa hoâa hoơc ăaô giađnh ặúơc chiïịn thùưng

Söị phíơn cuêa nguýn töị nađy coâ nhiïìu ăiïím giöịng söị phíơn caâc nguýn töị kim loaơi anh em vúâi noâ Nùm 1828, nhađ hoâa hoơc Ăûâc lađ Vúle (Wholer) vađ nhađ hoâa hoơc Phaâp lađ Buxi (Bussy), möơt caâch ăöơc líơp vúâi nhau, ăaô taâch ặúơc berili úê daơng tûơ do vađ maôi ăïịn baêy mûúi nùm sau nhađ baâc hoơc Phaâp lađ Lúbö (Paul Lebeau) múâi coâ thïí ăiïìu chïị ặúơc berili kim loaơi nguýn chíịt bùìng caâch ăiïơn phín caâc muöịi noâng chaêy cuêa noâ Cuông dïî hiïíu rùìng, höìi ăíìu thïị kyê XX, caâc saâch tra cûâu vïì hoâa hoơc ăaô khùng khùng buöơc töơi berili lađ “keê ùn baâm”, lađ “chùỉng coâ cöng duơng thûơc tïị”

Song sûơ phaât triïín nhû vuô baôo cuêa khoa hoơc vađ kyô thuíơt ăùơc trûng cho thïị kyê XX ăaô buöơc caâc nhađ hoâa hoơc vađ caâc nhađ chuýn mön khaâc phaêi xem xeât laơi “baên aân” quaâ bíịt cöng nađy Viïơc nghiïn cûâu berili nguýn chíịt ăaô chûâng toê rùìng, noâ coâ nhiïìu tñnh chíịt quyâ baâu vađ thuâ võ

Lađ möơt trong nhûông kim loaơi nheơ nhíịt, berili ăöìng thúđi laơi coâ ăöơ bïìn cao, cao hún caê caâc loaơi theâp kïịt cíịu chûâ chûa cíìn so vúâi caâc baơn “ăöìng nghiïơp” cuêa noâ trong nhoâm kim loaơi nheơ Chùỉng haơn, nïịu möơt súơi díy nhöm coâ tiïịt diïơn möơt milimet vuöng chó ăuê sûâc chõu ặơng hún 10 kilogam (bùìng möơt xö nûúâc), thò möơt súơi díy berili coâ cuđng tiïịt diïơn nhû thïị seô chõu ặúơc möơt khöịi lûúơng gíịp saâu líìn, tûâc lađ bùìng khöịi lûúơng thín thïí möơt ngûúđi lúân Ngoađi ra, berili cođn noâng chaêy úê nhiïơt ăöơ cao hún nhiïìu so vúâi nhöm vađ magie Sûơ kïịt húơp caâc tñnh chíịt möơt caâch töịt ăeơp nhû víơy ăaô lađm cho berili ngađy nay trúê thađnh möơt trong nhûông víơt liïơu chuê ýịu

cuêa ngađnh hađng khöng Caâc chi tiïịt cuêa maây bay lađm bùìng kim loaơi nađy nheơ hún hùỉn so vúâi caâc chi tiïịt bùìng nhöm

Tñnh díîn nhiïơt tuýơt vúđi, nhiïơt dung vađ tñnh bïìn nhiïơt cao ăaô cho pheâp sûê duơng berili vađ caâc húơp chíịt cuêa noâ lađm víơt liïơu giûô nhiïơt trong kyâ thuíơt vuô truơ Chùỉng haơn, caâc böơ phíơn giûô nhiïơt trong buöìng laâi cuêa con tađu vuô truơ “Mercury” ăïìu lađm bùìng berili

Vò caâc chi tiïịt lađm bùìng berili baêo ăaêm cho caâc kñch thûúâc coâ ăöơ chñnh xaâc vađ tñnh öín ắnh cao nïn chuâng ặúơc sûê duơng trong caâc khñ cuơ con quay höìi chuýín; caâc khñ cuơ nađy nùìm trong hïơ thöịng ắnh hûúâng vađ bònh öín cuêa caâc tïn lûêa, caâc con tađu vuô truơ vađ vïơ tinh nhín taơo cuêa Traâi ăíịt

Cođn möơt tñnh chíịt nûôa cuêa berili khiïịn noâ ríịt coâ triïín voơng trong lônh vûơc chinh phuơc vuô truơ: khi ăöịt chaây, noâ toêa ra nhiïơt lûúơng ríịt lúân Vïì mùơt nađy thò khöng möơt kim loaơi nađo khaâc caơnh tranh ặúơc vúâi noâ Khöng phaêi ngíîu nhiïn mađ caâc cöng trònh sû vïì kyô thuíơt vuô truơ laơi coi berili lađ möơt thađnh phíìn coâ thïí taơo nïn thûâ nhiïn liïơu tïn lûêa coâ nùng lûúơng cao duđng cho caâc chuýịn bay lïn mùơt trùng vađ ăïịn caâc thiïn thïí xa hún nûôa Ngûúđi ta cuông ăïì nghõ duđng berili ăïí chïị taơo caâc bònh chûâa nhiïn liïơu cuêa caâc hïơ thöịng tïn lûêa: khi nhiïn liïơu chaây hïịt, coâ thïí sûê duơng ngay "bao bò" bùìng berili lađm nhiïn liïơu

Caâc húơp kim cuêa ăöìng vúâi berili goơi lađ ăöìng ăoê berili ặúơc sûê duơng röơng raôi trong ngađnh hađng khöng Nhiïìu chi tiïịt phaêi ăođi hoêi phaêi coâ ăöơ bïìn lúân, coâ sûâc chöịng moêi vađ chöịng ùn mođn cao, giûô ặúơc tñnh ăađn höìi trong khoaêng nhiïơt ăöơ röơng, coâ ăöơ díîn ăiïơn vađ ăöơ díîn nhiïơt töịt ăaô ặúơc chïị taơo tûđ caâc húơp kim ăoâ Ngûúđi ta ûúâc tñnh rùìng, trong möơt maây bay hiïơn ăaơi haơng nùơng coâ hún möơt ngađn chi tiïịt ặúơc chïị taơo bùìng caâc húơp kim nađy Nhúđ coâ tñnh chíịt ăađn höìi nïn ăöìng ăoê berili lađ loaơi víơt liïơu tuýơt vúđi ăïí lađm lo xo Trong thûơc tïị, lođ xo lađm bùìng húơp kim nađy khöng bõ moêi: chuâng coâ thïí chõu ặơng ặúơc hađng tyê chu kyđ taêi troơng lúân!

Nhín ăíy xin kïí möơt tònh tiïịt thuâ võ trong lõch sûê chiïịn tranh thïị giúâi hai coâ liïn quan ăïịn lođ xo Luâc bíịy giúđ, nïìn cöng nghiïơp cuêa Hitle bõ cùưt rúđi khoêi nguöìn berili chuê ýịu Trïn thûơc tïị,

nûúâc Myô nùưm toađn böơ saên lûúơng thïị giúâi vïì thûâ kim loaơi chiïịn lûúơc quyâ baâu nađy Thïị lađ ngûúđi Ăûâc phaêi tòm mûu meơo Hoơ quýịt ắnh sûê duơng nûúâc Thuơy Sô trung líơp ăïí mua líơu ăöìng ăoê berili: caâc haông cuêa Myô ăaô nhíơn ặúơc ăún ăùơt hađng tûđ nhûông ngûúđi “thúơ ăöìng höì” Thuơy Sô xin mua húơp kim nađy vúâi lûúơng ăuê duđng ăïí lađm lođ xo ăöìng höì cho toađn thïị giúâi trong khoaêng nùm trùm nùm vïì sau Sûơ thûơc thò maânh khoâe nađy ăaô bõ baơi löơ nïn ăún ăùơt hađng íịy khöng ặúơc thûơc hiïơn Nhûng díìn díìn, lođ xo bùìng ăöìng ăoê berili víîn coâ mùơt trong caâc loaơi suâng liïn thanh cûơc nhanh múâi nhíịt ăùơt trïn maây bay ăïí trang bõ cho quín ăöơi phaât xñt

Tñnh moêi lađ möơt trong nhûông “bïơnh nghïì nghiïơp” cuêa nhiïìu kim loaơi vađ húơp kim Vò khöng chõu ặúơc taêi trong thay ăöíi hûúâng liïn tuơc nïn caâc kim loaơi vađ húơp kim nađy díìn díìn bõ phaâ huêy Song nïịu thïm vađo theâp möơt lûúơng berili, duđ ríịt nhoê, cuông coâ taâc duơng nhû möơt caânh tay hûâng ăúô sûơ mïơt moêi Nïịu nhû caâc nhñp ö tö lađm bùìng theâp cacbon thöng thûúđng seô bõ gíîy sau 800 - 850 ngađn líìn xö ăííy, thò sau khi pha thïm “vitamin Be” vađo theâp, nhñp seô chõu ặơng ặúơc hađng chuơc triïơu líìn xö ăííy mađ khöng toê ra coâ díịu hiïơu moêi mïơt

Khaâc vúâi theâp, ăöìng ăoê berili khöng phaât ra tia lûêa khi va ăíơp vađo ăaâ hoùơc kim loaơi, vò thïị mađ noâ ặúơc sûê duơng röơng raôi ăïí chïị taơo caâc duơng cuơ duđng úê nhûông núi dïî gíy nöí nhû trong caâc híìm moê, caâc nhađ maây saên xuíịt thuöịc nöí, caâc traơm xùng díìu

Berili coâ aênh hûúêng roô rïơt ăïịn caâc tñnh chíịt cuêa magie Chùỉng haơn, chó cíìn pha thïm vađi chuơc phíìn triïơu berili cuông ăuê giûô cho caâc húơp kim magie khöng bõ böịc chaây khi níịu chaêy vađ khi ăuâc (tûâc lađ úê khoaêng 700 ăöơ C) Khi ăoâ ăöơ ùn mođn cuêa caâc húơp kim nađy trong khöng khñ cuông nhû trong nûúâc seô giaêm hùỉn

Chùưc hùỉn möơt triïín voơng to lúân seô thuöơc vïì caâc húơp kim cuêa berili vúâi liti Sûơ liïn minh cuêa hai kim loaơi nheơ nhíịt nađy coâ thïí seô díîn ăïịn sûơ ra ăúđi caâc húơp kim kïịt cíịu tuýơt vúđi, vûđa bïìn nhû theâp laơi vûđa nheơ nhû göî

Dûơa vađo caâc tñnh chíịt hoâa hoơc cuêa mònh mađ berili coâ thïí ăaêm nhiïơm ríịt töịt vai trođ chíịt khûê oxi cho theâp, giuâp theâp chöịng laơi sûơ

xím nhíơp cuêa oxi Ăaâng tiïịc rùìng, berili víîn cođn quaâ ăùưt nïn caâc nhađ luýơn kim chûa thïí sûê duơng noâ vúâi khöịi lûúơng lúân Tuy nhiïn, hoơ ăaô tòm ra ặúơc möơt lônh vûơc sûê duơng berili quan troơng khaâc mađ trong ăoâ khöng tiïu töịn nhiïìu kim loaơi nađy Ăoâ lađ duđng noâ ăïí baôo hođa bïì mùơt caâc chi tiïịt bùìng theâp - goơi lađ sûơ berili hoâa, nhùìm níng cao ăöơ cûâng, ăöơ bïìn vađ khaê nùng chöịng mađi mođn cuêa chuâng

Caâc nhađ kyô thuíơt rúngen ríịt ûu chuöơng kim loaơi nađy vò noâ ăïí cho tia rúngen ăi qua dïî dađng, hún hùỉn caâc kim loaơi khaâc Hiïơn nay, trïn toađn thïị giúâi, ngûúđi ta ăïìu duđng berili lađm “cûêa söí” cho caâc öịng rúngen Khaê nùng cho tia rúngen ăi qua cuêa caâc “cûêa söí” nađy cao gíịp gíìn hai chuơc líìn so vúâi caâc “cûêa söí” bùìng nhöm mađ trûúâc ăíy víîn ặúơc sûê duơng vađo muơc ăñch nađy

Berili ăaô ăoâng vai trođ nöíi bíơt trong sûơ phaât triïín cuêa hoơc thuýịt vïì cíịu taơo nguýn tûê vađ haơt nhín nguýn tûê Ngay tûđ höìi ăíìu nhûông nùm ba mûúi, khi bùưn phaâ haơt nhín berili bùìng haơt anfa, caâc nhađ víơt lyâ hoơc ngûúđi Ăûâc lađ Bothe vađ Becker ăaô khaâm phaâ ra caâi goơi lađ “bûâc xaơ berili”, tuy ríịt ýịu nhûng laơi coâ sûâc ăím xuýn ríịt maơnh: xuýn qua lúâp chò dađy vađi centimet Nùm 1932, nhađ baâc hoơc ngûúđi Anh lađ Chadwick ăaô xaâc ắnh ặúơc baên chíịt cuêa bûâc xaơ nađy Hoâa ra, ăoâ lađ möơt dođng caâc haơt trung hođa vïì ăiïơn vúâi khöịi lûúơng möîi haơt xíịp xó bùìng khöịi lûúơng cuêa proton Nhûông haơt múâi nađy ăaô ặúơc goơi lađ nútron

Vò khöng mang ăiïơn nïn caâc nútron dïî xím nhíơp vađo haơt nhín nguýn tûê cuêa caâc nguýn töị khaâc Tñnh chíịt nađy lađm cho nútron trúê thađnh viïn ăaơn hûôu hiïơu nhíịt ăïí bùưn phaâ haơt nhín nguýn tûê Hiïn nay, “ăaơi baâc nútron” ặúơc sûê duơng röơng raôi ăïí thûơc hiïơn caâc phaên ûâng haơt nhín

Viïơc nghiïn cûâu cíịu truâc nguýn tûê cuêa berili ăaô cho thíịy ăùơc trûng cuêa noâ lađ tiïịt diïơn bùưt giûô nútron thò nhoê mađ trõ söị phín taân nútron thò lúân Vò víơy, berili phaât taân nútron, lađm thay ăöíi hûúâng chuýín ăöơng vađ kòm haôm töịc ăöơ cuêa chuâng cho ăïịn trõ söị thñch húơp ăïí caâc phaên ûâng díy chuýín xaêy ra möơt caâch coâ hiïơu quaê hún Trong söị tíịt caê caâc víơt liïơu rùưn thò berili ặúơc coi lađ chíịt kòm haôm nútron töịt nhíịt Noâ toê ra tuýơt vúđi khi ăoâng vai trođ chíịt phaên

xaơ nútron, ặa caâc nútron trúê vïì vuđng hoaơt ăöơng cuêa caâc lođ phaên ûâng, ngùn giûô chuâng laơi, khöng ăïí cho chuâng bõ taên maât Berili cođn coâ tñnh chöịng bûâc xaơ ríịt cao, kïí caê úê nhiïơt ăöơ ríịt lúân Tíịt caê nhûông tñnh chíịt tuýơt diïơu nađy ăaô lađm cho berili trúê thađnh möơt trong nhûông nguýn töị cíìn thiïịt nhíịt cuêa kyô thuíơt nguýn tûê

Khaê nùng truýìn ím cuêa berili roô rađng lađ möơt ăiïìu mađ khoa hoơc ríịt ăaâng quan tím Trong khöng khñ, töịc ăöơ cuêa ím thanh lađ

330 meât trong möơt giíy, cođn trong nûúâc lađ 1500 meât trong möơt giíy Cođn trong berili thò ím thanh phaâ vúô tíịt caê caâc kyê luơc ăoâ vađ ăaơt ăïịn töịc ăöơ 12.600 meât trong möơt giíy (gíịp 2 -3 líìn so vúâi trong caâc víơt liïơu kim loaơi khaâc) Nhûông ngûúđi chïị taơo nhaơc cuơ ăaô chuâ yâ ăïịn ăùơc ăiïím nađy

Caê berili oxit cuông coâ nhiïìu tñnh chíịt quyâ baâu Tñnh chõu lûêa töịt (nhiïơt ăöơ noâng chaêy trïn 2500 ăöơ C), ăöơ bïìn hoâa hoơc lúân vađ ăöơ díîn nhiïơt cao cho pheâp sûê duơng víơt liïơu nađy lađm lúâp loât caâc lođ caêm ûâng, lađm nöìi ăïí níịu chaêy caâc kim loaơi vađ húơp kim Chùỉng haơn, ăïí níịu chaêy berili trong chín khöng, ngûúđi ta chó duđng nöìi lađm bùìng berili oxit, vò chíịt nađy hoađn toađn khöng tûúng taâc vúâi berili Oxit nađy lađ víơt liïơu chuê ýịu ăïí boơc caâc böơ phíơn toêa nhiïơt cuêa lođ phaên ûâng nguýn tûê

Tñnh chíịt caâch nhiïơt cuêa berili oxit cuông coâ thïí ặúơc sûê duơng trong viïơc nghiïn cûâu caâc tíìng ăíịt síu cuêa hađnh tinh chuâng ta Coâ möơt dûơ aân líịy míîu ăíịt ăaâ tûđ lúâp voê manti cuêa traâi ăíịt úê ăöơ síu 32

km nhúđ caâi goơi lađ “kim nguýn tûê” - möơt lođ phaên ûâng haơt nhín tñ hon ăùơt trong möơt voê boơc caâch nhiïơt lađm bùìng berili oxit vađ coâ muôi nhoơn bùìng húơp kim vonfram nùơng

Berili oxit ăaô coâ “thím niïn cöng taâc” cao trong cöng nghiïơp thuêy tinh Pha thïm noâ seô lađm tùng ăöơ cûâng, tùng chiïịt suíịt vađ ăöơ bïìn hoâa hoơc cuêa thuêy tinh Viïơc pha thïm berili oxit vađ caâc húơp chíịt khaâc cuêa berili cho pheâp lađm ặúơc nhûông loaơi thuêy tinh ăùơc biïơt coâ ăöơ trong suöịt cao ăöịi vúâi tíịt caê caâc tia quang phöí - tûđ tia tûê ngoaơi ăïịn tia höìng ngoaơi

Berili oxit cođn ặúơc duđng lađm nguýn liïơu ban ăíìu ăïí lađm ra ngoơc bñch nhín taơo vađ caâc loaơi ngoơc chûâa berili khaâc khi chuâng

ặúơc nuöi cíịy trong ăiïìu kiïơn aâp suíịt vađ nhiïơt ăöơ cao Hiïơn nay, quaâ trònh nađy ăaô ặúơc thûơc hiïơn khöng phaêi chó trong caâc phođng thñ nghiïơm khoa hoơc, mađ cođn caê trong nhûông ăiïìu kiïơn saên xuíịt

Nhûông lúđi tiïn ăoaân cuêa A E Fexman - nhađ baâc hoơc löîi laơc coâ nhiïìu ûúâc mú, ăaô trúê thađnh sûơ thíơt Chó möơt thúđi gian ngùưn nûôa thöi, berili seô ăaâp ûâng ặúơc nhûông hy voơng mađ ngûúđi ta ăang ăùơt vađo noâ Tûđ möơt nguýn töị hiïịm ñt ngûúđi biïịt ăïịn, ngađy nay noâ ăaô trúê thađnh möơt trong nhûông kim loaơi quan troơng nhíịt cuêa thïị kyê

Mg KIM LOAƠI “DÏÎ PHAÂT KHUĐNG”

Tòm kiïịm loaơi “ăaâ míìu nhiïơm” trûâ danh lađ möơt trong nhûông víịn ăïì chuê ýịu mađ biïịt bao “caân böơ khoa hoơc” cuêa caâc phođng thñ nghiïơm giaê kim thuíơt thúđi trung cöí ăaô döịc sûâc vađo ăíịy Hoơ hy voơng rùìng, nïịu coâ loaơi ăaâ ăoâ thò seô tòm ra bñ quýịt ăïí biïịn caâc kim loaơi reê tiïìn thađnh vađng

Caâc cuöơc tòm kiïịm ăaô ặúơc tiïịn hađnh theo nhiïìu hûúâng khaâc nhau Möơt söị ngûúđi ăïì nghõ duđng chò vađo muơc ăñch nađy Chò phaêi ặúơc ăöịt noâng ăïịn khi thu ặúơc “sû tûê ăoê” (tûâc lađ ăïịn khi noâng chaêy), sau ăoâ ăem ăun söi trong rûúơu vang chua Nhûông ngûúđi khaâc laơi cho rùìng, nûúâc ăaâi cuêa suâc víơt lađ nguýn liïơu thñch húơp nhíịt ăïí lađm ra “hođn ăaâ míìu nhiïơm” Möơt söị ngûúđi khaâc thò cho rùìng, chín lyâ úê trong nûúâc

Cuöịi thïị kyê XVIII, möơt trong nhûông nhađ giaê kim thuíơt ngûúđi Anh, coâ leô lađ ngûúđi theo phaâi thûâ ba, líịy nûúâc líịy chaêy ra tûđ lođng ăíịt úê gíìn thađnh phöị Epxom ăem ăun cho böịc húi hïịt, kïịt quaê lađ ăaô thu ặúơc möơt loaơi muöịi coâ võ ăùưng vađ coâ taâc duơng nhuíơn trađng, chûâ khöng phaêi lađ “thûâ ăaâ míìu nhiïơm” Míịy nùm sau múâi phaât hiïơn ra rùìng, khi tûúng taâc vúâi “kiïìm bíịt biïịn” (thúđi bíịy giúđ ngûúđi ta goơi xuât vađ potat nhû víơy), muöịi nađy taơo ra möơt chíịt böơt mađu trùưng, xöịp vađ nheơ Khi nung möơt khoaâng víơt tòm thíịy úê ngoaơi vi thađnh phöị cöí Hy Laơp Magnexi, ngûúđi ta cuông thu ặúơc thûâ böơt ăuâng nhû thïị Vò sûơ giöịng nhau nađy nïn muöịi Epxom ăaô ặúơc goơi lađ magezit trùưng

Nùm 1808, nhađ baâc hoơc ngûúđi Anh lađ Humphry Davy khi phín tñch magezit trùưng ăaô thu ặúơc möơt nguýn töị múâi mađ öng goơi lađ magie Lïî mûđng nhín dõp tòm ra nguýn töị múâi nađy ăaô

khöng coâ phaâo hoa, búêi vò thúđi bíịy giúđ chûa ai biïịt rùìng, “ặâa con múâi sinh” nađy coâ nhûông tñnh chíịt tuýơt vúđi thuöơc vïì kyô thuíơt lađm thuöịc phaâo

Magie lađ möơt thûâ kim loaơi trùưng nhû baơc vađ ríịt nheơ Noâ nheơ hún ăöìng hoùơc sùưt khoaêng nùm líìn; ngay caê nhöm “coâ caânh” cuông nùơng hún magie möơt líìn rûúôi Nhiïơt ăöơ noâng chaêy cuêa magie khöng cao lùưm, chó 650 ăöơ C, nhûng trong nhûông ăiïìu kiïơn bònh thûúđng thò níịu chaêy magie laơi tûúng ăöịi khoâ, vò khi bõ nung noâng trong khöng khñ ăïịn 550 ăöơ C, noâ buđng lïn vađ böịc chaây tûâc khùưc vúâi ngoơn lûêa saâng ăïịn choâi mùưt (tñnh chíịt nađy cuêa magie ặúơc sûê duơng röơng raôi trong kyô thuíơt lađm thuöịc phaâo) Ăïí ăöịt kim loaơi nađy, chó cíìn gñ vađo noâ möơt que diïm chaây dúê, cođn trong möi trûúđng khñ clo thò noâ tûơ böịc chaây ngay úê nhiïơt ăöơ úê trong phođng

Khi chaây, magie toêa ra nhiïơt lûúơng ríịt lúân vađ nhiïìu tia tûê ngoaơi: chó vađi gam “nhiïn liïơu” cuông ăuê ăïí ăun söi möơt cuơc nûúâc ăaâ Caâc nhađ khoa hoơc úê Viïơn hoâa hoơc cöng nghiïơp Vacsava ăaô lúơi duơng tñnh chíịt nađy cuêa magie vađo möơt viïơc ríịt ăöơc ăaâo: hoơ ăïì nghõ chïị taơo thûê voê ăöì höơp coâ gùưn möơt maênh magie moêng ăïí lađm chíịt ăöịt noâng: chó cíìn múê höơp ra lađ maênh magie tûơ böịc chaây vađ vađi phuât sau, coâ thïí doơn ngay moân ùn noâng lïn bađn

Trong khöng khñ, magie bõ múđ ăuơc ríịt nhanh búêi noâ bõ bao phuê búêi möơt lúâp mađng oxit Mađng nađy trúê thađnh lúâp “aâo giaâp” chùưc chùưn, giûô cho kim loaơi khöng bõ oxi hoâa thïm nûôa

Magie lađ möơt kim loaơi hoaơt ăöơng maơnh: noâ chiïịm ăoaơt oxi vađ clo úê ăa söị caâc nguýn töị khaâc möơt caâch dïî dađng Tuy magie bïìn vûông, chöịng laơi ặúơc taâc ăöơng cuêa möơt söị axit, natri cacbonat, caâc chíịt kiïìm ùn da, xùng, díìu hoêa, díìu khoaâng, nhûng magie laơi chõu khuíịt phuơc trûúâc nûúâc biïín vađ bõ hođa tan trong ăoâ Noâ híìu nhû khöng tûúng taâc vúâi nûúâc laơnh, song laơi ăííy oxi ríịt maơnh ra khoêi nûúâc noâng

Voê traâi ăíịt ríịt giađu magie: baêy “ăöìng nghiïơp” cuêa noâ trong Baêng tuíìn hoađn Menăelïep coâ mùơt trong thiïn nhiïn vúâi khöịi lûúơng lúân Caâc nhađ baâc hoơc phoêng ăoaân rùìng, úê caâc lúâp dûúâi cuđng cuêa voê traâi ăíịt, hađm lûúơng nguýn töị nađy hïịt sûâc lúân Magie coâ

trong thađnh phíìn cuêa gíìn hai trùm khoaâng víơt Trong söị ăoâ coâ möơt khoaâng víơt ríịt khaâc thûúđng: noâ dïî gíịp laơi nhû chiïịc khùn tay, coâ thïí duđng noâ nhû möơt túđ giíịy ăïí goâi möơt víơt nađo ăoâ, vađ cuöịi cuđng, laơi khoâ mađ duđng ngoân tay ăïí xeâ raâch noâ thađnh tûđng maênh

Nùm 1953, taơi vuđng Viïîn Ăöng, ngûúđi ta ăaô tòm thíịy möơt míîu khoaâng víơt nhû víơy, quaê lađ coâ möơt khöng hai Khi ăađo giïịng khai thaâc úê möơt moê quùơng ăa kim, cöng nhín úê ăíịy ăaô phaât hiïơn

ra möơt caâi hang nhoê vađ trong ăoâ coâ möơt “tíịm mađn” trùưng nhû baơc buöng thoông tûđ ẳnh xuöịng tûơa nhû ặúơc gíơp lađm ăöi “Tíịm mađn” nađy dađi chûđng möơt meât rûúôi, súđ vađo thò caêm thíịy nhû da thuâ, vûđa mïìm vûđa dai Ăöơ nheơ cuêa “vaêi” nađy khiïịn moơi ngûúđi phaêi kinh ngaơc Ngûúđi ta liïìn gûêi ngay víơt laơ vûđa tòm ặúơc nađy ăïịn Maxcúva Pheâp phín tñch hoâa hoơc ăaô cho biïịt rùìng, noâ chuê ýịu göìm magie alumosilicat vađ lađ palûgockit - möơt khoaâng víơt thuöơc nhoâm atbet líìn ăíìu tiïn ặúơc viïơn sô A E Fexman phaât hiïơn úê moê Palûgorxcú höìi nhûông nùm hai mûúi cuêa thïị kyê nađy Vò noâ coâ nhûông tñnh chíịt khaâc thûúđng nhû víơy nïn ngûúđi ta goơi khoaâng víơt nađy lađ “da ăaâ” Míîu “da ăaâ” tòm ặúơc úê Viïîn Ăöng hiïơn ặúơc töìn trûô taơi Viïơn baêo tađng khoaâng víơt hoơc thuöơc Viïơn hađn lím khoa hoơc Liïn Xö Míîu nađy trúê thađnh nöíi tiïịng lađ vò líìn ăíìu tiïn trïn thïị giúâi tòm thíịy möơt míîu da ăaâ coâ kñch thûúâc lúân nhû víơy

Magezit, ăolomit vađ cacnalit lađ caâc khoaâng víơt coâ yâ nghôa quan troơng nhíịt vïì mùơt nguýn liïu duđng ăïí saên xuíịt magie

Coâ hai phûúng phaâp saên xuíịt magie: phûúng phaâp nhiïơt ăiïơn vađ phûúng phaâp ăiïơn phín Trong trûúđng húơp thûâ nhíịt, ngûúđi ta ăiïìu chïị magie trûơc tiïịp tûđ oxit bùìng caâch duđng möơt chíịt khûê nađo ăoâ, chùỉng haơn nhû cacbon, nhöm v v cho taâc duơng vúâi magie oxit Phûúng phaâp nađy khaâ ăún giaên vađ trong thúđi gian gíìn ăíy ặúơc sûê duơng ngađy cađng röơng raôi Nhûng hiïơn nay, phûúng phaâp ăiïơn phín víîn lađ phûúng phaâp cöng nghiïơp chuê ýịu ăïí ăiïìu chïị magie ÚÊ ăíy ngûúđi ta ăiïơn phín caâc muöịi magie noâng chaêy, chuê ýịu lađ caâc muöịi clorua Bùìng caâch nađy coâ thïí thu nhíơn ặúơc magie ríịt tinh khiïịt, chûâa khöng ăïịn 0,01 % taơp chíịt

Khöng phaêi chó riïng voê traâi ăíịt múâi giađu magie Nhûông kho tađng xanh thùỉm cuêa caâc biïín vađ ăaơi dûúng ăang baêo töìn nhûông trûô lûúơng magie ặúơc böí sung thûúđng xuýn vađ thûơc tïị lađ khöng bao giúđ caơn Chó cíìn noâi rùìng, trong möơt meât khöịi nûúâc biïín coâ túâi gíìn böịn kilögam magie thò ăuê thíịy ăiïìu ăoâ Cođn toađn böơ khöịi lûúơng nguýn töị nađy hođa tan trong nûúâc biïín vađ ăaơi dûúng lađ 6.1016 tíịn Ngay caê nhûông ngûúđi úê xa caâch vúâi toaân hoơc coâ leô cuông hònh dung ặúơc con söị nađy to lúân ăïịn chûđng nađo Tuy nhiïn, ăïí thíịy roô hún, chuâng ta haôy hònh dung: tûđ ăíìu cöng nguýn ăïịn nay, loađi ngûúđi múâi traêi qua hún 60 tó (6.1010) giíy Cođn nïịu nhû ngay tûđ ngađy ăíìu cöng nguýn, ngûúđi ta ăaô bùưt ăíìu khai thaâc magie tûđ nûúâc biïín vađ ăïịn nay phaêi ruât cho hïịt toađn böơ trûô lûúơng nguýn töị nađy trong nûúâc thò möîi giíy phaêi khai thaâc ặúơc möơt triïơu tíịn magie!

Tuy víơy, haêi vûúng víîn coâ thïí ýn tím vïì cuêa caêi cuêa mònh: ngay caê trong nhûông nùm chiïịn tranh thïị giúâi thûâ hai, khi mađ viïơc saên xuíịt magie ăaơt mûâc ăaâng kïí, thò ngûúđi ta cuông múâi chó khai thaâc ặúơc tûđ nûúâc biïín caê thaêy 80 ngađn tíịn magie trong möơt nùm (chûâ khöng phaêi trong möơt giíy!) Cöng nghïơ khai thaâc magie khaâ ăún giaên Trong nhûông chiïịc thuđng lúân ngûúđi ta tröơn líîn nûúâc biïín vúâi vöi vûôa lađm tûđ voê sođ biïín nghiïìn vuơn Kïịt quaê lađ taơo thađnh vûôa magezi; sau ăoâ vûôa nađy chuýín thađnh magie clorua Tiïịp theo, magie ặúơc taâch khoêi clo bùìng caâch ăiïơn phín Hiïơn nay, caâc nhađ maây saên xuíịt magie tûđ nûúâc biïín ăang hoaơt ăöơng úê nhiïìu nûúâc, mađ chuê ýịu lađ úê caâc nûúâc khöng coâ trûô lûúơng magie phong phuâ Tiïơn thïí caâc xñ nghiïơp ven biïín nađy cođn ăiïìu chïị muöịi ùn, muöịi Glaubú, clo, nûúâc uöịng vađ nûúâc muöịi ăïí saên xuíịt xuât ùn da

Nûúâc úê caâc höì mùơn chûâa magie clorua cuông coâ thïí lađ möơt nguöìn cung cíịp magie ÚÊ Liïn Xö cuông coâ nhûông “kho” magie nhû thïị, chùỉng haơn, úê Crûm (höì Xaki, höì Xaxûc - Ivas), úê lûu vûơc söng Vonga (höì Entön) vađ nhiïìu núi khaâc Võnh Cara-Bögat-Hön töìn trûô nhiïìu nguýn liïơu magie: nûúâc mùơn úê ăíy chûâa túâi 30% muöịi cuêa nguýn töị nađy

Nhû víơy, caâc baơn ăaô biïịt magie lađ gò vađ noâ ặúơc khai thaâc nhû thïị nađo Song nguýn töị nađy vađ caâc húơp chíịt cuêa noâ ặúơc sûê duơng vađo muơc ăñch gò?

Tñnh nheơ coâ thïí lađm cho kim loaơi trúê thađnh möơt víơt liïơu kïịt cíịu tuýơt vúâi Nhûng tiïịc thay, magie nguýn chíịt laơi mïìm vađ khöng bïìn Vò víơy, caâc nhađ thiïịt kïị buöơc phaêi sûê duơng caâc húơp kim cuêa magie vúâi caâc kim loaơi khaâc Húơp kim cuêa magie vúâi nhöm, vúâi keôm, vúâi mangan ặúơc sûê duơng ríịt röơng raôi Möîi möơt thađnh phíìn cuêa cöơng ăöìng nađy ăïìu goâp “cöí phíìn” cuêa mònh vađo nhûông tñnh chíịt chung: nhöm vađ keôm lađm tùng ăöơ bïìn cuêa húơp kim, mangan lađm tùng tñnh chíịt chöịng ùn mođn Cođn magie thò sao? Magie lađm cho húơp kim trúê nïn nheơ - caâc chi tiïịt lađm bùìng húơp kim magie nhe hún 20 - 30% so vúâi lađm bùìng nhöm, nheơ hún 50 - 75% so vúâi lađm bùìng gang hoùơc theâp Trong thúđi gian gíìn ăíy, nhiïìu nûúâc ăaô chïị taơo ặúơc nhûông húơp kim kïịt cíịu nheơ khaâc thûúđng, göìm magie vađ liti, mađ leô tíịt nhiïn, luâc nađo cuông tòm ặúơc nhûông cöng viïơc thuâ võ liïn quan túâi chuâng

Caâc nhađ chïị taơo maây bay khöng thïí khöng chuâ yâ ăïịn tñnh nheơ cuêa caâc húơp kim magie Ngay tûđ nùm 1934, Liïn Xö ăaô chïị taơo chiïịc maây bay “Sergo Orjönikitze” hoađn toađn bùìng caâc húơp kim magie Sau khi thûê nghiïơm thađnh cöng, maây bay nađy ăaô ặúơc sûê duơng trong nhiïìu nùm Kinh nghiïơm nađy ăaô coâ ñch trong nhiïìu nùm chiïịn tranh vïơ quöịc vô ăaơi, khi mađ caâc húơp kim magie ặúơc duđng ăïí chïị taơo xe, thín caâc khñ cuơ vađ caâc chi tiïịt maây bay

Magie cuông coâ cú súê vûông chùưc ăïí ặúơc sûê duơng trong kyô thuíơt tïn lûêa: nhúđ coâ tó nhiïơt cao mađ úê nhûông thúđi ăiïím noâng nhíịt, caâc böơ phíơn bïn ngoađi cuêa maây moâc vuô truơ lađm bùìng húơp kim magie bõ noâng ñt hún so vúâi lađm bùìng theâp

Cöng nghiïơp chïị taơo ö tö, cöng nghiïơp dïơt, in, kyô thuíơt vö tuýịn, saên xuíịt khñ cuơ quang hoơc - ngađy nay, ăíu ăíu cuông sûê duơng nhûông húơp kim nheơ cuêa magie Nguýn töị nađy ăoâng vai trođ khöng keâm phíìn quan troơng trong caê ngađnh luýơn kim Noâ ặúơc sûê duơng lađm chíịt khûê khñ trong quaâ trònh saên xuíịt nhiïìu thûâ kim loaơi (vanaăi, crom, ziriconi, titan) Magie goâp phíìn vađo viïơc khûê oxi trong theâp vađ trong caâc húơp kim - noâ lađm giaêm lûúơng oxi lađ chíịt ríịt coâ haơi ăöịi vúâi kim loaơi

Khi pha vađo gang noâng chaêy, magie lađm cho gang thay ăöíi tñnh chíịt, lađm cho cíịu truâc vađ nhiïìu tñnh chíịt cú hoơc khaâc cuêa gang trúê nïn töịt hún Caâc víơt ăuâc bùìng gang biïịn tñnh coâ thïí thay thïị caâc víơt ređn bùìng theâp Tuy nhiïn, khöng phaêi dïî lađm cho magie tiïịp xuâc vúâi caâc kim loaơi noâng chaêy, vò nheơ nïn noâ khöng chõu chòm vađo kim loaơi loêng mađ cûâ nöíi trïn bïì mùơt, röìi chaây buđng lïn vađ lađm cho gang tung toeâ khoêi gaâo muâc Thíơt lađ dïî hiïíu khi loaơi “phaâo hoa” nhû thïị khöng lađm cho caâc nhađ luýơn kim thñch thuâ ÚÊ ăíy ăaô tòm ặúơc löịi thoaât: eâp höîn húơp göìm magie, chíịt deêo vađ caâc thađnh phíìn khaâc thađnh tûđng baânh, bïn trong coâ loôi theâp ăoâng vai trođ lađm víơt nùơng Baânh nađy seô “ngoan ngoaôn” lùơn vađo gang noâng chaêy Caâc chíịt phuơ bao quanh magie seô chaây tûđ tûđ, khöng lađm cho magie buđng lïn Loôi theâp tan ra nhanh choâng vađ hođa tan trong gang noâng chaêy, magie cođn laơi möơt mònh chùỉng gíy nïn ăiïìu gò khaâc ngoađi viïơc caêi thiïơn tñnh chíịt cuêa gang

Hoaơt tñnh hoaâ hoơc cuêa magie ăaô gúơi cho caâc cöng trònh sû ngađnh thuyê lúơi möơt yâ nghô thuâ võ: dòm möơt tíịm magie vađo nûúâc vađ nöịi noâ vúâi kïịt cíịu kim loaơi ngíìm bùìng möơt díy díîn lađ ta coâ ặúơc möơt böơ bin coâ kñch thûúâc ríịt lúân, trong ăoâ, nûúâc ăoâng vai trođ chíịt ăiïơn phín Tíịm magie thûơc hiïơn chûâc nùng cuêa möơt ăiïơn cûơc hoaơt ăöơng seô bõ phaâ hoaơi díìn díìn, song nhúđ víơy mađ noâ baêo vïơ vûông chùưc phíìn kim loaơi cuêa kïịt cíịu chñnh Caâc hađnh lang ngíìm bùìng theâp vađ bï töng cöịt theâp cuêa cöng trònh khai thaâc moê Ăaâ Díìu – núi úê cuêa nhûông ngûúđi khai thaâc díìu moê trïn biïín Caxpi, ăïìu ặúơc baêo vïơ bùìng phûúng phaâp nađy

Dûúâi nûúâc, magie cođn coâ möơt cöng duơng khaâc ÚÊ nûúâc Anh, ngûúđi ta ăaô chïị taơo möơt loaơi aâo lùơn síu bùìng caâc húơp kim cuêa magie coâ khaê nùng chõu ặúơc aâp suíịt thuyê tinh lúân Khöng bao líu nûôa seô ăïịn luâc mađ caâc nhađ ắa chíịt, thúơ khoan, thúơ lùưp raâp seô mùơc nhûông böơ quíìn aâo nheơ vađ bïìn nhû víơy ăïí lùơn xuöịng ăaây biïín tiïịn hađnh nhûông cöng viïơc liïn quan túâi viïơc khai thaâc khoaâng saên

Magie (úê daơng böơt, daơng súơi, daơng daêi) böịc chaây vúâi ngoơn lûêa saâng trùưng túâi choâi mùưt Tñnh chíịt íịy ặúơc sûê duơng röơng raôi trong kyô thuíơt quín sûơ - ăïí saên xuíịt phaâo saâng vađ phaâo hiïơu, ăaơn phaâo vaơch ặúđng vađ bom chaây Trûúâc ăíy, caâc nhađ nhiïịp aênh ăaô ríịt

quen thuöơc vúâi nguýn töị nađy: “Bònh tônh! Töi chuơp nheâ!” – thïị röìi aânh chúâp rûơc saâng cuêa böơt magie chiïịu roơi vađo khuön mùơt cuêa nhûông ai muöịn giûô laơi hònh aênh cuêa mònh cho con chaâu Ngađy nay, magie khöng cođn giûô vai trođ nađy nûôa – caâc ăeđn ăiïơn cûơc maơnh ăaô buöơc noâ phaêi “tûđ chûâc”

Nhûng chùưn hùỉn ăiïìu ăoâ khöng lađm cho magie phaêi buöìn ríìu: noâ cođn coâ nhûông cöng viïơc quan troơng hún Chñnh magie tham gia vađo möơt cöng viïơc to lúân lađ tñch luyô nùng lûúơng mùơt trúđi Magie coâ mùơt trong chíịt diïơp luơc – möơt phaâp sû vô ăaơi, lađ chíịt híịp thuơ nùng lûúơng mùơt trúđi röìi duđng nùng lûúơng íịy ăïí biïịn khñ cacbonic vađ nûúâc thađnh nhûông chíịt hûôu cú phûâc taơp (ặúđng, tinh böơt ) cíìn thiïịt cho sûơ söịng cuêa con ngûúđi vađ cuêa moơi ăöơng víơt Quaâ trònh taơo thađnh caâc chíịt hûôu cú nhû víơy ặúơc goơi lađ sûơ quang húơp; quaâ trònh nađy coâ keđm theo sûơ giaêi phoâng oxi tûđ laâ cíy Nïịu khöng coâ chíịt diïơp luơc thò seô khöng coâ sûơ söịng, mađ nïịu khöng coâ magie thò khöng coâ chíịt diïơp luơc, vò nguýn töị nađy chiïịm ăïịn 2% trong ăoâ Nhû víơy coâ nhiïìu khöng? Caâc baơn thûê ăoaân xem: chó riïng lûúơng magie trong chíịt diïơp luơc cuêa thûơc víơt cuông ăaô lïn ăïịn gíìn 100 tyê tíịn! Ngoađi thûơc víơt ra, magie cođn coâ mùơt trong híìu hïịt tíịt caê caâc cú thïí söịng Giaê sûê baơn cín nùơng 60 kg thò trong ăoâ coâ chûđng 25 g magie

Höìi giûôa nhûông nùm 60, caâc nhađ baâc hoơc úê Trûúđng ăaơi hoơc töíng húơp Minnexöta (Myô) ăaô lađm möơt viïơc ríịt böí ñch: hoơ ăaô choơn voê trûâng lađm ăöịi tûúơng nghiïn cûâu khoa hoơc vađ xaâc ắnh ặúơc rùìng, voê trûâng chûâa cađng nhiïìu magie thò cađng bïìn chùưc Ăiïìu ăoâ coâ nghôa lađ nïịu thay ăöíi thađnh phíìn thûâc ùn cuêa gađ ăeê, ta coâ thïí lađm tùng ăöơ bïìn cuêa voê trûâng Chó cíìn qua nhûông con söị sau ăíy cuông ăuê thíịy tíìm quan trong cuêa kïịt luíơn nađy ăöịi vúâi nöng nghiïơp: chó riïng úê bang Minnexöta, thiïơt haơi hađng nùm do naơn vúô trûâng lïn túâi hún möơt triïơu ăö la Víơy seô khöng coâ ai noâi rùìng, cöng trònh nghiïn cûâu nađy cuêa caâc nhađ baâc hoơc lađ khöng coâ giaâ trõ

Magie cuông ặúơc sûê duơng röơng raôi trong y hoơc : chuâng ta ăaô noâi ăïịn “muöịi Anh” (tûâc magie sunfat) lađ möơt thûâ thuöịc xöí ríịt töịt Magie oxit tinh khiïịt (magezi nung) ặúơc sûê duơng khi ăöơ axit cuêa dõch võ quaâ cao, khi bõ úơ chua vađ nhiïîm ăöơc axit Magie peroxit lađ möơt thûâ thuöịc chöịng nhiïîm khuíín khi bõ röịi loaơn tiïu hoaâ

Caâc söị liïơu thöịng kï ăaô khùỉng ắnh rùìng, nhûông ngûúđi söịng úê caâc vuđng coâ khñ híơu íịm aâp thò ñt bõ bïơnh co thùưt maơch maâu hún so vúâi nhûông ngûúđi phûúng bùưc Nhû chuâng ta ăaô biïịt, tiïm dung dõch cuêa möơt söị muöịi magie vađo tônh maơch hoùơc vađo bùưp thõt thò trõ ặúơc chûâng co thùưt vađ kinh giíơt Hoa quaê vađ rau giuâp cho viïơc tñch luyô möơt lûúơng dûơ trûô cíìn thiïịt caâc muöịi nađy trong cú thïí (mú, ăađo vađ suâp lú ríịt giađu magie) Chùỉng haơn, úê chíu AÂ, núi mađ khííu phíìn thûâc ùn nhiïìu magie, thò bïơnh xú cûâng ăöơng maơch vađ caâc chûâng bïơnh tim maơch khaâc ñt xaêy ra hún úê chíu Íu hoùơc chíu Myô Caâc thíìy thuöịc úê Anh khuýn rùìng, möîi ngađy nïn ùn böịn quêa chuöịi ăïí buđ laơi möơt nûêa nhu cíìu vïì magie cuêa cú thïí trong möơt ngađy ăïm (khoaêng 0,3 – 0,5 gam)

Nhûông thñ nghiïơm do caâc nhađ khoa hoơc Hungari tiïịn hađnh trïn ăöơng víơt ăaô xaâc nhíơn rùìng, nïịu thiïịu magie trong cú thïí thò dïî mùưc bïơnh nhöìi maâu Ngûúđi ta ăaô cho möơt söị con choâ ùn vúâi khííu phíìn giađu magie vađ möơt söị con choâ khaâc vúâi khííu phíìn ngheđo magie Kïịt quaê thñ nghiïơm nađy ăaô cho thíịy rùìng, nhûông con choâ nađo mađ khííu phíìn ùn cuêa chuâng thiïịu magie thò ăïìu mùưc bïơnh nhöìi maâu cú tim

ÚÊ nhûông ngûúđi hay caâu gùưt, dïî bõ xuâc ăöơng, caâc cú tim khi lađm viïơc thûúđng hay bõ röịi loaơn hún lađ úê nhûông ngûúđi ăiïìm tônh Súê

dô nhû víơy lađ vò khi tûâc giíơn magie coâ trong cú thïí seô bõ “böịc chaây”

Caâc nhađ sinh hoơc Phaâp cho rùìng, nguýn töị nađy seô giuâp caâc thíìy thuöịc chöịng laơi möơt cùn bïơnh nghiïm troơng cuêa thïị kyê XX lađ bïơnh lao lûơc Caâc cöng trònh nghiïn cûâu ăaô cho thíịy rùìng, trong maâu cuêa nhûông ngûúđi mïơt moêi coâ ñt magie hún so vúâi nhûông ngûúđi cođn sung sûâc, vađ ngay caê khi mađ “ặúđng cong magie” chó bõ lïơch ríịt

ñt so vúâi mûâc bònh thûúđng thò cuông khöng phaêi lađ hoađn toađn vö sûơ

Caâc nhađ sinh hoơc Phaâp cuông ăaô xaâc ắnh ặúơc aênh hûúêng ríịt ăaâng chuâ yâ cuêa nhiïìu nguýn töị ăöịi vúâi giúâi tñnh cuêa thïị hïơ con chaâu Thò ra, nïịu trong thûâc ùn cuêa con víơt meơ mađ thûđa kali thò ăađn con sinh ra seô chuê ýịu lađ con ặơc, cođn nïịu thûâc ùn chûâa nhiïìu canxi vađ magie thò ăađn con sinh ra chuê ýịu lađ con caâi Coâ thïí chùỉng bao líu nûôa, caâc thíìy thuöịc seô thaêo ra nhûông thûơc ăún ăùơc

biïơt cho caâc bađ meơ tûúng lai baêo ăaêm cho hoơ sinh con trai hay con gaâi theo yâ muöịn Nhûng trûúâc hïịt cíìn phaêi xaâc ắnh cho roô, taâc duơng cuêa caâc nguýn töị nađy nhû ăaô ghi nhíơn ặúơc, liïơu coâ thïí aâp duơng ặúơc cho con ngûúđi hay khöng Búêi vò, caâc cuöơc khaêo nghiïơm vûđa kïí múâi chó ặúơc tiïịn hađnh ăöịi vúâi bođ caâi

Phaơm vi sûê duơng caâc húơp chíịt cuêa magie khöng phaêi chó boâ heơp trong y hoơc Chùỉng haơn, magie oxit ặúơc sûê duơng trong cöng nghiïơp cao su, trong viïơc saên xuíịt xi mùng, gaơch chõu lûêa Möơt haông úê Canada ăaô hoađn chónh cöng nghïơ saên xuíịt möơt loaơi víơt liïơu chõu lûêa múâi chöịng ặúơc aênh hûúêng cuêa caâc loaơi xó, coâ ăöơ bïìn cao vađ ăöơ röîng nhoê; úê ăíy, magie oxit coâ ăöơ tinh khiïịt cao chñnh lađ thađnh phíìn chuê ýịu cuêa loaơi víơt liïơu chõu lûêa nađy

Nhû chuâng ta ăïìu biïịt, caâc ăeđn ăiïơn tûê thöng thûúđng chó bùưt ăíìu lađm viïơc sau khi chuâng ăaô ặúơc ăöịt noâng Möîi líìn chuâng ta múê maây thu thanh hoùơc thu hònh ăïìu phaêi chúđ möơt luâc röìi múâi nghe ặúơc tiïịng nhaơc hoùơc nhòn thíịy mađn aênh nhíịp nhaây Ăïí khùưc phuơc nhûúơc ăiïím nađy cuêa ăeđn ăiïơn tûê, caâc nhađ khoa hoơc Ba Lan ăaô ăïì nghõ phuê möơt lúâp magie oxit lïn catöt Loaơi ăeđn múâi nađy seô lađm viïơc ngay khi ăoâng maơch

Ngay tûđ nùm 1867, möơt ngûúđi Phaâp tïn lađ Xoren ăaô tröơn magie oxit nung noâng vúâi dung dõch magie clorua ăíơm ăùơc vađ ăaô thu ặúơc caâi goơi lađ ximùng magezi (hay ximùng Xoren) Ngađy nay, ngûúđi ta sûê duơng chíịt gùưn kïịt nađy ăïí saên xuíịt caâc liïơu víơt liïơu xíy dûơng vûđa nheơ vûđa chöịng chaây, vûđa caâch ím: ăoâ lađ fibrolit lađm tûđ phoi göî vađ xilolit lađm tûđ muđn cûa

Magie peroxit ặúơc duđng ăïí tííy trùưng vaêi, magie sunfat ặúơc sûê duơng trong cöng nghiïơp dïơt vađ cöng nghiïơp giíịy ăïí lađm chíịt tííy trûúâc khi nhuöơm, cođn magie cacbua thò ặúơc duđng vađo viïơc saên xuíịt víơt liïơu caâch nhiïơt

Cuöịi cuđng möơt lônh vûơc hoaơt ăöơng quan troơng nûôa cuêa magie lađ ngađnh hoâa hoơc hûôu cú ÚÊ daơng böơt, magie ặúơc sûê duơng ăïí khûê nûúâc trong caâc chíịt hûôu cú quan troơng nhû rûúơu vađ anilin Caâc húơp chíịt hûôu cú chûâa magie (trong ăoâ, nguýn tûê magie trûơc tiïịp liïn kïịt vúâi nguýn tûê cacbon) coâ yâ nghôa ríịt lúân Caâc chíịt nađy, ăùơc biïơt

lađ caâc húơp chíịt ankin- magie- halogenua (thuöịc thûê Grignard) mađ trong thađnh phíìn cuêa noâ coâ caâc halogen (clo, brom hoùơc iot), ặúơc sûê duơng röơng raôi trong hoâa hoơc Vai trođ cuêa caâc húơp chíịt nađy quan troơng túâi mûâc vađo nùm 1912, nhađ hoâa hoơc ngûúđi Phaâp lađ Grinia (Grignard) ặúơc nhíơn giaêi thûúêng Nobel do ăaô ăiïìu chïị ặúơc caâc ankin- magie- halogenua vađ hoađn thađnh viïơc töíng húơp caâc chíịt hûôu cú Sau ăoâ nhiïìu nùm, öng ăaô viïịt: “ Tûơa höì nhû möơt cíy ăađn

vô cíìm ăaô ặúơc lïn díy thíơt töịt, dûúâi nhûông ngoân tay ăiïu luýơn, caâc húơp chíịt hûôu cú chûâa magie coâ thïí phaât ra nhûông tiïịng ngín vang vúâi ím hûúêng möîi luâc möơt múâi meê, bíịt ngúđ vađ hađi hođa hún”

Thïị ăíịy, hoaơt ăöơng cuêa magie trong thiïn nhiïn vađ trong nïìn kinh tïị quöịc dín thíơt lađ ăa daơng, trïn nhiïìu phûúng diïơn Song coâ leô haôy cođn súâm nïịu ta noâi vïì nguýn töị nađy rùìng: “Tíịt caê nhûông gò coâ thïí lađm ặúơc thò noâ ăaô lađm hïịt caê röìi” Nhađ luýơn kim

Xö - Viïịt nöíi tiïịng, viïơn sô A F Bïlop ăaô tiïn ăoaân viïơc sûê duơng röơng raôi magie lađm víơt liïơu kïịt cíịu Öng viïịt: “Ăïịn nùm 2000, nhíịt thiïịt seô tòm ặúơc caâch baêo vïơ magie khoêi bõ ùn mođn vađ noâ seô lađ möơt trong nhûông kim loaơi cú baên”

Caâc húơp kim cuêa magie ăaô ặúơc lïn mùơt trùng; núi ăíy, úê daơng möơt söị chi tiïịt cuêa chiïịc maây khoan tûơ ăöơng ăùơt trïn traơm

“mùơt trùng - 24”, chuâng ăaô tham gia vađo viïơc líịy míîu ăíịt ăaâ trïn Nguýơt Cíìu Nhûông ýu cíìu ríịt nghiïm ngùơt ăaô ặúơc ăùơt ra cho viïơc líịy míîu ăíịt ăaâ Thûâ nhíịt lađ cú cíịu nađy phaêi nheơ, vò trong möơt cuöơc du hađnh ặúđng dađi nhû víơy, phaêi töịn möơt lûúơng chíịt ăöịt ríịt lúân cho möîi kg vö ñch Thûâ hai lađ caâc chi tiïịt cuêa maây phaêi ríịt bïìn: nïịu khöng tin chùưc rùìng chuâng seô khöng díîn ăïịn nhûông giíy phuât gian nan thò viïơc ặa chuâng vađo möîi chuýịn cöng caân hïơ troơng nhû víơy chùỉng cođn coâ yâ nghôa gò nûôa Mađ quaê thíơt, coâ thïí coi nhûông phuât lađm viïơc trïn mùơt trùng thûơc sû lađ nhûông phuât cûơc kyđ gay go

Nhûông ngûúđi thiïịt kïị maây khoan tûơ ăöơng líịy míîu ăíịt ăaâ noâi trïn ăaô quýịt ắnh sûê duơng caâc húơp kim cuêa titan vađ magie, vò chuâng vûđa nheơ vûđa bïìn Trûúâc khi ặa lïn mùơt trùng, caâc nhađ baâc hoơc ăaô thûê nghiïơm thiïịt bõ líịy míîu ăíịt ăaâ trong nhûông ăiïìu kiïơn khoâ khùn nhíịt trïn traâi ăíịt Noâ ặúơc kiïím tra bùìng caâch cho khoan ăuê moơi loaơi ăíịt ăaâ khaâc nhau, trong ăoâ coâ caê nhûông loaơi ăíịt

ăaâ rùưn chùưc nhíịt Luâc ăíìu, cuöơc thûê nghiïơm ặúơc tiïịn hađnh trong nhûông ăiïìu kiïơn khñ híơu bònh thûúđng, sau ăoâ múâi thûê nghiïơm trong nhûông buöìng kñn lúân, coâ ăöơ chín khöng ríịt cao vađ úê nhiïơt ăöơ cao thíịp khaâc nhau phoêng theo nhûông ăiïìu kiïơn trïn mùơt trùng, núi mađ hïịt sûơ “oi bûâc” ban ngađy (noâng ăïịn +110 ăöơ C) laơi tiïịp ăïịn sûơ “laơnh giaâ” ban ăïm (laơnh ăïịn -120 ăöơ C) Caâc cuöơc thûê nghiïơm ăaô thađnh cöng Ñt líu sau, caê chuýịn bay cuêa traơm tûơ ăöơng ăaô diïîn

ra töịt ăeơp: míîu ăíịt ăaâ trïn mùơt trùng ăaô ặúơc ặa vïì traâi ăíịt

Al

“BAƠC” LÍỊY TÛĐ ĂÍỊT SEÂT

Nhađ viïịt sûê cöí ăaơi Plini Böị coâ kïí laơi möơt sûơ kiïơn lyâ thuâ tûđng xaêy ra gíìn hai ngađn nùm vïì trûúâc Möơt höm, möơt ngûúđi laơ ăïịn gùơp hoađng ăïị La Maô Tibïri Ngûúđi ăoâ mang tùơng hoađng ăïị möơt caâi cheân do chñnh mònh lađm ra tûđ möơt thûâ kim loaơi líịp laânh nhû baơc, nhûng laơi ríịt nheơ Ngûúđi thúơ noâi rùìng, anh ta líịy ặúơc thûâ kim loaơi mađ chûa ai biïịt nađy tûđ ăíịt seât Coâ leô Tibïri ñt khi bíơn tím biïịt

ún ai, vađ öng ta cuông lađ möơt hoađng ăïị thiïín cíơn Súơ rùìng, thûâ kim loaơi múâi vúâi nhûông tñnh chíịt tuýơt vúđi cuêa noâ seô lađm míịt hïịt giaâ trõ cuêa ăöịng vađng vađ baơc ăang cíịt giûô trong kho, nïn võ hoađng ăïị nađy ăaô ra lïơnh cheâm ăíìu ngûúđi phaât minh vađ phaâ tan xûúêng cuêa anh ta ăïí tûđ ăíịy vïì sau khöng cođn ai daâm saên xuíịt thûâ kim loaơi

“nguy hiïím” íịy nûôa

Ăoâ lađ chuýơn coâ thíơt hay chó lađ truýìn thuýịt - thíơt khoâ noâi Nhûng díîu sao thò “nguy cú” cuông ăaô qua khoêi, vađ tiïịc thay, ăaô qua líu lùưm röìi Maôi ăïịn thïị kyê XVI, tûâc lađ khoaêng möơt ngađn nùm trùm nùm vïì sau, lõch sûê cuêa nhöm múâi ặúơc ghi thïm möơt trang múâi Võ y sûơ kiïm nhađ vaơn víơt hoơc ăíìy tađi nùng ngûúđi Ăûâc lađ Philip Aureon Teofrat Bombat Fön Höhengíy (Philippus Aureolus Theophratus Bombastus Von Hohenheim) - ngûúđi ăaô ăi vađo lõch sûê vúâi biïơt danh lađ Paratxen, ăaô lađm ặúơc ăiïìu ăoâ Khi nghiïn cûâu caâc chíịt vađ caâc khoaâng víơt khaâc nhau trong ăoâ coâ caê caâc loaơi pheđn, nhađ baâc hoơc nađy ăaô xaâc ắnh ặúơc rùìng, chuâng lađ “muöịi cuêa möơt loaơi ăíịt chûâa pheđn nađo ăoâ” mađ thađnh phíìn cuêa noâ coâ chûâa oxit cuêa möơt kim loaơi chûa ai biïịt; thûâ oxit nađy vïì sau ặúơc goơi lađ ăíịt pheđn

Tûđ thúđi xa xûa ngûúđi ta ăaô biïịt ăïịn caâc loaơi pheđn mađ Paratxen tûđng quan tím Theo xaâc nhíơn cuêa nhađ viïịt sûê ngûúđi Hy

Laơp lađ Hïroăot (söịng úê thïị kyê thûâ V trûúâc cöng nguýn) thò caâc dín töơc cöí xûa ăaô duđng möơt loaơi chíịt khoaâng mađ hoơ goơi lađ

“Alumen”, nghôa lađ “lađm sùn súơi” ăïí giûô mađu khi nhuöơm vaêi Chíịt khoaâng nađy chñnh lađ pheđn

Vađo khoaêng thïị kyê thûâ VIII - IX, pheđn ăaô ặúơc duđng ăïí nhuöơm vaêi, ăïí thuöơc da cûđu, da dï úê nûúâc Nga cöí xûa Thúđi trung cöí, möơt söị xûúêng saên xuíịt pheđn ăaô hoaơt ăöơng úê chíu Íu

Nùm 1754, nhađ hoâa hoơc ngûúđi Ăûâc lađ Anărïat Xighizmunăú Macgrap (Andreas Sigismund Marggaf) ăaô taâch ặúơc thûâ “ăíịt chûâa pheđn” mađ Paratxen ăaô noâi ăïịn tûđ hai trùm nùm trûúâc ăoâ Phaêi qua míịy chuơc nùm nûôa, nhađ baâc hoơc ngûúđi Anh lađ Hanfri Ăïvi (Humphry Davy) múâi thûê tòm caâch taâch thûâ kim loaơi íín naâu trong pheđn Nùm 1807, bùìng caâch ăiïơn phín caâc chíịt kiïìm, öng ăaô phaât hiïơn ra natri vađ kali, nhûng öng chûa phín giaêi ặúơc ăíịt pheđn bùìng dođng ăiïơn nhû thïị Míịy nùm, nhađ baâc hoơc ngûúđi Thuơy Ăiïín lađ Iún Iacop Becxïliut (Jons Jakob Berxelius) cuông bùưt tay vađo nhûông cuöơc thûê nghiïơm nhû víơy, song cöng cuöơc cuêa öng khöng thu ặúơc kïịt quaê Mùơc díìu víơy, caâc nhađ baâc hoơc víîn quýịt ắnh ăùơt tïn cho kim loaơi “bíịt trõ” nađy: luâc ăíìu, Becxïliut goơi noâ lađ alumium, vađ vïì sau, Ăïvi ăaô ăöíi alumium thađnh aluminium (nhöm)

Nhađ baâc hoơc ngûúđi Ăan Maơch Hans Khrixtian Ecxtet (Hans Christian Oersted) lađ ngûúđi ăíìu tiïn chïị ặúơc nhöm kim loaơi giöịng nhû ngûúđi thúơ vö danh thúđi cöí La Maô Nùm 1825, trong möơt taơp chñ hoâa hoơc, öng ăaô ăùng möơt bađi trong ăoâ öng viïịt rùìng, sau nhûông thñ nghiïơm do öng tiïịn hađnh ăaô thu ặúơc “möơt mííu kim loaơi coâ míìu vađ aânh kim húi giöịng thiïịc” Nhûng taơp chñ nađy khöng nöíi tiïịng lùưm nïn thöng baâo cuêa Ecxtet híìu nhû khöng ặúơc giúâi khoa hoơc chuâ yâ ăïịn Vaê laơi, vò maêi mï nghiïn cûâu vïì ăiïơn tûê nïn chñnh nhađ baâc hoơc ăaô khöng coi troơng phaât minh nađy cuêa mònh

Hai nùm sau, möơt nhađ hoâa hoơc Ăûâc treê tuöíi nhûng ăaô nöíi tiïịng, tïn lađ Friăric Vúle (Friederich Wohler) ăaô ăïịn Cöpenhaghen ăïí gùơp Ecxtet Ecxtet cho Vúle biïịt lađ öng khöng ắnh tiïịp tuơc caâc thñ nghiïơm ăiïìu chïị nhöm nûôa Thïị lađ sau khi trúê

vïì nûúâc Ăûâc, Vúle ăaô lao ngay vađo nghiïn cûâu víịn ăïì nađy - möơt víịn ăïì mađ öng quan tím tûđ líu Chó ăïịn cuöịi nùm 1827, öng ăaô cöng böị phûúng phaâp ăiïìu chïị kim loaơi múâi nađy cuêa mònh Sûơ thûơc thò phûúng phaâp cuêa Vúle chó cho pheâp taâch ặúơc nhöm úê daơng haơt coâ ăöơ lúân khöng bùìng ăíìu kim bùng, nhûng nhađ baâc hoơc ăaô tiïịp tuơc lađm thûơc nghiïơm cho ăïịn khi hoađn chónh caâc phûúng phaâp ăiïìu chïị nhöm úê daơng khöịi ăùơc Öng phaêi míịt mûúđi taâm nùm vađo viïơc ăoâ

Thúđi bíịy giúđ, kim loaơi múâi nađy ăaô coâ danh tiïịng ngay Nhûng

vò ngûúđi ta chó thu ặúơc noâ vúâi lûúơng ríịt ñt oêi nïn giaâ cuêa noâ cao hún giaâ vađng vađ tòm mua ặúơc noâ khöng phaêi ăún giaên

Búêi víơy, cuông dïî hiïíu rùìng, khi möơt võ Quöịc vûúng úê chíu Íu ăaô sùưm riïng ặúơc cho mònh möơt böơ hoađng bađo ăñnh cuâc nhöm thò öng ta liïìn lïn mùơt vúâi caâc vua chuâa khaâc mađ moân xa xó nhû víơy khöng húơp vúâi tuâi tiïìn cuêa hoơ Caâc vua chuâa kia chùỉng cođn caâch nađo khaâc ngoađi ghen tûâc vúâi ngûúđi coâ diïîm phuâc ặúơc lađm chuê böơ cuâc quyâ hiïịm ăoâ vađ ăađnh ím thíìm buöìn baô chúđ ăïịn möơt ngađy töịt ăeơp hún

Chùỉng phaêi chúđ ăúơi líu, niïìm vui lúân ăaô ăïịn vúâi hoơ: nùm

1855, taơi cuöơc Triïín laôm quöịc tïị úê Pari, ngûúđi ta ăaô trûng bađy "baơc líịy tûđ ăíịt seât" lađm chíịn ăöơng dû luíơn Ăoâ lađ nhûông tíịm vađ thoêi nhöm do nhađ baâc hoơc kiïm nhađ cöng nghiïơp ngûúđi Phaâp Hùngri Etien Xanh -Cle Ăïvi (Henri Etienne Sainte Claire Deville) chïị taơo ra

Trûúâc khi xuíịt hiïơn nhûông víơt trûng bađy ăoâ, möơt vađi sûơ kiïơn sau ăíy ăaô xaêy ra Höìi íịy, Napöleon III - “ặâa chaâu beâ tñ cuêa öng baâc vô ăaơi” - nhû nhûông ngûúđi ặúng thúđi thûúđng goơi, lađ hoađng ăïị nûúâc Phaâp Vöịn lađ möơt keê thñch choơc tûâc ngûúđi khaâc, coâ möơt líìn, öng ta múê möơt bûôa tiïơc, taơi ăoâ, nhûông ngûúđi trong hoađng gia vađ nhûông võ khaâch vinh dûơ nhíịt ặúơc duđng thòa vađ dôa bùìng nhöm Cođn nhûông khaâch khaâc thò buöơc phaêi sûê duơng nhûông duơng cuơ ùn uöịng bònh thûúđng (song víîn lađ nhûông thûâ duđng cho caâc bûôa tiïơc cuêa hoađng ăïị) bùìng vađng vađ baơc Dô nhiïn lađ hoơ uíịt ûâc ăïịn phaât khoâc lïn vađ khöng tađi nađo nuöịt nöíi, nhûng biïịt lađm sao ặúơc khi

ngay caê hoađng ăïị luâc ăoâ cuông khöng thïí sùưm ăuê cho möîi võ khaâch möơt böơ ăöì bùìng nhöm theo ýu cíìu Vađ khi mađ söị mïơnh ban cho öng ta möơt võ hoađng tûê ăïí nöịi doôi thò ngûúđi cha ăíìy diïîm phuâc ăaô

ra lïơnh cho ngûúđi thúơ kim hoađn trong cung ằnh lađm möơt böơ ăöì chúi xa xó bùìng nhöm, vađng vađ caâc thûâ ăaâ quyâ

Sau ăoâ ñt líu, trong oâc cuêa Napöleon III ăaô chñn muöìi möơt dûơ aân trïu ngûúi, hûâa heơn möơt niïìm vinh quang vađ haônh diïơn, nhûng ăiïìu chuê ýịu lađ lađm cho caâc vua chuâa khaâc phaêi xanh mùưt vò ghen tõ: hoađng ăïị ăaô quýịt ắnh trang bõ cho binh lñnh trong quín ăöơi cuêa mònh nhûông böơ aâo giaâp bùìng nhöm Öng ta dađnh cho Xanh - Cle Ăïvin möơt khoaên tiïìn lúân ăïí öng nađy tòm caâch chïị ặúơc nhöm vúâi söị lûúơng lúân Líịy phûúng phaâp cuêa Vúle lađm cú súê cho nhûông thûơc nghiïơm cuêa mònh, Xanh - Cle Ăïvin ăaô ăïì ra möơt quy trònh cöng nghïơ thñch húơp, nhûng kim loaơi cuêa öng lađm ra víîn ríịt ăùưt Chñnh vò víơy nïn binh lñnh Phaâp víîn chûa ặúơc ûúâm thûê nhûông böơ aâo giaâp nhû vua chuâa ăaô hûâa heơn, trong khi ăoâ thò nhađ vua laơi ríịt quan tím ăïịn viïơc höơ vïơ baên thín mònh: vïơ sô cuêa öng ăaô ặúơc trûng diïơn nhûông böơ aâo giaâp múâi tinh

Phe caânh Bönapac ắnh lúơi duơng viïơc Xanh - Cle Ăïvin ăiïìu chïị ặúơc nhöm nguýn chíịt ăïí nhen nhoâm lïn ngoơn lûêa dín töơc chuê nghôa: úê khùưp moơi núi, ngûúi ta kïu gađo vïì chuê quýìn cuêa nûúâc Phaâp trong viïơc phaât hiïơn ra kim loaơi nađy Ăaâng kñnh thay Xanh - Cle Ăïvin, öng ăaô phaên ăöịi nhûông lúđi “thöíi phöìng” nađy bùìng möơt hađnh ăöơng thñch húơp vúâi möơt nhađ baâc hoơc chín chñnh, ăöìng thúđi cuông ríịt ăöơc ăaâo: öng ăaô duđng nhöm do chñnh mònh saên xuíịt ra ăïí khùưc möơt tíịm huy chûúng mang chín dung Friăric Vúle, ăïì nùm

“1827”, röìi gûêi tùơng nhađ baâc hoơc Ăûâc

Chñnh úê thúđi kyđ nađy cuông ăaô xuíịt hiïơn “baơc Ăïvin” vúâi tû caâch lađ víơt trûng bađy trong Triïín laôm quöịc tïị Coâ thïí, nhûông ngûúđi töí chûâc cuöơc triïín laôm ăaô liïơt nhöm vađo hađng nhûông kim loaơi thöng duơng, nhûng tiïịc thay noâ víîn chûa ăaơt túâi ăiïìu ăoâ Thûơc ra, ngay tûđ thúđi bíịy giúđ, nhûông ngûúđi tiïn tiïịn ăaô hiïíu ặúơc rùìng, cuâc aâo vađ aâo giaâp chó lađ nhûông tònh tiïịt nhoê moơn trong ăúđi hoaơt ăöơng cuêa nhöm Líìn ăíìu tiïn nhòn thíịy nhûông saên phíím bùìng nhöm,

N G Checnûsepxki ăaô phíịn khúêi thöịt lïn: “kim loaơi nađy nhíịt